Cyryl Ratajski

Cyryl Ratajski był wielkopolskim prawnikiem i gospodarzem miasta, który na stare lata stał się jednym z założycieli Polskiego Państwa Podziemnego. Przez dwanaście lat, z krótką przerwą na kierowanie ministerstwem spraw wewnętrznych, był prezydentem Poznania i zmienił dawny niemiecki garnizon w nowoczesne miasto, które w 1929 roku przyjęło Powszechną Wystawę Krajową. Odsunięty przez sanację, we wrześniu 1939 roku na kilka dni znów objął ratusz, by przekazać miasto Niemcom bez upokorzenia. Wysiedlony do Generalnego Gubernatorstwa, w grudniu 1940 roku jako 65-latek został pierwszym stałym Delegatem Rządu na Kraj i zaczął budować konspiracyjną administrację, która przetrwała do końca wojny. Zmarł w okupowanej Warszawie w październiku 1942 roku, pochowany pod przybranym nazwiskiem.

Z Wielkopolski do Raciborza

Urodził się 3 marca 1875 roku w Zalesiu Wielkim w południowej Wielkopolsce, w rodzinie chłopskiej Wojciecha i Teofili z Filipowskich; ojciec prowadził karczmę. Uczęszczał do pruskiej szkoły ludowej z językiem niemieckim, a w 1896 roku zdał maturę w poznańskim Gimnazjum św. Marii Magdaleny, gdzie należał do tajnego Towarzystwa Tomasza Zana. Prawo studiował w Berlinie i działał tam w polskim „Sokole”. Po aplikacji w 1906 roku otworzył kancelarię adwokacką w Raciborzu na Górnym Śląsku. Związany z obozem narodowej demokracji, współpracował z Wojciechem Korfantym i był jednym z założycieli, a w 1910 roku pierwszym prezesem Polskiego Towarzystwa Turystycznego „Beskid”, utworzonego jako przeciwwaga dla niemieckiego Beskidenverein.

W 1908 roku ożenił się ze Stanisławą May, córką poznańskiego fabrykanta nawozów; mieli dwóch synów. Gdy pruskie władze nie chciały uznać nadanego pierworodnemu imienia Ziemowit, Ratajski wygrał o nie proces. W 1911 roku przeniósł się do Poznania, gdzie kierował firmą teścia i współtworzył Towarzystwo Krajoznawcze oraz koło miłośników miasta.

Prezydent Poznania

W czasie powstania wielkopolskiego był łącznikiem Komisariatu Naczelnej Rady Ludowej z Komitetem Narodowym Polskim w Paryżu, a od lipca 1919 roku zastępcą komisarza NRL. 26 kwietnia 1922 roku rada miejska wybrała go na prezydenta Poznania. Od 25 listopada 1924 do czerwca 1925 roku był ministrem spraw wewnętrznych w drugim rządzie Władysława Grabskiego, po czym wrócił do ratusza.

Jego prezydentura była okresem szybkiej rozbudowy miasta. Poznań zbudował elektrownię, most Bolesława Chrobrego, nowe linie tramwajowe, ogród botaniczny i pierwszą w Polsce spalarnię śmieci; przyłączono do niego Dębiec, Golęcin, Rataje, Sołacz, Starołękę i inne dzielnice. Ratajski przewodniczył radzie głównej Powszechnej Wystawy Krajowej z 1929 roku, na którą uruchomiono pierwszą w Polsce linię trolejbusową. Zarzucano mu wprawdzie, że wcześniej wykupił działki wzdłuż jej trasy, ale opinię miał przede wszystkim gospodarza pracowitego, punktualnego i uczciwego; Piotr Zaremba, pierwszy polski prezydent Szczecina, nazywał go później swoim nauczycielem.

Po przewrocie majowym stosunki z sanacją się psuły. W 1928 roku wicewojewoda próbował eksmitować Ratajskiego z mieszkania, co wywołało w mieście takie oburzenie, że urzędnika odwołano. W 1934 roku wybory do rady miejskiej wygrała lista narodowa, a rada ponownie wybrała Ratajskiego na prezydenta, ale wojewoda nie zatwierdził wyboru i miasto dostało prezydenta komisarycznego. Rada nadała Ratajskiemu honorowe obywatelstwo Poznania. Kryzys doprowadził rodzinną firmę na skraj bankructwa; Ratajski zastawił majątek i część emerytury. Od 1936 roku działał w opozycyjnym Froncie Morges, a w 1937 roku przystąpił do chadeckiego Stronnictwa Pracy i stanął na czele jego władz w województwie poznańskim. W 1939 roku podpisał protest przeciw aresztowaniu Korfantego.

Wrzesień 1939 i wysiedlenie

Gdy Niemcy napadli na Polskę, władze wojewódzkie 5 września ewakuowały się z Poznania, co mieszkańcy odebrali jako ucieczkę. Ratajski, mający 64 lata, ponownie objął urząd prezydenta miasta, a dwa dni później także obowiązki wojewody. Kierował Poznaniem do wkroczenia Niemców; 12 września zarząd przejęli okupanci, a 14 września Ratajskiego zastąpił niemiecki komisarz. Odmówił uroczystego przekazania kluczy do miasta na schodach ratusza i Niemcy z tej ceremonii zrezygnowali.

Przez kilka dni był przetrzymywany jako zakładnik w Forcie VII, pierwszym obozie koncentracyjnym na ziemiach polskich. Wielkopolska została wcielona do Rzeszy jako Kraj Warty, a jej polskich mieszkańców masowo wysiedlano. W maju 1940 roku Ratajskiego, przez kilka dni przetrzymywanego w obozie przesiedleńczym na Głównej, wywieziono transportem do Generalnego Gubernatorstwa; wkrótce po jego wyjeździe w jego domu w Puszczykowie zjawiło się gestapo. Kilka miesięcy spędził u krewnych na prowincji, a jesienią 1940 roku przeniósł się do Warszawy.

Delegat Rządu

Rząd na uchodźstwie szukał wtedy człowieka, który stanąłby na czele cywilnego pionu podziemia. Uchwały Komitetu Ministrów dla Spraw Kraju gen. Kazimierza Sosnkowskiego z kwietnia 1940 roku oddzieliły go od wojskowego Związku Walki Zbrojnej, a pierwsza próba – kolegialna Zbiorowa Delegatura z udziałem stronnictw – rozpadła się we wrześniu. 3 grudnia 1940 roku, na wniosek premiera Władysława Sikorskiego, Ratajski został mianowany Głównym Delegatem Rządu na Generalne Gubernatorstwo, później na cały kraj. Urząd objął 14 grudnia. Żył jako Celestyn Radwański, rzekomy emerytowany profesor zatrudniony w miejskiej kontroli; w konspiracji używał pseudonimów „Wartski”, „Górski”, „Wrzos” i „Profesor”.

Nominacja nie podobała się wszystkim. Ratajski miał autorytet i nieposzlakowaną opinię, ale reprezentował najmniejsze z czterech stronnictw Politycznego Komitetu Porozumiewawczego. PPS-WRN i Stronnictwo Ludowe zaprotestowały i proponowały na Delegata ludowca Jana Piekałkiewicza; w 1941 roku z komitetu wystąpił w proteście przedstawiciel socjalistów Kazimierz Pużak.

Ratajski budował Delegaturę jako konspiracyjny odpowiednik przedwojennej administracji, z departamentami odpowiadającymi ministerstwom, okręgowymi delegaturami w terenie i własną policją. Miała utrzymywać ciągłość państwa, dokumentować zbrodnie okupantów i przygotowywać kadry, które po wyzwoleniu przejmą władzę w imieniu legalnego rządu. Od 1941 roku Departamentem Pracy i Opieki Społecznej kierował Jan Stanisław Jankowski, późniejszy Delegat. Wiosną 1941 roku – albo, według biogramu IPN, w kwietniu 1942 roku – Ratajski uczynił swoim pełnomocnikiem do spraw walki cywilnej Stefana Korbońskiego, szefa Kierownictwa Walki Cywilnej, które nawoływało do bojkotu okupanta i piętnowało kolaborację.

Główną osią sporów był stosunek do wojska. Ratajski stał na stanowisku, że władza wojskowa powinna podlegać cywilnej, i tworzył departamenty Delegatury obok struktur, które ZWZ, a potem Armia Krajowa, już miały. Spory kompetencyjne z komendantem głównym Stefanem Roweckim towarzyszyły całemu jego urzędowaniu. Latem 1942 roku Ratajski wyznaczył Jana Karskiego na misję do Londynu jako wysłannika głównych stronnictw podziemia.

Choroba i śmierć

Delegat chorował na serce i żółtaczkę, a spory z wojskiem i stronnictwami go wyczerpały. Złożył dymisję, którą Sikorski przyjął 5 sierpnia 1942 roku; następcą został Piekałkiewicz. Ostatni rok życia spędził w mieszkaniu Mariana i Anny Reiterów przy ul. Filtrowej 7 w Warszawie. Zmarł tam 19 października 1942 roku. Pożegnać go przyszedł Rowecki, choć byli politycznymi przeciwnikami.

Pochowano go na Powązkach pod nazwiskiem Celestyna Radwańskiego. W grudniu 1962 roku prochy sprowadzono do Poznania, a w sierpniu 1963 roku złożono na Cmentarzu Zasłużonych Wielkopolan na Wzgórzu św. Wojciecha. W 1954 roku prezydent RP na uchodźstwie August Zaleski nadał mu pośmiertnie Krzyż Niepodległości Polski Podziemnej z Mieczami, a w 1995 roku – już w wolnej Polsce – otrzymał pośmiertnie Order Orła Białego. W 2002 roku stanął jego pomnik w Poznaniu, a w 150. rocznicę urodzin, w 2025 roku, Sejm uczcił go specjalną uchwałą.

Znaczenie

Ratajski nie był bohaterem walki zbrojnej, lecz organizatorem. Z doświadczeniem samorządowca i ministra stworzył zręby urzędu, który odróżniał polskie podziemie od większości ruchów oporu w okupowanej Europie: nie tylko armii, ale konspiracyjnego państwa z administracją, skarbem, sądami i opieką społeczną, podporządkowanego rządowi uznawanemu przez aliantów. Jego upór w sprawie zwierzchnictwa władzy cywilnej nad wojskową utrudniał współpracę z Roweckim, ale wyznaczył zasadę, na której opierało się państwo podziemne. Dwaj jego następcy, Piekałkiewicz i Jankowski, zginęli w więzieniach – niemieckim i sowieckim.