Jan Stanisław Jankowski

Jan Stanisław Jankowski, „Soból”, był najdłużej urzędującym Delegatem Rządu na Kraj i ostatnim, który kierował całym cywilnym pionem Polskiego Państwa Podziemnego w pełni jego rozwoju. Inżynier chemik i agronom, w młodości działacz narodowego ruchu robotniczego, żołnierz Pierwszej Kompanii Kadrowej i dwukrotny minister pracy w II Rzeczypospolitej, w czasie wojny – już po sześćdziesiątce – stanął na czele konspiracyjnej administracji, a w 1944 roku został wicepremierem rządu RP. To on wyraził zgodę na rozpoczęcie powstania warszawskiego. W marcu 1945 roku NKWD podstępnie go aresztowało, a sąd w Moskwie skazał na osiem lat więzienia. Zmarł w radzieckim więzieniu na kilka tygodni przed końcem kary.

Od „Zetu” do Kadrówki

Urodził się 6 maja 1882 roku w Krasowie Wielkim w powiecie wysokomazowieckim, w rodzinie ziemiańskiej Józefa i Julii (Julianny) z Olędzkich. W 1900 roku ukończył gimnazjum w Piotrkowie Trybunalskim i zaczął studia na Uniwersytecie Warszawskim, skąd przeniósł się na chemię w Instytucie Politechnicznym. Jako student wstąpił do tajnego Związku Młodzieży Polskiej „Zet” i do obozu narodowo-demokratycznego. Działał wśród robotników: współtworzył Związek im. Jana Kilińskiego, a w 1906 roku Narodowy Związek Robotniczy. Po strajku szkolnym w 1905 roku studiował w Pradze, gdzie w 1908 roku zdobył dyplom inżyniera chemika, a w latach 1909–1912 uczył się rolnictwa na Uniwersytecie Jagiellońskim.

W 1908 roku był jednym z inicjatorów tak zwanej frondy, czyli oderwania się NZR od endecji, które zbliżyło tę organizację do obozu niepodległościowego. Zagrożony aresztowaniem w zaborze rosyjskim, przeniósł się do Krakowa. Jako przedstawiciel NZR zasiadał w Komisji Tymczasowej Skonfederowanych Stronnictw Niepodległościowych i współorganizował Polski Związek Wojskowy. W sierpniu 1914 roku poszedł na wojnę z Pierwszą Kompanią Kadrową Józefa Piłsudskiego, potem służył w 1 Pułku Ułanów Legionów Polskich. W latach 1915–1917 reprezentował NZR w warszawskim Centralnym Komitecie Narodowym.

Minister i poseł

W niepodległej Polsce pracował w Ministerstwie Rolnictwa i Dóbr Państwowych oraz w Głównym Urzędzie Ziemskim, gdzie zajmował się parcelacją i osadnictwem. Był współtwórcą powstałej w 1920 roku Narodowej Partii Robotniczej i do 1923 roku przewodniczył jej Głównemu Komitetowi Wykonawczemu. 10 marca 1921 roku został ministrem pracy i opieki społecznej w pierwszym rządzie Wincentego Witosa. Gdy wybuchło trzecie powstanie śląskie, opowiadał się za jak najdalej idącym wsparciem powstańców, a po sporze z resztą gabinetu złożył dymisję, przyjętą 11 maja 1921 roku. W 1925 roku wrócił do ministerstwa jako podsekretarz stanu, a w kwietniu 1926 roku objął jego kierownictwo; urzędowanie zakończył przewrót majowy.

Jako polityk NPR, partii opozycyjnej wobec sanacji, był radnym Warszawy, a w latach 1928–1935 posłem na Sejm. W partii poróżnił się z grupą Karola Popiela i w 1935 roku z niej wystąpił; w 1937 roku przystąpił do nowego Stronnictwa Pracy, łączącego chadeków, część działaczy NPR i ludzi z opozycyjnego Frontu Morges. Zawodowo związał się z ubezpieczeniami społecznymi: pracował w warszawskiej Kasie Chorych, a od 1935 roku w Ubezpieczalni Społecznej. Mieszkał przy ul. Raszyńskiej 52 na Ochocie.

W Delegaturze

Po wrześniu 1939 roku Jankowski działał początkowo w instytucjach opieki społecznej. W 1941 roku objął Departament Pracy i Opieki Społecznej Delegatury Rządu na Kraj, konspiracyjnej administracji cywilnej, którą od grudnia 1940 roku budował Cyryl Ratajski. Departament prowadził działalność czynną: rozdzielał zapomogi i zasiłki, wspierał rodziny ofiar terroru oraz ludzi nauki i kultury, a jego wydatki stanowiły blisko 30 procent budżetu Delegatury. Pod koniec 1942 roku Jankowski został jednym z zastępców Delegata Jana Piekałkiewicza.

19 lutego 1943 roku gestapo aresztowało Piekałkiewicza w Warszawie; w czerwcu został zamordowany. Jankowski faktycznie przejął jego obowiązki od dnia aresztowania, a formalnie – według najczęściej podawanej daty – 21 kwietnia 1943 roku. Delegatura miała wtedy kilkanaście departamentów odpowiadających ministerstwom, sieć delegatur okręgowych od Poznania po Wilno i Lwów, konspiracyjną policję i sądy. Za jego urzędowania Rada Pomocy Żydom „Żegota”, działająca przy Delegaturze od grudnia 1942 roku, rozwinęła pomoc dla ukrywających się Żydów, a Polityczny Komitet Porozumiewawczy stronnictw przekształcił się w 1943 roku w Krajową Reprezentację Polityczną, a 9 stycznia 1944 roku – na mocy dekretu Delegata – w Radę Jedności Narodowej, podziemny parlament.

Jankowski był stanowczym przeciwnikiem porozumienia z komunistyczną Polską Partią Robotniczą, która na przełomie 1943 i 1944 roku powołała własną, konkurencyjną Krajową Radę Narodową. Dekret prezydenta RP z 26 kwietnia 1944 roku o tymczasowej organizacji władz w kraju podniósł rangę Delegata do wicepremiera rządu na uchodźstwie. Na czele Krajowej Rady Ministrów, w której jego zastępcy – Stanisław Jasiukowicz, Adam Bień i Antoni Pajdak – otrzymali rangę ministrów, stanął według Muzeum Powstania Warszawskiego 3 maja 1944 roku; decyzję ogłoszono 20 lipca. Inne opracowania datują ukonstytuowanie się Rady na 26 lipca 1944 roku. Miała ona pokazać aliantom, że legalny rząd jest gotów objąć władzę w wyzwolonym kraju.

Powstanie

Gdy latem 1944 roku Armia Czerwona zbliżała się do Wisły, rząd w Londynie 25–26 lipca upoważnił Jankowskiego do ogłoszenia powstania w wybranym przez niego momencie. Kilka dni przed wybuchem walk mówił Janowi Nowakowi-Jeziorańskiemu, że podziemie nie ma wyboru: walki w mieście wybuchną bez względu na wolę dowództwa, młodzież, którą od lat szkolono i uzbrajano, nie będzie się biernie przyglądać, a jeśli sygnału nie da AK, „ubiegną nas w tym komuniści”. 31 lipca 1944 roku, gdy dowódca Okręgu Warszawskiego AK zameldował o radzieckich czołgach na przedpolach Pragi, komendant główny gen. Tadeusz Bór-Komorowski wezwał Delegata; Jankowski po wysłuchaniu obecnych wyraził zgodę i około 18:00 zapadł rozkaz rozpoczęcia walki następnego dnia o 17:00 (wybuch powstania warszawskiego).

Przez dwa miesiące powstania Delegatura działała w walczącym mieście jako jawna polska władza. Według biogramu Muzeum Powstania Warszawskiego szlak Jankowskiego prowadził z Woli przez Stare Miasto i kanały do Śródmieścia. Pod koniec września uczestniczył w naradach, na których – wobec braku pomocy z zewnątrz – postanowiono rozpocząć rozmowy o kapitulacji. Około 10 października wyszedł z Warszawy razem z ludnością cywilną. Przeszedł na fałszywych dokumentach przez obóz przejściowy Dulag 121 w Pruszkowie, skąd zwolniono go ze względu na wiek, i w okolicach stolicy dalej kierował Delegaturą jako wicepremier. W 1944 roku otrzymał Srebrny Krzyż Virtuti Militari.

Pruszków i Moskwa

Klęska powstania niemal zlikwidowała pracę departamentów Delegatury, a w styczniu 1945 roku Armia Czerwona zajęła całą Polskę centralną. Po konferencji jałtańskiej Rada Jedności Narodowej postanowiła przyjąć jej ustalenia, licząc na udział w przyszłym „rządzie jedności narodowej”. W marcu 1945 roku Jankowski i komendant główny AK gen. Leopold Okulicki otrzymali od „płk. Pimienowa” zaproszenie na rozmowy z „gen. Iwanowem” – w rzeczywistości z gen. Iwanem Sierowem z NKWD. Okulicki przeczuwał podstęp, ale na wyraźne życzenie Jankowskiego zgodził się pojechać z nim. 27 marca 1945 roku Jankowski, Okulicki, przewodniczący RJN Kazimierz Pużak i tłumacz Józef Stemler-Dąbski przybyli do willi w Pruszkowie i zostali zatrzymani; nazajutrz zatrzymano pozostałych zaproszonych (IPN podaje jako datę aresztowania Jankowskiego 28 marca). Wszystkich przewieziono samolotem do Moskwy, do więzienia na Łubiance. Obowiązki Delegata przejął w kraju Stefan Korboński.

W procesie szesnastu, toczącym się 18–21 czerwca 1945 roku przed Kolegium Wojskowym Sądu Najwyższego ZSRR, Jankowskiego razem z Okulickim, Jasiukowiczem i Bieniem oskarżono o kierowanie podziemiem na tyłach Armii Czerwonej w Polsce, na Litwie i w „zachodnich obwodach” Białorusi i Ukrainy, czyli na ziemiach II Rzeczypospolitej zajętych przez ZSRR. Przyjął polityczną odpowiedzialność za działalność Delegatury. Przewodniczący sądu gen. Wasilij Ulrich zapytał go, czy mógł sądzić, że ZSRR nie uzna tworzenia polskiej administracji na „waszym terytorium” za akt wrogi – pytanie, które oddawało sens całego procesu. 21 czerwca Jankowskiego skazano na osiem lat więzienia, drugi co do wysokości wyrok po dziesięciu latach dla Okulickiego. W tym samym czasie w Moskwie uzgadniano skład Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej.

Śmierć we Włodzimierzu

Karę odbywał w więzieniu we Włodzimierzu nad Klaźmą. Zmarł tam 13 marca 1953 roku, około dwóch tygodni przed końcem wyroku, w okolicznościach, których nigdy nie wyjaśniono; część polskich historyków uważa, że został zamordowany. Publicysta historyczny Dariusz Baliszewski kwestionował tę datę, powołując się na niezweryfikowaną notatkę na odwrocie fotografii, datowaną 28 marca 1953 roku. Radziecki Czerwony Krzyż w zaświadczeniu z 11 czerwca 1956 roku podał jedynie, że Jankowski zmarł w czasie odbywania kary. Pochowano go w zbiorowej mogile na przywięziennym cmentarzu; dokładnego miejsca pochówku nie odnaleziono. Tego samego dnia w tym samym więzieniu zmarł estoński generał Johan Laidoner.

Pamięć

W PRL jego losy, podobnie jak cały proces moskiewski, przemilczano; w radzieckim filmie wojennym „Żołnierze wolności” z 1977 roku postać Jankowskiego zagrał Jerzy Kaliszewski. W październiku 1989 roku prokurator generalny PRL zwrócił się do prokuratury ZSRR o wszczęcie postępowania rehabilitacyjnego, a 19 kwietnia 1990 roku Plenum Sądu Najwyższego ZSRR uznało, że w działalności skazanych w procesie szesnastu nie było znamion przestępstwa. W 1995 roku Jankowski został pośmiertnie odznaczony Orderem Orła Białego. Ma symboliczne groby na Starych Powązkach i na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach, a dom przy ul. Raszyńskiej upamiętnia tablica. Śledztwo IPN w sprawie procesu moskiewskiego umorzono w 2009 roku, gdy rosyjska prokuratura wojskowa odmówiła pomocy prawnej.

Losy Jankowskiego zamykają historię Delegatury Rządu. Państwo podziemne, które przez całą okupację utrzymywało administrację, sądy i opiekę społeczną w imieniu legalnego rządu, miało w chwili wyzwolenia przejąć władzę. Jego ostatni pełnoprawny Delegat skończył jako więzień sojusznika, a w jego obronie nie upomniało się skutecznie żadne z mocarstw zachodnich.