Radziecko-japońska konwencja podstawowa

20 stycznia 1925 roku w Pekinie japoński poseł w Chinach Kenkichi Yoshizawa i ambasador radziecki w Chinach Lew Karachan podpisali konwencję o podstawowych zasadach stosunków między Japonią a Związkiem Socjalistycznych Republik Radzieckich. Jej tekst, sporządzony po angielsku, nazywany jest w skrócie radziecko-japońską konwencją podstawową, a w literaturze rosyjskiej traktatem pekińskim. Konwencja nawiązywała stosunki dyplomatyczne i konsularne między dwoma państwami, które od 1918 roku w praktyce prowadziły ze sobą nieogłoszoną wojnę. Japonia zobowiązała się wycofać wojska z północnej części Sachalinu, zajętej w 1920 roku, a w zamian otrzymała prawo do eksploatacji połowy tamtejszych złóż ropy naftowej. Związek Radziecki uznał, że traktat z Portsmouth, którym Rosja przegrała wojnę z Japonią, pozostaje w pełni w mocy. Było to ostatnie z wielkich uznań ZSRR w połowie lat dwudziestych i na kilka lat ustabilizowało sytuację na Dalekim Wschodzie, gdzie interesy obu mocarstw ścierały się od trzydziestu lat.

Długi cień interwencji

Po rewolucji październikowej Japonia stała się najbardziej zaangażowanym uczestnikiem interwencji w Rosji. W sierpniu 1918 roku rząd premiera Masatake Terauchiego wysłał wojska na rosyjski Daleki Wschód w ramach interwencji syberyjskiej, oficjalnie po to, by wesprzeć Korpus Czechosłowacki. W szczytowym okresie stało tam ponad 70 tysięcy japońskich żołnierzy, znacznie więcej, niż przewidywało porozumienie z Amerykanami. Część japońskich wojskowych liczyła na utworzenie nad Pacyfikiem zależnego od Tokio państwa buforowego, a koncerny na dostęp do ryb, lasów i kopalin Syberii.

Wiosną 1920 roku czerwoni partyzanci Jakowa Triapicyna, po zajęciu Nikołajewska nad Amurem, wymordowali japoński garnizon i japońską kolonię, a także tysiące rosyjskich mieszkańców miasta. Zginęło kilkuset Japończyków, najczęściej podaje się około 700 żołnierzy i cywilów, w tym konsul. Rząd w Tokio odpowiedział zajęciem północnej części Sachalinu, która od traktatu z Portsmouth z 1905 roku pozostawała przy Rosji. W kwietniu 1920 roku wojska japońskie wylądowały w Aleksandrowsku, a latem Tokio ogłosiło, że będzie okupować wyspę jako zastaw, dopóki prawowity rząd Rosji nie da zadośćuczynienia za Nikołajewsk. Japonia, która po wojnie z Rosją dostała tylko południową, pozbawioną ropy połowę Sachalinu, miała w tym także interes gospodarczy. Na północy wyspy, w okolicach Ochy, znajdowały się złoża ropy, a japońska marynarka wojenna, która przechodziła z węgla na paliwo płynne, szukała źródeł nafty niezależnych od Stanów Zjednoczonych. W 1919 roku japońskie firmy, w tym Mitsubishi, utworzyły do ich eksploatacji konsorcjum Hokushinkai.

W październiku 1922 roku, po latach kosztownej i niepopularnej w kraju interwencji, Japończycy opuścili Władywostok. Republika Dalekiego Wschodu, bufor stworzony przez Moskwę, została wkrótce wchłonięta przez Rosję Radziecką, a 30 grudnia 1922 roku powstał ZSRR. Japońskie wojska zostały jednak na północnym Sachalinie, którego nie chciały oddać za darmo. Rokowania w Dairenie w latach 1921–1922 i w Changchunie we wrześniu 1922 roku zakończyły się fiaskiem. Tokio żądało między innymi dzierżawy północnego Sachalinu na 80 lat, a Moskwa najpierw ewakuacji, a dopiero potem rozmów.

Ioffe w Japonii

Pierwszy krok w stronę porozumienia zrobił Shinpei Gotō, były prezes Kolei Południowomandżurskiej i minister spraw zagranicznych, a do 1923 roku burmistrz Tokio. Uważał, że Japonia, osamotniona po konferencji waszyngtońskiej, która zakończyła sojusz z Wielką Brytanią, potrzebuje dobrych stosunków z Rosją, by bronić swojej pozycji w Mandżurii i w Chinach. Wbrew prawicy zaprosił do Japonii radzieckiego dyplomatę Adolfa Ioffego, który właśnie podpisał w Szanghaju deklarację z Sun Jat-senem. Ioffe przyjechał w lutym 1923 roku, leczył się w Atami i prowadził z Gotō rozmowy, początkowo nieoficjalne. Mówiono nawet o sprzedaży północnego Sachalinu Japonii. Moskwa chciała co najmniej miliarda złotych rubli, Japończycy proponowali 150 milionów jenów. Latem 1923 roku rozmowy upadły, ale obie strony wiedziały już, czego chce druga.

O wznowieniu rokowań przesądziły wydarzenia 1924 roku. W lutym ZSRR uznały Wielka Brytania i Włochy, w maju Chiny, a jesienią Francja. Japonia mogła zostać jedynym, obok Stanów Zjednoczonych, mocarstwem bez stosunków z Moskwą, i to w chwili, gdy w Chinach rosły wpływy radzieckie. Władze radzieckie przypomniały też Tokio o swojej przewadze: 13 lutego 1924 roku zawiadomiły japońskiego konsula we Władywostoku, że odtąd będą go traktować jak osobę prywatną. Japońskim rybakom na wodach rosyjskich i kupcom z portów nad Morzem Japońskim brak stosunków coraz bardziej szkodził. Moskwie z kolei zależało na tym, by Japonia przestała wspierać białych emigrantów w Mandżurii i opuściła Sachalin.

Rokowania w Pekinie

Oficjalne rozmowy zaczęły się w Pekinie 14 maja 1924 roku. Prowadzili je Yoshizawa, japoński poseł przy rządzie chińskim, i Karachan, od 1923 roku przedstawiciel ZSRR w Chinach, który 31 maja 1924 roku podpisał z rządem pekińskim porozumienie o nawiązaniu stosunków radziecko-chińskich. Po stronie japońskiej rokowania nadzorował od czerwca 1924 roku minister spraw zagranicznych Kijūrō Shidehara z rządu Takaakiego Katō. Shidehara był rzecznikiem pokojowej, gospodarczej ekspansji i współpracy z mocarstwami, a porozumienie z Moskwą było jednym z pierwszych sprawdzianów jego polityki.

Najtrudniejsze okazały się trzy sprawy: Portsmouth, Nikołajewsk i ropa. Japonia żądała uznania traktatu z 1905 roku, który był podstawą jej pozycji w Korei, w południowej Mandżurii i na południowym Sachalinie. Moskwa, która ogłosiła zerwanie z „imperialistycznymi” traktatami caratu, nie chciała przyznać, że go popiera. Japonia chciała przeprosin i zadośćuczynienia za Nikołajewsk. Najdłużej spierano się o udział w złożach na północnym Sachalinie. Japońska marynarka domagała się 60 procent obszaru pól naftowych, Rosjanie proponowali 40, potem 45. Ostatecznie przyjęto propozycję japońskiego MSZ, czyli połowę. Według japońskich badaczy Moskwa ustąpiła, bo chciała podpisać umowę przed pierwszą rocznicą śmierci Lenina.

Co postanowiono

Konwencja liczyła siedem artykułów. Towarzyszyły jej dwa protokoły, deklaracja rządu radzieckiego i wymiana not.

• Strony nawiązały stosunki dyplomatyczne i konsularne.
• ZSRR zgodził się, że traktat z Portsmouth z 5 września 1905 roku pozostaje w pełni w mocy. Pozostałe traktaty, konwencje i umowy zawarte przez Japonię i Rosję przed 7 listopada 1917 roku miały zostać przejrzane na osobnej konferencji i zmienione albo uchylone.
• Strony miały zrewidować konwencję rybacką z 1907 roku, a do tego czasu Japończycy mieli dzierżawić łowiska na zasadach z 1924 roku.
• Obie strony zobowiązały się do zawarcia traktatu handlowego i do wzajemnego traktowania na zasadach zbliżonych do najwyższego uprzywilejowania.
• Artykuł 5 zobowiązywał oba rządy do powstrzymania się od wszelkich działań, jawnych lub tajnych, zagrażających porządkowi w państwie drugiej strony, także przez osoby i organizacje opłacane przez państwo. Żadna ze stron nie miała też tolerować na swoim terytorium grup podających się za rząd terytoriów drugiej. Dla Japonii był to zakaz propagandy Kominternu, dla ZSRR koniec japońskiego patronatu nad emigracyjnymi rządami białych.
• Artykuł 6 zapowiadał, że ZSRR, biorąc pod uwagę potrzeby Japonii w zakresie surowców, udzieli japońskim obywatelom i firmom koncesji na kopaliny, lasy i inne bogactwa naturalne na całym swoim terytorium.

Protokół A przesądzał najważniejszą sprawę praktyczną. Japońskie wojska miały całkowicie opuścić północny Sachalin do 15 maja 1925 roku, a ewakuowane obszary miały od razu wrócić pod pełną zwierzchność ZSRR. Strony oświadczyły też, że żadna z nich nie ma sojuszu ani tajnego układu z państwem trzecim, który zagrażałby drugiej. Sprawy długów carskich i roszczeń odłożono do przyszłych rokowań. Protokół B określał zasady koncesji. Japońskie firmy wskazane przez rząd miały dostać połowę obszaru każdego z pól naftowych na północnym Sachalinie, podzielonych na kwadraty jak szachownica, prawo do poszukiwań na wschodnim wybrzeżu wyspy i koncesje na węgiel na wybrzeżu zachodnim. Koncesje miały trwać od 40 do 50 lat, a Japończycy mieli płacić państwu radzieckiemu od 5 do 15 procent wydobycia ropy, a przy samowypływających szybach nawet do 45 procent. Umowy koncesyjne miały zostać podpisane w ciągu pięciu miesięcy od ewakuacji.

Karachan złożył przy tym deklarację, że uznanie traktatu z Portsmouth nie oznacza, by rząd radziecki dzielił z dawnym rządem carskim polityczną odpowiedzialność za jego zawarcie. Była to formuła, która pozwalała Moskwie zachować twarz. Sprawę Nikołajewska zamknęła krótka nota, w której Karachan wyraził „szczere ubolewanie” z powodu wydarzeń z 1920 roku, nie przyjmując za nie odpowiedzialności. Japonia zrezygnowała z odszkodowania, bo jego miejsce zajęły koncesje na Sachalinie.

Wykonanie

ZSRR ratyfikował konwencję 20 lutego, a Japonia 25 lutego 1925 roku. Następnego dnia weszła ona w życie, a formalna wymiana dokumentów ratyfikacyjnych odbyła się w Pekinie 15 kwietnia. Do Tokio przyjechał pierwszy radziecki przedstawiciel Wiktor Kopp, a do Moskwy japoński ambasador. W maju 1925 roku japońskie wojska opuściły północny Sachalin, a 15 maja, w terminie wyznaczonym w protokole, przekazano go władzom radzieckim. Do Japonii wyjechało wtedy z wyspy ponad dwa i pół tysiąca osób. Po długich negocjacjach w Moskwie 14 grudnia 1925 roku podpisano umowę naftową, a w 1926 roku powstała spółka Północnosachalińska Nafta (Kita Karafuto Sekiyu), która przez prawie dwadzieścia lat wydobywała ropę w Osze i eksportowała ją do Japonii, głównie dla marynarki wojennej. W styczniu 1928 roku podpisano nową konwencję rybacką. Gotō pojechał wtedy do Moskwy i rozmawiał ze Stalinem.

W samej Japonii porozumienie z Moskwą miało też inną stronę. Wiosną 1925 roku ten sam rząd Katō przeprowadził przez parlament ustawę o powszechnym prawie wyborczym dla mężczyzn i ustawę o utrzymaniu porządku publicznego, która przewidywała surowe kary za działalność zmierzającą do zmiany ustroju cesarskiego lub zniesienia własności prywatnej. Władze obawiały się, że nawiązanie stosunków z ZSRR otworzy drogę komunistycznej propagandzie. Ustawa stała się w następnych latach głównym narzędziem prześladowania nie tylko komunistów, ale wszelkiej opozycji wobec militaryzmu.

Znaczenie

Konwencja pekińska nie przyniosła przyjaźni, ale dała obu stronom kilka lat spokoju. Japonia odzyskała wpływy gospodarcze w rosyjskim Dalekim Wschodzie bez wojska, a ZSRR odzyskał całe swoje terytorium i zabezpieczył tyły w chwili, gdy angażował się w Chinach. Wzajemna nieufność pozostała. Japońska armia, zwłaszcza Armia Kwantuńska w Mandżurii, uważała ZSRR za głównego przeciwnika, a radziecki wywiad i Komintern pracowały przeciw Japonii w Chinach.

Spokój skończył się w 1931 roku, gdy Armia Kwantuńska zajęła Mandżurię i utworzyła Mandżukuo. ZSRR i Japonia miały odtąd wspólną granicę na tysiącach kilometrów. W 1936 roku Japonia zawarła z Niemcami pakt antykominternowski, a w latach 1938–1939 wojska obu państw starły się nad jeziorem Chasan i nad Chałchin-Goł, gdzie Japończycy ponieśli klęskę. Klęska ta skłoniła Tokio do zwrotu na południe, ku koloniom europejskim i ku wojnie z Ameryką. 13 kwietnia 1941 roku Japonia i ZSRR zawarły w Moskwie układ o neutralności, opisywany w polskiej Wikipedii jako pakt o nieagresji. Japończycy obiecali przy tym zrzec się koncesji sachalińskich, co zrobili dopiero 30 marca 1944 roku, gdy losy wojny przesądziły się na korzyść Moskwy.

Ostatnim aktem tej historii był sierpień 1945 roku. Zgodnie z obietnicą złożoną aliantom w Jałcie ZSRR wypowiedział Japonii wojnę, zajął Mandżurię, południowy Sachalin i Kuryle. Traktat z Portsmouth, który Moskwa w 1925 roku uznała za obowiązujący, został w ten sposób unieważniony siłą, a cały Sachalin stał się częścią Związku Radzieckiego.