Nikołaj Jeżow

Nikołaj Iwanowicz Jeżow kierował NKWD w najkrwawszym okresie jego istnienia. Niski, mierzący około 151 centymetrów, słabo wykształcony aparatczyk partyjny, który zrobił karierę w wydziale kadr Komitetu Centralnego, we wrześniu 1936 roku został z woli Józefa Stalina ludowym komisarzem spraw wewnętrznych. W ciągu dwóch lat jego podwładni aresztowali ponad półtora miliona ludzi i rozstrzelali około 680 tysięcy. Jego nazwiskiem w Rosji nazywa się ten okres „jeżowszczyzną”. Jeżow był gorliwym i pracowitym wykonawcą, ale decyzje o terrorze podejmował Stalin, który na koniec obciążył go odpowiedzialnością za „wypaczenia”, kazał aresztować i rozstrzelać. Wielka czystka, którą przeprowadził, osłabiła Armię Czerwoną i zniszczyła wszelką niezależność w państwie na kilka lat przed wybuchem drugiej wojny światowej.

Pochodzenie i młodość

O dzieciństwie Jeżowa wiadomo niewiele, a sam przez lata zacierał ślady. W ankietach pisał, że urodził się w 1895 roku w Petersburgu w rodzinie robotnika odlewnika. Na przesłuchaniach w 1939 roku zeznał, że urodził się w Mariampolu w guberni suwalskiej, na terenie dzisiejszej Litwy, jako syn Rosjanina z guberni tulskiej, który służył tam w wojsku, a potem w policji ziemskiej, i matki Litwinki. Za datę urodzenia przyjmuje się zwykle 1 maja 1895 roku, którą podawał sam Jeżow. Rosyjski badacz Aleksiej Pawlukow odnalazł jednak wpis w księdze metrykalnej w Kownie, według którego urodził się 20 kwietnia (8 kwietnia według kalendarza juliańskiego) 1895 roku, prawdopodobnie we wsi Wejwery w powiecie mariampolskim.

Ukończył tylko kilka klas szkoły elementarnej. Około 1906 roku wysłano go do krewnego w Petersburgu na naukę krawiectwa. Oficjalne biografie z lat trzydziestych pisały, że od 1911 roku pracował w Zakładach Putiłowskich, ale dokumenty tego nie potwierdzają. W czerwcu 1915 roku zgłosił się na ochotnika do armii, był na froncie, a po lekkiej ranie i chorobie, uznany za niezdolnego do służby liniowej z powodu wzrostu, trafił do warsztatów artyleryjskich w Witebsku, gdzie został pisarzem.

Rewolucja i kariera w partii

W ankietach z lat dwudziestych Jeżow podawał, że wstąpił do partii bolszewickiej w maju 1917 roku, później przesunął tę datę na marzec. Według dokumentów witebskiej organizacji socjaldemokratycznej, do której należeli zarówno bolszewicy, jak i mienszewicy-internacjonaliści, przyjęto go do niej dopiero w sierpniu 1917 roku. W latach jego potęgi „Krótki kurs historii WKP(b)” przypisał mu przygotowanie żołnierzy Frontu Zachodniego do powstania w październiku 1917 roku. To również była fikcja.

W wojnie domowej służył w Armii Czerwonej, od 1919 roku w bazach formowania jednostek radiotelegraficznych w Saratowie i Kazaniu, gdzie doszedł do stanowiska komisarza. Potem zaczęła się jego kariera w aparacie partyjnym. W 1922 roku był sekretarzem komitetu obwodowego w Maryjskim Obwodzie Autonomicznym, w latach 1923–1926 pracował w Kazachstanie, między innymi jako sekretarz komitetu gubernialnego w Semipałatyńsku. W 1927 roku przeszedł do aparatu Komitetu Centralnego w Moskwie, do wydziału zajmującego się rozdziałem kadr. Jego przełożony Iwan Moskwin cenił go jako pracownika idealnego, który wykona każde polecenie, i zarazem ostrzegał, że Jeżow nie zna umiaru.

W latach 1929–1930 Jeżow był zastępcą ludowego komisarza rolnictwa ZSRR i pracował przy przymusowej kolektywizacji. W listopadzie 1930 roku objął kierownictwo wydziału kadr KC i poznał Stalina, który szybko docenił jego pracowitość i lojalność. Decydował o obsadzie stanowisk w całym kraju, w latach 1933–1934 uczestniczył w czystce partii. Na XVII Zjeździe w 1934 roku przewodniczył komisji mandatowej i został członkiem Komitetu Centralnego, Biura Organizacyjnego i zastępcą przewodniczącego Komisji Kontroli Partyjnej. W lutym 1935 roku został sekretarzem KC i przewodniczącym tej komisji.

Od sprawy Kirowa do NKWD

Po zabójstwie Siergieja Kirowa w grudniu 1934 roku Stalin powierzył Jeżowowi nadzór nad śledztwem. To on, wbrew sceptycyzmowi funkcjonariuszy NKWD, poprowadził je w kierunku dawnej opozycji Zinowjewa. Jak sam wspominał w 1937 roku, Stalin wezwał go i polecił: „szukajcie zabójców wśród zinowjewowców”. W 1935 roku Jeżow kierował wymianą legitymacji partyjnych, w wyniku której wykluczono z partii kilkaset tysięcy osób, prowadził tak zwaną sprawę kremlowską i napisał rękopis, w którym dowodził, że droga od opozycji wewnątrzpartyjnej prowadzi prosto do terroryzmu. Wspólnie z zastępcą szefa NKWD Jakowem Agranowem przygotowywał pierwszy proces moskiewski przeciw Grigorijowi Zinowjewowi i Lwowi Kamieniewowi w sierpniu 1936 roku i zatwierdzał listy osób wpuszczanych na salę rozpraw.

25 września 1936 roku Stalin i Andriej Żdanow zażądali z urlopu w Soczi natychmiastowej zmiany na czele NKWD, bo Gienrich Jagoda „spóźnił się o cztery lata” z wykryciem spisku. 26 września Jeżow został ludowym komisarzem spraw wewnętrznych, a 1 października objął urząd. Zachował stanowiska sekretarza KC i przewodniczącego Komisji Kontroli Partyjnej. W styczniu 1937 roku otrzymał stopień generalnego komisarza bezpieczeństwa państwowego, odpowiednik marszałka, a w październiku 1937 roku został zastępcą członka Biura Politycznego.

Wielki terror

Jeżow kierował wielką czystką przez cały 1937 rok i większość 1938 roku. Zaczął od czystki w samym NKWD, w którym zastąpił ludzi Jagody własnymi kadrami; jego pierwszym zastępcą został Michaił Frinowski. Pod jego nadzorem odbyły się drugi i trzeci proces moskiewski, w których skazano między innymi Piatakowa, Radka, Bucharina, Rykowa i samego Jagodę, oraz proces marszałka Michaiła Tuchaczewskiego i innych dowódców w czerwcu 1937 roku.

To Jeżow podpisał rozkazy, które uruchomiły masowe operacje lat 1937–1938: rozkaz nr 00439 z 25 lipca 1937 roku przeciw obywatelom niemieckim i Niemcom radzieckim, rozkaz nr 00447 z 30 lipca przeciw „byłym kułakom, kryminalistom i innym elementom antyradzieckim”, z limitami rozstrzelań dla każdego regionu, i rozkaz nr 00485 z 11 sierpnia, który rozpoczął operację polską. W tej ostatniej rozstrzelano 111 091 osób, w większości Polaków. Na jego sprawozdaniu z przebiegu tej operacji Stalin napisał we wrześniu 1937 roku: „Bardzo dobrze! Kopcie i oczyszczajcie dalej z tego polskiego szpiegowskiego brudu”.

Jeżow pracował po kilkanaście godzin na dobę. Według zachowanego dziennika wizyt w latach 1937–1938 był w gabinecie Stalina prawie 290 razy, częściej niż ktokolwiek poza Mołotowem, i wysłał mu około 15 tysięcy specjalnych meldunków. Osobiście uczestniczył w przesłuchaniach i biciu więźniów. W jego biurku znaleziono później kule, którymi rozstrzelano Zinowjewa i Kamieniewa. Propaganda zrobiła z niego bohatera. Plakat Borisa Jefimowa przedstawiał go, jak dusi w „jeżowych rękawicach” wielogłową żmiję trockistów i bucharinowców, a na jego cześć przemianowano miasto Czerkiesk na Jeżowo-Czerkiesk.

Upadek

Wiosną 1938 roku jego pozycja zaczęła słabnąć. W kwietniu Stalin powierzył mu dodatkowo komisariat transportu wodnego, co mogło zapowiadać odsunięcie. W czerwcu szef NKWD na Dalekim Wschodzie Gienrich Luszkow, w obawie przed aresztowaniem, zbiegł do Japończyków w Mandżukuo. W sierpniu pierwszym zastępcą Jeżowa i faktycznym szefem bezpieczeństwa państwowego został Ławrientij Beria, który zaczął aresztować ludzi Jeżowa. 17 listopada 1938 roku uchwała władz państwa i partii zakończyła masowe operacje i rozwiązała trojki, zrzucając winę za nadużycia na NKWD. 19 listopada Biuro Polityczne rozpatrzyło donos na Jeżowa, a 23 listopada złożył on prośbę o dymisję, w której przyznawał się do zaniedbań, ale chwalił się, że NKWD „porządnie rozgromiło wrogów”. Dwa dni później jego następcą został Beria. W tym samym czasie popełniła samobójstwo jego żona, Jewgienija.

W marcu 1939 roku Jeżowa nie wybrano już do Komitetu Centralnego. 9 kwietnia stracił komisariat transportu wodnego, a 10 kwietnia został aresztowany. Bity w śledztwie, przyznał się do szpiegostwa na rzecz Niemiec, Polski, Japonii i Wielkiej Brytanii oraz do przygotowywania zamachu stanu. Przed sądem odwołał te zeznania, ale przyznał, że jego winą było to, iż „za mało oczyścił” NKWD z wrogów. 3 lutego 1940 roku Kolegium Wojskowe Sądu Najwyższego skazało go na śmierć. Rozstrzelano go według większości źródeł 4 lutego, według części dokumentów archiwalnych 6 lutego 1940 roku. Zginęli też jego brat i siostrzeńcy. Prasa nigdy nie napisała o jego aresztowaniu. Po prostu zniknął, a jego postać usuwano z fotografii. Na najbardziej znanej z nich, ze Stalinem nad Kanałem imienia Moskwy, w miejscu Jeżowa widać po retuszu tylko wodę.

W 1998 roku Kolegium Wojskowe Sądu Najwyższego Rosji odmówiło jego rehabilitacji, uznając, że jako organizator masowych represji nie może być uznany za ofiarę represji politycznych.

Znaczenie

Jeżow był narzędziem w rękach Stalina i obaj o tym wiedzieli. Nazwa „jeżowszczyzna”, której używano po jego upadku, pozwalała zrzucić odpowiedzialność za terror na szefa NKWD i ocalić autorytet przywódcy, choć dokumenty, które ujawniono po 1991 roku, nie pozostawiają wątpliwości, że Stalin osobiście zainicjował masowe operacje, zatwierdzał listy skazanych i limity rozstrzelań. Holenderski historyk Marc Jansen i rosyjski badacz Nikita Pietrow nazwali Jeżowa w biografii z 2002 roku „lojalnym katem Stalina”.

Dla drogi do drugiej wojny światowej jego działalność miała skutki długotrwałe. Czystka w Armii Czerwonej, którą przeprowadziło NKWD Jeżowa, pozbawiła ją dużej części doświadczonych dowódców w przededniu wojny, co boleśnie odczuła w Finlandii zimą 1939–1940 roku i w 1941 roku. Operacja polska z lat 1937–1938, która wyniszczyła mniejszość polską w ZSRR, była zapowiedzią tego, jak NKWD potraktuje obywateli Polski po 17 września 1939 roku. A państwo, w którym po latach terroru nikt nie odważył się sprzeciwić Stalinowi, w sierpniu 1939 roku bez oporu przyjęło jego pakt z Hitlerem.