Karl Hanke

Karl Hanke był jednym z tych funkcjonariuszy NSDAP, których kariera zaczynała się w przedpokoju wielkiego nazisty, a kończyła na stanowisku dającym władzę nad życiem setek tysięcy ludzi. Przez kilka lat był prawą ręką Josepha Goebbelsa w berlińskiej partii i w Ministerstwie Propagandy, potem na krótko żołnierzem, a od 1941 roku gauleiterem Dolnego Śląska. Zimą i wiosną 1945 roku uczynił z Wrocławia – po niemiecku Breslau – twierdzę broniącą się do ostatnich dni wojny, nie licząc się z losem jej mieszkańców. Hitler nagrodził go w testamencie stanowiskiem Reichsführera-SS. Hanke uciekł z oblężonego miasta samolotem tuż przed kapitulacją i według najczęściej przyjmowanej wersji zginął kilka tygodni później w czeskiej niewoli.

Lubań, młyn i szkoła

Hanke urodził się 24 sierpnia 1903 roku w Lubaniu (Lauban) na Dolnym Śląsku jako syn inżyniera kolejowego. Jego starszy brat zginął w czasie I wojny światowej; sam Karl był wówczas za młody, by trafić na front. Na początku lat dwudziestych odbył krótką służbę jako ochotnik czasowy w 19 pułku piechoty Reichswehry we Frankfurcie nad Odrą. Wyuczył się zawodu młynarza – uczęszczał do szkoły młynarskiej w Dippoldiswalde w Saksonii i kilka lat pracował w młynach – a w 1928 roku ukończył w Berlinie instytut pedagogiki zawodowej, który uprawniał go do nauczania w szkołach rzemieślniczych.

1 listopada 1928 roku wstąpił do NSDAP, a w 1929 lub 1930 roku do rezerwy SA. Za działalność partyjną usunięto go w 1931 roku z pruskiej służby państwowej, w której pracował jako nauczyciel. Od tej pory był zawodowym działaczem partii.

U boku Goebbelsa

W Berlinie Hanke piął się szybko po szczeblach partyjnej organizacji: był kierownikiem komórki ulicznej, potem sekcji, a od 1931 roku kierownikiem powiatu NSDAP w zachodniej części miasta. W tej roli jako pierwszy funkcjonariusz partii zlecił pracę młodemu architektowi Albertowi Speerowi – przebudowę willi na siedzibę powiatowej organizacji – a później kolejne zlecenia, w tym nową siedzibę berlińskiego okręgu partii. Obaj zostali bliskimi przyjaciółmi.

Od 1 kwietnia 1932 roku Hanke był osobistym sekretarzem i adiutantem Goebbelsa, ówczesnego gauleitera Berlina i szefa partyjnej propagandy. W tym samym roku został posłem do pruskiego Landtagu, a potem do Reichstagu. Po przejęciu władzy przez Hitlera i utworzeniu w marcu 1933 roku Ministerstwa Propagandy przeszedł razem z szefem do resortu jako jego osobisty referent i kierownik sekretariatu. Awansował szybko: w 1933 roku na radcę ministerialnego, w 1937 roku na dyrektora ministerialnego, a w 1938 roku, po przejściu Walthera Funka do Ministerstwa Gospodarki, zajął jego miejsce jako sekretarz stanu. Był też wiceprezesem Izby Kultury Rzeszy, instytucji kontrolującej życie artystyczne. W lutym 1934 roku wstąpił do SS.

Sprawa Baarovej

Błyskawiczną karierę Hankego przerwały prywatne sprawy jego zwierzchnika. Goebbels, znany z licznych romansów, związał się w latach 1937–1938 z czeską aktorką Lídą Baarovą, a jego małżeństwo z Magdą Goebbels znalazło się na skraju rozpadu. Według relacji przytaczanych przez biografów Goebbelsa Hanke początkowo pośredniczył między małżonkami, a następnie stanął po stronie Magdy: miał jej przekazać listę kilkudziesięciu aktorek, z którymi minister rzekomo romansował, i sam wdał się z nią w romans, zapewne od jesieni 1938 roku. Magda podobno rozważała nawet rozwód i małżeństwo z Hankem. Hitler, który cenił rodzinę Goebbelsów jako wizytówkę reżimu, zażądał zakończenia obu związków; Baarová musiała opuścić Niemcy, a małżonkowie pozostali razem. Dla Hankego oznaczało to koniec pracy w ministerstwie – latem 1939 roku zgłosił się na ochotnika do Wehrmachtu. Szczegóły tej sprawy znane są głównie z dzienników i wspomnień uczestników oraz ich otoczenia, a ich wiarygodność bywa różnie oceniana.

Żołnierz 1939–1940

We wrześniu 1939 roku Hanke służył w 3 Dywizji Pancernej, która wzięła udział w napaści na Polskę, walcząc na Pomorzu i w Prusach Wschodnich, a następnie posuwając się w kierunku Brześcia. W maju i czerwcu 1940 roku był oficerem ordynansowym w 7 Dywizji Pancernej Erwina Rommla, która w kampanii francuskiej zasłynęła szybkością natarcia. Otrzymał Krzyż Żelazny obu klas. Jego obecność u Rommla miała też wymiar propagandowy – był człowiekiem Goebbelsa w dywizji, której sukcesy chętnie nagłaśniano w kraju – a stosunki między nim a dowódcą bywały, według biografów Rommla, napięte. Na początku 1941 roku Hanke odszedł z wojska w stopniu porucznika.

Gauleiter Dolnego Śląska

W styczniu lub lutym 1941 roku – źródła podają 27 stycznia lub 9 lutego – Hitler mianował go gauleiterem nowo wydzielonego okręgu NSDAP Dolny Śląsk, a wkrótce także nadprezydentem pruskiej prowincji dolnośląskiej. W rękach Hankego znalazła się więc najwyższa władza partyjna i państwowa w regionie ze stolicą we Wrocławiu. Od 1942 roku był także komisarzem obrony Rzeszy w swoim okręgu, co dawało mu uprawnienia w sprawach obrony cywilnej i mobilizacji. W SS awansował do stopnia Gruppenführera (1942), a w styczniu 1944 roku Obergruppenführera.

Dolny Śląsk był przez większość wojny daleko od frontu i od alianckich nalotów. Do regionu przenoszono zakłady przemysłowe, a w fabrykach i gospodarstwach pracowały dziesiątki tysięcy robotników przymusowych i jeńców, w tym Polacy. Na jego terenie działał też obóz koncentracyjny Gross-Rosen z siecią podobozów. Według niemieckich i polskich opracowań, na które powołują się encyklopedie, w czasie rządów Hankego we Wrocławiu wykonano ponad tysiąc wyroków śmierci, co przyniosło mu przydomek „kat Wrocławia” (Henker von Breslau). Speer napisał po wojnie we wspomnieniach, że w 1944 roku Hanke ostrzegł go, by nigdy nie odwiedzał pewnego obozu na Górnym Śląsku, bo widział tam coś, czego nie wolno mu opisać – z kontekstu wynika, że chodziło o Auschwitz. Ta relacja pochodzi jednak ze wspomnień pisanych przez Speera także we własnej obronie.

Festung Breslau

Wojna dotarła na Dolny Śląsk w styczniu 1945 roku, gdy po rozpoczęciu ofensywy wiślańsko-odrzańskiej wojska 1 Frontu Ukraińskiego marszałka Iwana Koniewa szybko zbliżyły się do Odry. Wrocław, ogłoszony już wcześniej twierdzą, był pełen uchodźców; według szacunków przytaczanych w opracowaniach przebywało w nim wówczas blisko milion ludzi. Około 20 stycznia władze nakazały kobietom z dziećmi, starszym i chorym opuszczenie miasta. Ponieważ pociągów było za mało, tysiące ludzi ruszyły pieszo w kilkunastostopniowym mrozie w kierunku zachodnim. Liczba ofiar tego exodusu, głównie małych dzieci i osób starszych, nie została ustalona; różne relacje mówią o tysiącach zmarłych. Mężczyźni zdolni do noszenia broni musieli zostać i trafiali m.in. do Volkssturmu.

Dowództwo wojskowe twierdzy sprawowali kolejno generałowie Hans von Ahlfen i od marca Hermann Niehoff, ale prawdziwą władzę w mieście miał Hanke jako gauleiter i komisarz obrony Rzeszy. Rządził terrorem. 28 stycznia 1945 roku kazał rozstrzelać na wrocławskim Rynku zastępcę nadburmistrza Wolfganga Spielhagena, oskarżonego o przygotowania do ucieczki z miasta – według części relacji w rzeczywistości chodziło o jego prośbę o przeniesienie do Berlina. Egzekucję ogłoszono jako ostrzeżenie dla innych. W następnych tygodniach sądy doraźne i patrole skazywały na śmierć żołnierzy i cywilów za dezercję, „defetyzm” czy plądrowanie.

W połowie lutego wojska radzieckie zamknęły pierścień wokół miasta i rozpoczęło się oblężenie Wrocławia, trwające do 6 maja. Hanke odrzucał wszelkie myśli o kapitulacji. Aby umożliwić zaopatrzenie z powietrza po utracie lotniska na Gądowie, kazał wiosną 1945 roku zbudować pas startowy w środku miasta, wzdłuż dzisiejszego placu Grunwaldzkiego. Pod jego budowę wyburzono zabudowę całej dzielnicy, a do pracy pod ostrzałem i bombami kierowano cywilów, w tym kobiety i nastolatków, oraz robotników przymusowych; zginęło przy tym wiele osób, ich liczba jest jednak sporna. Część zniszczeń miasta była dziełem samych obrońców, którzy podpalali i wysadzali budynki, by przygotować pola ostrzału.

Postawa Hankego budziła uznanie w Berlinie. Goebbels pisał w dzienniku w kwietniu 1945 roku, że jest on „najwybitniejszym przywódcą” spośród walczących gauleiterów. W kwietniu Hitler odznaczył go najwyższym odznaczeniem partyjnym, Orderem Niemieckim (niemieckie źródła podają 12 kwietnia), a 29 kwietnia w swoim testamencie politycznym, wściekły na Heinricha Himmlera za próbę rokowań z zachodnimi aliantami, wyznaczył Hankego na jego miejsce – na stanowisko Reichsführera-SS i szefa niemieckiej policji. Była to nominacja bez realnego znaczenia: kilka dni później Rzesza przestała istnieć.

Ucieczka i śmierć

Gdy kapitulacja twierdzy stała się nieunikniona, Hanke opuścił miasto, którego obrony do ostatniego człowieka domagał się od innych. Odleciał lekkim samolotem Fieseler Storch z pasa przy placu Grunwaldzkim lub w jego pobliżu. Źródła różnią się co do chwili ucieczki: część mówi o 5 maja, polska Wikipedia, powołując się na relacje, o świcie 6 maja, kilka godzin przed podpisaniem kapitulacji przez gen. Niehoffa. Według tych relacji samolot uszkodzony ogniem musiał lądować awaryjnie, po czym Hanke dotarł w rejon Pragi.

Dalsze losy są niepewne. Według najczęściej przytaczanej wersji Hanke, przebrany w mundur szeregowego SS, przyłączył się do oddziałów 18 Dywizji SS „Horst Wessel”, które po walkach z czeskimi partyzantami dostały się do niewoli. Nierozpoznany, przebywał w obozie dla jeńców. 8 czerwca 1945 roku, w czasie pieszego transportu w okolicach Nové Vsi nad Popelkou, miał wraz z kilkoma innymi jeńcami próbować ucieczki, wskakując do przejeżdżającego pociągu; czescy strażnicy otworzyli ogień, a rannych zatłukli kolbami karabinów. Wersja ta opiera się na relacjach świadków i nie została ostatecznie potwierdzona. Inne podawały, że zginął w katastrofie samolotu albo przeżył wojnę; ciała nigdy jednoznacznie nie zidentyfikowano.

Miejsce w wojnie

Hanke nie był ani ideologiem, ani dowódcą wojskowym. Był typowym produktem aparatu NSDAP: człowiekiem, który wspinał się dzięki osobistej lojalności wobec przełożonych, a gdy dostał władzę nad prowincją, sprawował ją bez względu na koszty ponoszone przez innych. Jego biografia łączy kilka wątków III Rzeszy – berlińską propagandę Goebbelsa, dworskie intrygi wokół Hitlera, udział w kampaniach 1939 i 1940 roku i wreszcie fanatyczną obronę „twierdz”, którą Hitler uczynił zasadą w ostatnim roku wojny.

Wrocław był największym miastem na wschodzie Rzeszy, a jego obrona należała do najdłuższych w końcowej fazie wojny w Europie: miasto skapitulowało 6 maja 1945 roku, zaledwie dwa dni przed bezwarunkową kapitulacją Niemiec, i według szacunków było w ogromnej części zniszczone. Za cenę tej obrony zapłacili przede wszystkim cywile – ci, którzy zginęli w czasie styczniowej ewakuacji, pod bombami i ogniem artylerii, przy budowie pasa startowego i z wyroków sądów doraźnych – oraz żołnierze obu stron. Militarnie twierdza wiązała część sił radzieckich, ale nie zmieniła przebiegu wojny. Po wojnie Wrocław znalazł się w granicach Polski; większość pozostałych niemieckich mieszkańców została wysiedlona, a w ich miejsce przybyli Polacy, w tym przesiedleńcy z utraconych wschodnich ziem Rzeczypospolitej.

Sam Hanke uniknął sądu. Nigdy nie odpowiedział za egzekucje, za wypędzenie mieszkańców w mróz i za zniszczenie miasta, a jego śmierć – jeśli zginął tak, jak opisują świadkowie – nastąpiła anonimowo, w tłumie jeńców. W pamięci Wrocławia i jego dawnych mieszkańców pozostał jako uosobienie fanatyzmu ostatnich miesięcy III Rzeszy i jako gauleiter, który żądał walki do końca, a sam w ostatniej chwili uciekł.