Pierwszy Delegat Rządu na Kraj

3 grudnia 1940 roku premier i Naczelny Wódz gen. Władysław Sikorski depeszą z Londynu mianował Cyryla Ratajskiego, byłego prezydenta Poznania i ministra spraw wewnętrznych, Głównym Delegatem Rządu na Generalne Gubernatorstwo. Niektóre opracowania podają datę o dzień wcześniejszą, 2 grudnia. Ratajski objął urząd w okupowanej Warszawie 14 grudnia, pod nazwiskiem Celestyna Radwańskiego, rzekomego emerytowanego profesora. Z czasem jego władzę rozciągnięto na wszystkie ziemie polskie pod okupacją. Tak zaczęła się historia Delegatury Rządu na Kraj – tajnego aparatu administracji cywilnej, który obok konspiracyjnego wojska tworzył Polskie Państwo Podziemne.

Ratajskiego nazywa się zwykle pierwszym Delegatem Rządu, choć ściślej był pierwszym stałym Delegatem. Od maja do grudnia 1940 roku w kraju przebywał tymczasowy delegat, płk Jan Skorobohaty-Jakubowski, który miał przygotować grunt i znaleźć kandydata na to stanowisko. Osobny delegat działał też na ziemiach wcielonych do Rzeszy. Dopiero jednak nominacja Ratajskiego dała podziemiu urząd, który przetrwał do końca wojny i stał się zalążkiem administracji przyszłej, wolnej Polski.

Państwo bez terytorium

Po klęsce we wrześniu 1939 roku kraj znalazł się pod dwiema okupacjami. Zachodnie województwa Niemcy wcielili do Rzeszy, z centralnych utworzyli Generalne Gubernatorstwo, a ziemie wschodnie zajął Związek Radziecki. Państwo polskie nie przestało jednak istnieć. Prezydent Władysław Raczkiewicz i rząd Sikorskiego działali we Francji – w Paryżu, a od listopada 1939 roku w Angers – i były uznawane przez aliantów. W kraju zaś już w nocy z 26 na 27 września 1939 roku, w oblężonej Warszawie, gen. Michał Karaszewicz-Tokarzewski założył Służbę Zwycięstwu Polski. Przy niej działała Główna Rada Polityczna z przedstawicielami opozycyjnych wobec sanacji stronnictw.

Rząd w Angers nie chciał, by kierownictwo podziemia spoczywało w rękach jednej organizacji wojskowej i jej dowódców, wywodzących się z obozu przedwojennej władzy. Związek Walki Zbrojnej, który w listopadzie 1939 roku zastąpił SZP, miał być wyłącznie wojskiem. Komitet Ministrów dla Spraw Kraju pod przewodnictwem gen. Kazimierza Sosnkowskiego uchwałami z 16 i 17 kwietnia 1940 roku rozdzielił pion wojskowy od politycznego. ZWZ zakazano zajmowania się polityką. Za polityczną reprezentację kraju uznano porozumienie czterech głównych stronnictw – Polskiej Partii Socjalistycznej-WRN, Stronnictwa Ludowego, Stronnictwa Narodowego i Stronnictwa Pracy – zawiązane 26 lutego 1940 roku jako Polityczny Komitet Porozumiewawczy. Rząd w kraju miał odtąd reprezentować Delegat: łącznik między Londynem a krajem w sprawach politycznych, uprawniony też do kontrolowania budżetu ZWZ, opiniowania kandydatów na najwyższe stanowiska w konspiracyjnym wojsku i udzielania jego komendantowi dyrektyw politycznych.

Pierwsza próba nie wypadła przekonująco. Latem 1940 roku działała w Warszawie Zbiorowa Delegatura Rządu, złożona z przedstawicieli stronnictw i komendanta głównego ZWZ Stefana Roweckiego, pod przewodnictwem Skorobohatego-Jakubowskiego. Rozwiązała się we wrześniu. W tym czasie rząd, po upadku Francji ewakuowany do Londynu, szukał już jednej osoby z autorytetem, która mogłaby stanąć na czele cywilnej konspiracji.

Prezydent Poznania w Warszawie

Wybór padł na człowieka z Wielkopolski. Cyryl Ratajski urodził się w 1875 roku w Zalesiu Wielkim koło Krotoszyna, w rodzinie chłopskiej. Studiował prawo w Berlinie, był adwokatem, a w niepodległej Polsce – w latach 1922–1934, z przerwą na kilka miesięcy pracy w rządzie Władysława Grabskiego jako minister spraw wewnętrznych – prezydentem Poznania. Za jego rządów miasto zbudowało elektrownię, most Bolesława Chrobrego i pierwszą w Polsce linię trolejbusową, a w 1929 roku przyjęło Powszechną Wystawę Krajową. W 1934 roku, mimo zwycięstwa listy narodowej w wyborach, sanacyjne władze nie zatwierdziły jego ponownego wyboru. Związał się z opozycyjnym Frontem Morges, a w 1937 roku wstąpił do Stronnictwa Pracy.

Gdy we wrześniu 1939 roku władze wojewódzkie opuściły Poznań, Ratajski, mając 64 lata, znów objął urząd prezydenta miasta i sprawował go do wkroczenia Niemców. Odmówił uroczystego przekazania im kluczy do miasta. Kilka dni spędził jako zakładnik w Forcie VII, a w maju 1940 roku został wysiedlony do Generalnego Gubernatorstwa, jak wielu Polaków z ziem wcielonych do Rzeszy. Jesienią przeniósł się do Warszawy.

Jego nominacja nie podobała się wszystkim. Ratajski był człowiekiem o dużym doświadczeniu administracyjnym i nieposzlakowanej opinii, ale reprezentował najmniejsze z czterech stronnictw. PPS-WRN i Stronnictwo Ludowe oprotestowały decyzję rządu; na stanowisko Delegata proponowały ludowca, statystyka Jana Piekałkiewicza. Ten spór o to, kto i z jakim zapleczem ma reprezentować rząd w kraju, towarzyszył Delegaturze do końca jej istnienia.

Ministerstwa w konspiracji

Ratajski od początku budował Delegaturę jako konspiracyjny odpowiednik przedwojennej administracji. Jej zadaniem było utrzymanie ciągłości instytucji państwa, dokumentowanie poczynań i zbrodni okupantów, ochrona dóbr kultury i przede wszystkim przygotowanie kadr, które w chwili wyzwolenia przejmą władzę w imieniu legalnego rządu. Z czasem Delegatura objęła kilkanaście departamentów odpowiadających ministerstwom: spraw wewnętrznych, informacji i prasy, oświaty i kultury, sprawiedliwości, skarbu, pracy i opieki społecznej, rolnictwa, przemysłu i handlu, komunikacji, poczt i telegrafów, robót publicznych i odbudowy. W terenie działały okręgowe i powiatowe delegatury, a Departament Spraw Wewnętrznych miał własną konspiracyjną policję – Państwowy Korpus Bezpieczeństwa. Według części szacunków w szczytowym okresie w strukturach Delegatury pracowało około 30 tysięcy osób.

Konspiracyjne departamenty nie tylko planowały przyszłość. Departament Pracy i Opieki Społecznej, którym od 1941 roku kierował Jan Stanisław Jankowski, rozdzielał zapomogi i zasiłki, wspierając między innymi rodziny ofiar terroru oraz ludzi nauki i kultury pozbawionych środków do życia; jego wydatki stanowiły blisko jedną trzecią budżetu Delegatury.

Częścią państwa podziemnego było też sądownictwo. Już uchwała Komitetu Ministrów dla Spraw Kraju z 16 kwietnia 1940 roku zastrzegła wydawanie wyroków śmierci na zdrajców, szpiegów, prowokatorów i prześladowców ludności polskiej wyłącznie dla specjalnych sądów: wojskowych przy ZWZ i cywilnych przy Delegacie. Wyrok wymagał zatwierdzenia, a sądy orzekały na podstawie przedwojennego kodeksu karnego. Wojskowe sądy specjalne działały od 1940 roku; cywilne sądy specjalne przy Delegaturze zorganizowano w 1942 roku, a pierwsze ich wyroki śmierci wykonano na początku marca 1943 roku. Za mniejsze przewinienia – utrzymywanie kontaktów towarzyskich z Niemcami, gorliwość w wykonywaniu ich rozkazów – karały komisje sądzące walki cywilnej: naganą lub infamią, ogłaszaną w prasie podziemnej.

Komisje te działały przy Kierownictwie Walki Cywilnej, które na przełomie 1940 i 1941 roku zorganizowano przy Komendzie Głównej ZWZ. Kierował nim od początku do końca ludowiec Stefan Korboński. Ratajski uczynił go swoim pełnomocnikiem do spraw walki cywilnej – w 1941 roku albo, jak podaje biogram IPN, w kwietniu 1942 roku – i KWC stało się wspólną komórką Delegatury i wojska. Nawoływało do bojkotu niemieckich kin, teatrów i prasy, kierowało sabotażem bez użycia broni, piętnowało donosicielstwo i rejestrowało zbrodnie okupanta.

Spory z wojskiem i stronnictwami

Rozdział pionów, wymyślony w Angers, w kraju okazał się źródłem stałych tarć. Rowecki, komendant główny ZWZ, budował rozbudowany aparat konspiracyjny, z własnym biurem propagandy i planami przejęcia administracji w chwili powstania. Ratajski stał na stanowisku, że władza wojskowa powinna być podporządkowana cywilnej, i tworzył departamenty Delegatury obok struktur, które ZWZ już miał. Spory kompetencyjne między Delegaturą a Komendą Główną ciągnęły się przez cały czas jego urzędowania.

Nie lepiej układały się stosunki ze stronnictwami. Komitet Porozumiewawczy miał przy Delegacie rolę doradczą i opiniodawczą, co nie odpowiadało socjalistom. 10 września 1941 roku przedstawiciel PPS-WRN Kazimierz Pużak opuścił komitet w proteście przeciw sprowadzeniu go do takiej roli, przeciw obsadzeniu stanowiska Delegata przez polityka związanego z prawicą i przeciw rozrostowi biurokratycznego aparatu Delegatury, obsadzanego przedwojennymi urzędnikami. Do komitetu wrócił dopiero w 1943 roku.

W tym czasie zmieniła się także mapa Delegatury. Delegat na ziemie wcielone do Rzeszy, Adolf Bniński, w lipcu 1941 roku wpadł w ręce gestapo, a później aresztowano także jego następcę. Na ziemiach wschodnich, pod okupacją radziecką, podobne zadania bez formalnej nominacji pełnił do sierpnia 1941 roku we Lwowie Władysław Zych. Od 1942 roku całą siecią okręgowych delegatur kierował już jeden Delegat z Warszawy.

Następcy

Ratajski chorował na serce i żółtaczkę. W 1942 roku złożył dymisję, którą Sikorski przyjął 5 sierpnia. Zmarł 19 października 1942 roku w mieszkaniu przy ul. Filtrowej w Warszawie. Mimo dawnych sporów przyszedł tam oddać mu honory Rowecki, wtedy już komendant główny Armii Krajowej. Pochowano go na Powązkach pod przybranym nazwiskiem; w latach 1962–1963 jego prochy przeniesiono na cmentarz Zasłużonych Wielkopolan w Poznaniu.

Następcą został Jan Piekałkiewicz, którego stronnictwa forsowały od początku, od 1941 roku zastępca Delegata. Mianowany 5 sierpnia 1942 roku, urzędowanie objął we wrześniu. 15 listopada 1942 roku Komitet Porozumiewawczy przyjął opracowany przez niego statut Delegatury, a 3 grudnia w „Biuletynie Informacyjnym” Piekałkiewicz wezwał społeczeństwo do bezwzględnego podporządkowania się zarządzeniom Kierownictwa Walki Cywilnej. W grudniu przy Delegaturze powstała Rada Pomocy Żydom „Żegota”. 19 lutego 1943 roku, na przystanku tramwajowym w Warszawie, Piekałkiewicza – który odmówił ochrony AK – aresztowało gestapo. Był więziony na Pawiaku i przesłuchiwany w siedzibie policji bezpieczeństwa w alei Szucha, gdzie w czerwcu 1943 roku został zamordowany (najczęściej podaje się 19 czerwca, część źródeł – 15 czerwca).

Kierownictwo przejął zastępca Piekałkiewicza, Jan Stanisław Jankowski ze Stronnictwa Pracy – faktycznie od dnia aresztowania poprzednika, formalnie od kwietnia 1943 roku. To za jego czasów Delegatura osiągnęła pełny kształt. Komitet Porozumiewawczy przekształcono w 1943 roku w Krajową Reprezentację Polityczną, a ta 9 stycznia 1944 roku – w Radę Jedności Narodowej, podziemny parlament. Dekretem prezydenta z 26 kwietnia 1944 roku Delegat otrzymał rangę wicepremiera, a z jego trzema zastępcami – Stanisławem Jasiukowiczem, Adamem Bieniem i Antonim Pajdakiem – utworzył Krajową Radę Ministrów; różne opracowania datują jej ukonstytuowanie na maj albo lipiec 1944 roku. Latem 1944 roku Jankowski zatwierdził decyzję o rozpoczęciu walki w Warszawie.

Co przyniosła nominacja

Delegatura, którą zaczął budować Ratajski, była czymś wyjątkowym w okupowanej Europie: nie tylko ruchem oporu, ale konspiracyjnym państwem, z administracją, skarbem, sądami, policją, oświatą i opieką społeczną, podporządkowanym legalnemu rządowi uznawanemu przez aliantów. Dzięki niej Polacy pod okupacją mieli władzę, której wyroki wykonywano, a zarządzenia ogłaszano w prasie podziemnej, i która mówiła w imieniu Rzeczypospolitej także wtedy, gdy rozstrzygano o jej przyszłości.

Nie zdołała jednak spełnić głównego zadania – przejęcia władzy po wyzwoleniu. Gdy w 1944 roku na ziemie polskie weszła Armia Czerwona, ujawniający się przedstawiciele Delegatury byli aresztowani przez NKWD razem z dowódcami AK. 27 i 28 marca 1945 roku w Pruszkowie NKWD podstępnie aresztowało Jankowskiego, jego ministrów i innych przywódców podziemia; w czerwcu sądzono ich w Moskwie. Obowiązki Delegata pełnił potem Stefan Korboński, a pod koniec czerwca 1945 roku ostatnim Delegatem został Jerzy Braun. 1 lipca 1945 roku Rada Jedności Narodowej ogłosiła swoje rozwiązanie, a wraz z nią działalność zakończyła Delegatura. Dwaj następcy Ratajskiego, Piekałkiewicz i Jankowski, zginęli w więzieniach – pierwszy niemieckim, drugi radzieckim. Ludzie, których Delegatura przygotowywała do odbudowy niepodległego państwa, w Polsce rządzonej przez komunistów nie dostali tej szansy, a wielu z nich trafiło do więzień.