Jan Karski

Jan Karski, właściwie Jan Romuald Kozielewski, w konspiracji „Witold”, był kurierem Polskiego Państwa Podziemnego. Jesienią 1942 roku, po dwóch wizytach w getcie warszawskim i w obozie przejściowym w Izbicy, przywiózł na Zachód relację naocznego świadka o mordowaniu Żydów. Przedstawił ją rządowi polskiemu, brytyjskiemu ministrowi spraw zagranicznych i w lipcu 1943 roku prezydentowi Stanów Zjednoczonych. Przywódcy aliantów go wysłuchali, ale ratunku nie podjęli. Po wojnie przez ponad trzydzieści lat milczał, wykładając stosunki międzynarodowe w Waszyngtonie. Dopiero świadectwo w filmie „Shoah” uczyniło go jedną z najbardziej znanych postaci polskiego podziemia.

Łódź, Lwów, ministerstwo

Urodził się w Łodzi jako najmłodsze z ośmiorga dzieci Stefana Kozielewskiego i Walentyny z Burawskich, w rodzinie katolickiej. W części źródeł podaje się datę 24 kwietnia 1914 roku, która wynikała, jak się przyjmuje, z błędu w księgach metrykalnych; polscy biografowie podają 24 czerwca. Jego najstarszy brat Marian Kozielewski był przed wojną komendantem policji w Warszawie, a w czasie okupacji kierował Państwowym Korpusem Bezpieczeństwa, konspiracyjną policją Delegatury Rządu.

Jan ukończył gimnazjum w Łodzi, a w 1935 roku prawo i nauki dyplomatyczne na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie. Służbę wojskową odbył w szkole podchorążych rezerwy artylerii we Włodzimierzu Wołyńskim, którą ukończył z pierwszą lokatą. Pracował w służbie konsularnej i w styczniu 1939 roku rozpoczął pracę w centrali Ministerstwa Spraw Zagranicznych, zapowiadającą karierę dyplomaty.

Wrzesień 1939 i niewola

W sierpniu 1939 roku został zmobilizowany do 5 Dywizjonu Artylerii Konnej w Oświęcimiu. Jego koszary zbombardowano już 1 września, a oddział wycofywał się na wschód. 24 września, po radzieckiej agresji, dostał się pod Krasnobrodem do niewoli radzieckiej. Trafił do obozu NKWD (polscy biografowie wskazują Kozielszczyznę koło Połtawy, dawniej pisano o Kozielsku). Zdjął oficerski mundur i podawał się za szeregowca, dzięki czemu znalazł się wśród jeńców przekazanych Niemcom w ramach radziecko-niemieckiej wymiany. W ten sposób uniknął losu tysięcy oficerów zamordowanych wiosną 1940 roku w Katyniu i innych miejscach kaźni. W ostatnich miesiącach 1939 roku uciekł z niemieckiego transportu jeńców i dotarł do Warszawy, gdzie związał się z konspiracją.

Kurier

Od początku 1940 roku, zaprzysiężony przez brata Mariana, Karski woził meldunki z kraju do rządu gen. Władysława Sikorskiego we Francji. W lutym 1940 roku w Angers spisał z pamięci obszerny raport o sytuacji w kraju. Wrócił do kraju z instrukcjami rządu, a w czerwcu 1940 roku wyruszył w kolejną drogę. Na Słowacji zatrzymało go gestapo. Torturowany w więzieniu w Preszowie, podciął sobie żyły. Przewieziono go do szpitala w Nowym Sączu, skąd 28 lipca 1940 roku odbiła go akcja PPS i ZWZ, w której przygotowaniu uczestniczył m.in. Józef Cyrankiewicz. Kilku uczestników akcji zapłaciło za nią potem życiem.

Po rekonwalescencji Karski pracował w Biurze Informacji i Propagandy Komendy Głównej ZWZ-AK i działał w katolickim Froncie Odrodzenia Polski. Dwukrotnie odznaczono go Krzyżem Virtuti Militari.

Misja 1942–1943

Latem 1942 roku Delegat Rządu na Kraj Cyryl Ratajski wyznaczył go do misji w Londynie jako wysłannika wszystkich głównych stronnictw podziemia. Przed wyjazdem przywódcy żydowskiego podziemia, wśród nich Leon Feiner z Bundu, przekonali go, by przekazał także ich wołanie o pomoc i by zobaczył wszystko na własne oczy. Dwukrotnie wprowadzili go do getta warszawskiego, a w przebraniu strażnika wszedł do getta tranzytowego w Izbicy, skąd Żydów wywożono do obozów zagłady. Sam przez lata sądził, że był w Bełżcu.

Jesienią 1942 roku przejechał przez Rzeszę, Belgię, Francję i Hiszpanię do Gibraltaru, a stamtąd poleciał do Wielkiej Brytanii. Mikrofilm z dokumentami, ukryty w kluczu, przekazał w Paryżu podziemiu, które wysłało go do Londynu. Na podstawie jego relacji i materiałów podziemia minister Edward Raczyński wystosował 10 grudnia 1942 roku notę do rządów Narodów Zjednoczonych, a tydzień później alianci ogłosili deklarację potępiającą zagładę Żydów. Karski rozmawiał z prezydentem Władysławem Raczkiewiczem, ze Szmulem Zygielbojmem i Ignacym Schwarzbartem, z brytyjskimi politykami, pisarzami i dziennikarzami, a w lutym 1943 roku – według części opracowań – z Anthonym Edenem.

Latem 1943 roku pojechał do Stanów Zjednoczonych. Rozmawiał tam z sekretarzem stanu Cordellem Hullem, szefem wywiadu Williamem Donovanem, przywódcami żydowskimi i sędzią Sądu Najwyższego Felixem Frankfurterem, który powiedział mu, że nie jest w stanie w jego relację uwierzyć. 28 lipca 1943 roku przyjął go w Białym Domu prezydent Franklin Delano Roosevelt. Spotkanie trwało ponad godzinę, lecz nie przyniosło żadnych zobowiązań w sprawie ratowania Żydów.

Tajne państwo

Po powrocie do Londynu we wrześniu 1943 roku Karski prosił o przydział do wojska, ale rząd się na to nie zgodził. W lutym 1944 roku wysłano go do Stanów Zjednoczonych z misją propagandową. Wygłaszał odczyty, pisał artykuły i występował w radiu, a na polecenie rządu napisał książkę „Story of a Secret State” („Tajne państwo”). Wydana w listopadzie 1944 roku w Bostonie, stała się bestsellerem i sprzedała się w około 400 tysiącach egzemplarzy. Według relacji samego Karskiego później wygłosił w różnych stanach jeszcze około 250 odczytów, odpowiadając na pytania o powstanie warszawskie, proces szesnastu i komunistyczny rząd w Lublinie.

Profesor z Georgetown

Gdy w 1945 roku Stany Zjednoczone i Wielka Brytania cofnęły uznanie rządowi w Londynie, a w Polsce władzę objęli komuniści, Karski nie wrócił do kraju. Wybrał karierę naukową. W 1949 roku rozpoczął pracę na Uniwersytecie Georgetown w Waszyngtonie, w 1952 roku obronił tam doktorat, a w 1954 roku otrzymał obywatelstwo amerykańskie. Przez około czterdzieści lat wykładał w tamtejszej Szkole Służby Zagranicznej stosunki międzynarodowe i teorię komunizmu; wśród jego studentów był przyszły prezydent Bill Clinton. W 1985 roku wydał monografię „The Great Powers and Poland, 1919–1945”. W 1965 roku poślubił tancerkę Polę Nireńską. Nie mieli dzieci. Nireńska odebrała sobie życie w 1992 roku.

O swojej misji przez dziesięciolecia publicznie nie mówił. Przerwał milczenie w 1978 roku, gdy francuski reżyser Claude Lanzmann nagrał z nim wielogodzinny wywiad. Około czterdziestu minut tej rozmowy weszło do filmu „Shoah” z 1985 roku. Karski był później krytyczny wobec tego, jak film przedstawił jego świadectwo. W 1981 roku, na zaproszenie Elie Wiesela, wystąpił w Waszyngtonie na międzynarodowej konferencji wyzwolicieli obozów. W wywiadach z lat dziewięćdziesiątych powtarzał, że nikt nie zrobił dosyć.

Uznanie

W 1982 roku instytut Yad Vashem uznał go za Sprawiedliwego wśród Narodów Świata, choć sam nikogo nie ukrywał; uhonorowano w ten sposób jego świadectwo. W 1994 roku otrzymał honorowe obywatelstwo Izraela, a 8 maja 1995 roku Order Orła Białego. Był też honorowym obywatelem Łodzi i doktorem honoris causa kilku polskich uczelni. W 1998 roku zgłoszono jego kandydaturę do Pokojowej Nagrody Nobla.

Zmarł 13 lipca 2000 roku w Waszyngtonie i został pochowany obok żony na cmentarzu Mount Olivet. 29 maja 2012 roku prezydent Barack Obama przyznał mu pośmiertnie Prezydencki Medal Wolności, najwyższe cywilne odznaczenie Stanów Zjednoczonych. W 2016 roku został pośmiertnie awansowany do stopnia generała brygady.

Karski nie ocalił nikogo osobiście i nie miał na to wpływu. Jego misja pokazała jednak, że informacja o Zagładzie dotarła do najwyższych przywódców koalicji, kiedy wciąż żyły miliony europejskich Żydów. Historyk Andrzej Żbikowski pisał, że Karski uratował w ten sposób dobre imię polskich chrześcijan i Europejczyków w ogóle.