Władysław Raczkiewicz

Władysław Raczkiewicz był prezydentem Rzeczypospolitej w najtrudniejszych latach jej dziejów. Prawnik z kresowej rodziny, wychowany w Rosji, w okresie międzywojennym należał do najbardziej doświadczonych administratorów państwa: był wojewodą na Kresach i na Pomorzu, trzykrotnie ministrem spraw wewnętrznych i marszałkiem Senatu. We wrześniu 1939 roku, gdy internowany w Rumunii Ignacy Mościcki nie mógł sprawować urzędu, to właśnie on objął go w Paryżu. Dzięki temu Polska, której terytorium zajęli Niemcy i Związek Radziecki, zachowała legalne, uznawane przez aliantów władze. Raczkiewicz powołał rząd gen. Władysława Sikorskiego, oddał mu znaczną część swoich uprawnień, a przez całą wojnę bronił integralności granic Rzeczypospolitej. Zmarł na emigracji w 1947 roku, dwa lata po tym, jak mocarstwa cofnęły uznanie dla jego rządu. Bywa nazywany ostatnim prezydentem II Rzeczypospolitej.

Młodość w Rosji

Urodził się 28 stycznia 1885 roku w Kutaisi w Gruzji, wówczas części Imperium Rosyjskiego, w polskiej rodzinie sędziego Józefa Raczkiewicza i Ludwiki z Łukaszewiczów. Gimnazjum ukończył w Twerze, a w 1903 roku podjął studia prawnicze i matematyczne na uniwersytecie w Petersburgu. Działał tam w polskich organizacjach młodzieżowych, jawnych i tajnych, związanych z obozem narodowym, w tym w Związku Młodzieży Polskiej „Zet”. By uniknąć represji, przeniósł się do Dorpatu (dziś Tartu), gdzie w 1911 roku ukończył uniwersytet. Osiadł w Mińsku i prowadził tam praktykę adwokacką. W 1912 roku ożenił się z Jadwigą Niesłuchowską.

Wojna i walka o polskie wojsko

Przed wojną odbył służbę jako ochotnik w rosyjskiej artylerii konnej i uzyskał stopień oficera rezerwy. W sierpniu 1914 roku został zmobilizowany do armii rosyjskiej, w której doszedł do stopnia porucznika. Po rewolucji lutowej 1917 roku zaangażował się w tworzenie polskich formacji w Rosji. Na I Ogólnym Zjeździe Wojskowych Polaków w Piotrogrodzie w czerwcu 1917 roku został wybrany prezesem Naczelnego Polskiego Komitetu Wojskowego (Naczpolu), który organizował polskie korpusy w armii rosyjskiej, w tym I Korpus Polski gen. Józefa Dowbor-Muśnickiego. Należał wtedy do nurtu bliskiego endecji i był zwolennikiem budowania polskiej siły zbrojnej na wschodzie. Po przewrocie bolszewickim kierował na początku 1918 roku w Kijowie Radą Naczelną Polskiej Siły Zbrojnej, która po pokoju brzeskim rozwiązała się, przekazując kompetencje Radzie Regencyjnej.

Pod koniec 1918 roku znalazł się w Warszawie i zajął się obroną Kresów Wschodnich, kierując wydziałem wojskowym Komitetu Obrony Kresów. W 1919 roku wstąpił do Wojska Polskiego i pracował w Zarządzie Cywilnym Ziem Wschodnich, administracji ziem zajmowanych przez wojsko polskie na wschodzie. W czasie wojny polsko-bolszewickiej w 1920 roku dowodził ochotniczym oddziałem kresowym, który walczył o Wilno. Zakończył służbę w stopniu majora artylerii, a za udział w walkach dostał Krzyż Srebrny Orderu Virtuti Militari.

Administrator Kresów i polityk sanacji

W niepodległej Polsce Raczkiewicz zrobił karierę w administracji. Od grudnia 1920 roku był delegatem rządu przy władzach Litwy Środkowej, utworzonej po akcji gen. Lucjana Żeligowskiego, a w 1921 roku po raz pierwszy objął tekę ministra spraw wewnętrznych. Następnie był wojewodą nowogródzkim (1921–1924) i delegatem rządu w Wilnie, a w latach 1925–1926 ponownie ministrem spraw wewnętrznych. Na Kresach, zamieszkanych przez Polaków, Białorusinów, Litwinów i Żydów, prowadził politykę umacniania państwa polskiego, stawiając na administrację i bezpieczeństwo.

Początkowo związany z obozem narodowym, po przewrocie majowym 1926 roku przeszedł do obozu Józefa Piłsudskiego. Od 1926 do 1930 roku był wojewodą wileńskim. W wyborach 1930 roku wszedł do Senatu z listy Bezpartyjnego Bloku Współpracy z Rządem i w grudniu tego roku został marszałkiem Senatu, którym pozostał do 1935 roku. W tym czasie Senat uczestniczył w pracach nad konstytucją kwietniową, która wzmocniła władzę prezydenta i, przez swój art. 24, miała w 1939 roku uczynić go głową państwa.

Po śmierci Piłsudskiego w 1935 roku krótko był wojewodą krakowskim, w latach 1935–1936 po raz trzeci ministrem spraw wewnętrznych, a od lipca 1936 roku wojewodą pomorskim w Toruniu. Pomorze, z dostępem do morza i Gdynią, było obszarem, którego przynależność do Polski Niemcy kwestionowali od 1919 roku, a Hitler w 1939 roku uczynił „korytarz” jednym z pretekstów do wojny. Raczkiewicz należał do tak zwanej grupy zamkowej, skupionej wokół prezydenta Mościckiego. Od 1934 roku przewodniczył Światowemu Związkowi Polaków z Zagranicy (Światpolowi), co dało mu kontakty z Polonią na całym świecie. Nie był politykiem pierwszego planu, ale uchodził za lojalnego, spokojnego i doświadczonego urzędnika, akceptowanego także poza obozem rządzącym.

Wrzesień 1939

W pierwszych dniach wojny Pomorze znalazło się w strefie pierwszych uderzeń, a korytarz pomorski został przecięty już 3–4 września. 12 września rząd powierzył Raczkiewiczowi misję zorganizowania w Stanach Zjednoczonych pomocy Polonii dla ludności kraju. Po agresji Związku Radzieckiego przekroczył wraz z innymi przedstawicielami władz granicę rumuńską w Kutach, ale nie został internowany i 27 września dotarł do Paryża.

Tymczasem w Rumunii trwał spór o następstwo po internowanym prezydencie. Mościcki wyznaczył najpierw ambasadora w Rzymie gen. Bolesława Wieniawę-Długoszowskiego, ale tej kandydaturze sprzeciwili się Francuzi i polska opozycja skupiona w Paryżu. Wieniawa zrzekł się nominacji, a prezydent wskazał Raczkiewicza, który był w Paryżu, miał długi staż państwowy i nie był, jak Wieniawa, symbolem ekipy obwinianej o klęskę. 30 września 1939 roku Raczkiewicz złożył przysięgę w ambasadzie RP w Paryżu. Tego samego dnia powierzył misję utworzenia rządu gen. Władysławowi Sikorskiemu, najbardziej znanemu przeciwnikowi sanacji. Ten wybór, dokonany pod naciskiem francuskim i opozycji, przesądził o charakterze polskiej emigracji wojennej.

Prezydent na uchodźstwie

Raczkiewicz był prezydentem z konstytucji, którą obóz Sikorskiego uważał za nielegalną. Kompromisem była tak zwana umowa paryska, ogłoszona 30 listopada 1939 roku w przemówieniu radiowym: prezydent zapowiedział, że uprawnienia, które konstytucja pozwalała mu wykonywać samodzielnie, będzie wykonywał „w ścisłym porozumieniu z prezesem Rady Ministrów”. 16 października wyznaczył na swego następcę gen. Kazimierza Sosnkowskiego, 2 listopada rozwiązał Sejm i Senat, a 9 grudnia powołał Radę Narodową, namiastkę parlamentu z Ignacym Janem Paderewskim na czele. Od początku grudnia mieszkał w pałacu Pignerolle pod Angers, gdzie rząd uzyskał eksterytorialną siedzibę.

Gdy w czerwcu 1940 roku Francja upadła, prezydent na pokładzie brytyjskiego krążownika przedostał się do Wielkiej Brytanii, a rząd i część wojska ewakuowano za nim. W lipcu 1940 roku doszło do najostrzejszego kryzysu jego prezydentury. Raczkiewicz, pod wpływem polityków sanacyjnych i przeciwników Sikorskiego, 18 lipca zdymisjonował premiera, zarzucając mu memoriał do Brytyjczyków w sprawie tworzenia armii polskiej w ZSRR, i powierzył misję utworzenia rządu Augustowi Zaleskiemu. Było to zgodne z konstytucją, ale łamało umowę paryską. Wobec sprzeciwu wojska, Rady Narodowej i Brytyjczyków po dwóch dniach wycofał się z decyzji. Odtąd jego relacje z Sikorskim pozostały chłodne.

Był przeciwnikiem układu Sikorski-Majski z 30 lipca 1941 roku, który nie zawierał radzieckiego uznania polskiej granicy wschodniej, i groził ustąpieniem, ostatecznie jednak go nie zablokował. 18 grudnia 1942 roku, po relacjach kuriera Jana Karskiego, wystosował do papieża Piusa XII list z prośbą o publiczne potępienie zbrodni popełnianych na Polakach i Żydach. Po śmierci Sikorskiego w Gibraltarze w lipcu 1943 roku mianował premierem Stanisława Mikołajczyka, a Naczelnym Wodzem Sosnkowskiego. W sierpniu 1944 roku, po wydzieleniu urzędu następcy prezydenta z funkcji Naczelnego Wodza, swoim następcą wyznaczył socjalistę Tomasza Arciszewskiego, który w lipcu przyleciał z okupowanego kraju. 30 września 1944 roku, w czasie powstania warszawskiego, pod naciskiem brytyjskim odwołał Sosnkowskiego ze stanowiska Naczelnego Wodza, a w listopadzie, po dymisji Mikołajczyka, powierzył urząd premiera Arciszewskiemu.

Po Jałcie

Konferencja jałtańska w lutym 1945 roku przesądziła o losie rządu na uchodźstwie. 5 lipca 1945 roku Wielka Brytania i Stany Zjednoczone uznały zdominowany przez komunistów Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej w Warszawie i cofnęły uznanie rządowi w Londynie. Raczkiewicz i jego ministrowie nie uznali tej decyzji i kontynuowali działalność, uważając się za legalne władze Rzeczypospolitej. Ciężko chory, od 1939 roku cierpiący na białaczkę, 26 kwietnia 1947 roku zmienił swego następcę: zamiast Arciszewskiego wskazał Augusta Zaleskiego. Decyzja ta wywołała protest PPS i trwały rozłam emigracji, który zaciążył na niej na dziesięciolecia.

Zmarł 6 czerwca 1947 roku w Ruthin w Walii. Pochowano go na cmentarzu lotników polskich w Newark-on-Trent, obok gen. Sikorskiego. W listopadzie 2022 roku jego szczątki, wraz ze szczątkami prezydentów Augusta Zaleskiego i Stanisława Ostrowskiego, sprowadzono do Polski i złożono w Mauzoleum Prezydentów RP na Uchodźstwie w Świątyni Opatrzności Bożej w Warszawie.

Znaczenie

Raczkiewicz nie był wybitnym przywódcą i rzadko kształtował politykę polskiej emigracji. Najważniejsze decyzje wojenne podejmował Sikorski, a po nim kolejni premierzy, a jedyna jego poważna próba przejęcia inicjatywy, w lipcu 1940 roku, zakończyła się porażką. Jego znaczenie polegało na czymś innym. Dzięki temu, że we wrześniu 1939 roku objął urząd zgodnie z konstytucją, państwo polskie nie zniknęło razem z utratą terytorium. Uznawany przez aliantów prezydent i rząd, armia walcząca na wszystkich frontach i podziemie w kraju sprawiały, że Polska była stroną wojny, a nie tylko okupowanym obszarem, który Niemcy i Związek Radziecki chcieli wymazać z mapy. Ciągłość, którą zapewnił, przetrwała jego śmierć: legalne władze na uchodźstwie istniały do 1990 roku, gdy ostatni prezydent emigracyjny Ryszard Kaczorowski przekazał insygnia władzy Lechowi Wałęsie.