Ławrientij Beria

Ławrientij Pawłowicz Beria przez piętnaście lat był jednym z najpotężniejszych ludzi w państwie Józefa Stalina i najdłużej urzędującym szefem jego policji politycznej. Gruzin z Abchazji, czekista od 1921 roku, zrobił karierę na Kaukazie, gdzie w latach 1937–1938 przeprowadził krwawą czystkę. Pod koniec 1938 roku zastąpił Nikołaja Jeżowa na czele NKWD. Zakończył masowy terror, lecz represji nie przerwał, tylko skierował je w nowe strony. Jego aparat wszedł w 1939 roku za Armią Czerwoną na ziemie Polski, a potem krajów bałtyckich. To on w marcu 1940 roku zaproponował Stalinowi rozstrzelanie polskich jeńców i więźniów, co doprowadziło do zbrodni katyńskiej. W czasie wojny kierował deportacjami całych narodów, nadzorował przemysł zbrojeniowy, a od 1945 roku radziecki program atomowy. Po śmierci Stalina na trzy miesiące stał się jednym z trzech najważniejszych przywódców ZSRR i rozpoczął zaskakujące reformy. Towarzysze z kierownictwa partii, bojąc się jego władzy, aresztowali go w czerwcu 1953 roku, a w grudniu został rozstrzelany.

Młodość na Kaukazie

Urodził się 29 marca 1899 roku (17 marca według kalendarza juliańskiego) we wsi Mercheuli koło Suchumi, w ubogiej rodzinie chłopskiej należącej do Megrelów, grupy w obrębie narodu gruzińskiego. Rodzice sprzedali pół domu, by opłacić jego naukę w szkole w Suchumi. W 1915 roku wyjechał do Baku, gdzie uczył się w średniej szkole budowlano-technicznej i dorabiał w kantorze naftowej firmy Noblów. Utrzymywał matkę i głuchoniemą siostrę. W 1919 roku zdobył dyplom technika budowlanego i architekta.

W marcu 1917 roku, jak sam twierdził, wstąpił do partii bolszewików. Jako technik oddziału hydrotechnicznego wyjechał na front rumuński, wrócił do Baku i działał w bolszewickiej konspiracji, gdy miasto znalazło się w niepodległym Azerbejdżanie. W latach 1919–1920 przez kilka miesięcy pracował w kontrwywiadzie azerbejdżańskiego rządu zdominowanego przez partię Musawat. Twierdził, że robił to na polecenie partii. Ten epizod przez całe życie wisiał nad nim jako możliwy zarzut i w 1953 roku rzeczywiście mu go postawiono. W 1920 roku wysłano go do konspiracji w menszewickiej Gruzji, gdzie został aresztowany i trafił do więzienia w Kutaisi, a potem został wydalony do Azerbejdżanu.

Czekista i szef Gruzji

Wiosną 1921 roku, rok po zajęciu Azerbejdżanu przez Armię Czerwoną, Beria trafił do Czeki w Baku i szybko został zastępcą jej przewodniczącego. Od listopada 1922 roku pracował w Tyflisie jako jeden z kierowników gruzińskiej Czeki, przemianowanej potem na GPU. W 1924 roku brał udział w stłumieniu antybolszewickiego powstania w Gruzji i w represjach, które po nim nastąpiły. Według różnych szacunków rozstrzelano wtedy kilka tysięcy ludzi. W grudniu 1926 roku stanął na czele GPU Gruzji, a w 1931 roku całego Zakaukazia. Ożenił się z Niną Gegeczkori, krewną gruzińskiego polityka menszewickiego. Ich syn Siergo urodził się w 1924 roku.

Latem 1931 roku Beria osobiście czuwał nad bezpieczeństwem Stalina, który odpoczywał w Gruzji, i zrobił na nim dobre wrażenie. Choć miejscowi przywódcy partii protestowali, w listopadzie 1931 roku Stalin uczynił go pierwszym sekretarzem partii w Gruzji, a w październiku 1932 roku całej Zakaukaskiej Federacji. W 1934 roku Beria wszedł do Komitetu Centralnego partii. W 1935 roku wydał pod swoim nazwiskiem książkę o historii bolszewickich organizacji na Zakaukaziu, napisaną przez innych, która przypisywała Stalinowi decydującą rolę w rewolucyjnej przeszłości regionu. Gruzja rozwijała się za jego rządów szybko, a przy okazji Beria budował sieć ludzi sobie oddanych, zwanych później jego klanem.

Był bezwzględny wobec rywali. Przywódca Abchazji Nestor Łakoba, stary znajomy Stalina, zmarł w grudniu 1936 roku w Tbilisi po kolacji u Berii, według jego rodziny i wielu historyków otruty. Potem aresztowano i rozstrzelano większość jego krewnych. W latach 1937–1938, w czasie wielkiej czystki, Beria z zapałem wykonywał polecenia z Moskwy. Według jego własnego raportu dla Stalina w samej Gruzji aresztowano w 1937 roku 12 tysięcy osób. Zginęli dawni bolszewicy, urzędnicy, oficerowie i wybitni twórcy gruzińskiej kultury. Wraz z Gieorgijem Malenkowem i Anastasem Mikojanem we wrześniu 1937 roku przeprowadził też czystkę w kierownictwie partii w Armenii.

Na czele NKWD

22 sierpnia 1938 roku Stalin ściągnął Berię do Moskwy na stanowisko pierwszego zastępcy Jeżowa w NKWD. Nowy zastępca szybko przejął kontrolę nad bezpieczeństwem państwowym i zaczął aresztować ludzi swojego szefa. 25 listopada 1938 roku sam został ludowym komisarzem spraw wewnętrznych, a Jeżowa aresztowano kilka miesięcy później i w lutym 1940 roku rozstrzelano. W marcu 1939 roku Beria został zastępcą członka Biura Politycznego.

Jego przyjście oznaczało koniec masowych operacji z lat 1937–1938. Liczba wyroków śmierci gwałtownie spadła, a część aresztowanych zwolniono: według różnych szacunków na wolność wyszło w latach 1939–1940 od stu kilkudziesięciu do ponad dwustu tysięcy osób, przede wszystkim tych, których sprawy nie zostały jeszcze zakończone. Niektórzy nazywali to „odwilżą Berii”. Zarazem kontynuował czystkę w samym NKWD, zastępując ludzi Jeżowa swoimi, w dużej mierze przywiezionymi z Kaukazu. Torturowanie aresztowanych, za zgodą Stalina, pozostało codzienną praktyką. Beria rozbudował Gułag jako przedsiębiorstwo, które pracą więźniów budowało kanały, drogi, kopalnie i kombinaty. Jego wywiad zagraniczny zorganizował w sierpniu 1940 roku w Meksyku zabójstwo Lwa Trockiego, dokonane przez agenta Ramóna Mercadera.

1939 i 1940: Polska i kraje bałtyckie

Po zawarciu paktu Ribbentrop-Mołotow NKWD przygotowywało się do wkroczenia na ziemie polskie. 8 września 1939 roku Beria wydał rozkaz o grupach operacyjnych, które po agresji 17 września szły za wojskiem, przejmowały urzędy, archiwa i więzienia i aresztowały ludzi z przygotowanych list. 19 września utworzył w swoim komisariacie zarząd do spraw jeńców wojennych. Polskich żołnierzy, wbrew prawu międzynarodowemu, przekazano NKWD, a jesienią oddzielono oficerów, policjantów i funkcjonariuszy innych formacji i skupiono ich w obozach w Kozielsku, Starobielsku i Ostaszkowie. Na ziemiach wcielonych do ZSRR jego aparat aresztował dziesiątki tysięcy ludzi.

Na początku marca 1940 roku Beria przedstawił Stalinowi notatkę, w której nazwał polskich jeńców i więźniów „zatwardziałymi, niepoprawnymi wrogami władzy sowieckiej” i zaproponował rozstrzelanie blisko 26 tysięcy z nich bez sądu. 5 marca Biuro Polityczne przyjęło jego wniosek. Od 3 kwietnia do połowy maja 1940 roku podlegli mu funkcjonariusze zamordowali w Katyniu, Charkowie, Kalininie i w więzieniach Ukrainy i Białorusi blisko 22 tysiące obywateli polskich. Równocześnie NKWD deportowało w głąb ZSRR ich rodziny. 26 października 1940 roku Beria tajnym rozkazem nagrodził 125 funkcjonariuszy za „pomyślne wykonanie zadań specjalnych”. Jesienią tego roku, w rozmowie z polskimi oficerami, którzy zgodzili się współpracować, a wśród nich z ppłk. Zygmuntem Berlingiem, na sugestię, by do tworzonej polskiej formacji wziąć oficerów z Kozielska i Starobielska, Beria albo według innych relacji jego zastępca Wsiewołod Mierkułow miał odpowiedzieć: „Popełniliśmy z nimi wielki błąd”.

Z udziałem NKWD przeprowadzono w czerwcu 1940 roku okupację i aneksję Litwy, Łotwy i Estonii. W latach 1940–1941 aparat Berii wywiózł z dawnych ziem polskich setki tysięcy ludzi, a w czerwcu 1941 roku przeprowadzono wielkie deportacje także w krajach bałtyckich. W styczniu 1941 roku Beria otrzymał stopień generalnego komisarza bezpieczeństwa państwowego, a w lutym, gdy z NKWD wydzielono komisariat bezpieczeństwa państwowego pod Mierkułowem, został wicepremierem nadzorującym oba resorty i kilka gałęzi gospodarki.

Wojna

Po ataku Niemiec 22 czerwca 1941 roku Beria wszedł do pięcioosobowego Państwowego Komitetu Obrony, który sprawował całą władzę w państwie. Odpowiadał za produkcję samolotów, czołgów, uzbrojenia i amunicji, a od 1944 roku jako zastępca przewodniczącego komitetu za znaczną część przemysłu i transportu. W 1943 roku otrzymał tytuł Bohatera Pracy Socjalistycznej. W sierpniu i wrześniu 1942 roku jako pełnomocnik komitetu kierował organizacją obrony Kaukazu. Wojska NKWD pilnowały tyłów frontu, a oddziały zaporowe zatrzymywały cofających się żołnierzy. W październiku 1941 roku, gdy Niemcy podchodzili pod Moskwę, Beria nakazał bez wyroku rozstrzelać grupę aresztowanych wcześniej wysokich dowódców i urzędników, wśród nich generała Grigorija Szterna.

Na rozkaz Stalina, z polecenia i pod nadzorem Berii, deportowano w czasie wojny całe narody uznane za nielojalne. Jesienią 1941 roku wywieziono na Syberię i do Kazachstanu setki tysięcy Niemców nadwołżańskich i innych Niemców radzieckich. Od listopada 1943 roku do końca 1944 roku przyszła kolej na Karaczajów, Kałmuków, Czeczenów i Inguszów, Bałkarów, Tatarów krymskich, Turków meschetyńskich i inne grupy. Deportacją Czeczenów i Inguszów w lutym 1944 roku, operacją „Soczewica”, w której wywieziono około pół miliona ludzi, Beria kierował osobiście z Groznego. W maju 1944 roku w ciągu kilku dni wysiedlono z Krymu około 190 tysięcy Tatarów. W drodze i w pierwszych latach na zesłaniu zmarły dziesiątki tysięcy deportowanych, wśród Czeczenów i Inguszów według części szacunków nawet co czwarty.

Gdy Armia Czerwona weszła w 1944 roku na ziemie polskie, za nią znów szły wojska i grupy operacyjne NKWD. Rozbrajały oddziały Armii Krajowej, które współdziałały z Sowietami w walce z Niemcami, aresztowały ich żołnierzy i wywoziły tysiące ludzi do łagrów. W marcu 1945 roku pod Warszawą zastępca Berii Iwan Sierow podstępnie aresztował przywódców Polskiego Państwa Podziemnego, których w czerwcu sądzono w Moskwie w procesie szesnastu. W lutym 1945 roku Beria towarzyszył Stalinowi na konferencji w Jałcie.

Bomba atomowa i ostatnie lata Stalina

W lipcu 1945 roku Beria otrzymał stopień marszałka Związku Radzieckiego. 20 sierpnia 1945 roku, po amerykańskich atakach atomowych na Japonię, stanął na czele specjalnego komitetu, który kierował radzieckim programem atomowym. Łączył w swoich rękach wywiad, który wykradał amerykańskie i brytyjskie tajemnice, zasoby Gułagu, który budował zakłady i kopalnie uranu, i władzę nad ministerstwami. Naukowym kierownikiem prac był Igor Kurczatow. 29 sierpnia 1949 roku w Kazachstanie wybuchła pierwsza radziecka bomba atomowa, RDS-1.

W grudniu 1945 roku Beria oddał komisariat spraw wewnętrznych, ale jako wicepremier nadal nadzorował resorty bezpieczeństwa, a w marcu 1946 roku został pełnym członkiem Biura Politycznego. Stalin coraz bardziej mu jednak nie ufał. W latach 1951–1952 rozpętał w Gruzji tak zwaną sprawę mingrelską, wymierzoną w ludzi Berii i pośrednio w niego samego, a w spisku lekarzy kremlowskich, ogłoszonym w styczniu 1953 roku, widziano zapowiedź nowej czystki na szczytach władzy.

Już w czasie śledztwa w 1953 roku ochroniarze Berii zeznawali, że przez lata sprowadzano mu kobiety i dziewczęta, a jego adiutant prowadził ich listę. Historycy, jak Simon Sebag Montefiore, uznają te zeznania za dowód, że był seksualnym drapieżcą wykorzystującym swoją władzę. Jego żona i syn do końca życia temu zaprzeczali, a część badaczy zwraca uwagę, że śledztwo z 1953 roku miało przede wszystkim skompromitować oskarżonego.

Sto dni i upadek

Stalin zmarł 5 marca 1953 roku. Tego samego dnia Beria został pierwszym zastępcą nowego premiera Malenkowa i szefem połączonego ministerstwa spraw wewnętrznych i bezpieczeństwa państwowego. Przez następne miesiące zaskakiwał towarzyszy. 27 marca ogłoszono z jego inicjatywy amnestię, na mocy której z obozów i więzień wyszło ponad milion ludzi, choć w większości skazanych za przestępstwa pospolite. 4 kwietnia ministerstwo przyznało, że lekarzy kremlowskich oskarżono fałszywie i wymuszono od nich zeznania torturami. Beria zakazał bicia aresztowanych, wstrzymał wielkie budowy realizowane przez więźniów, chciał przekazać więcej władzy republikom i obsadzić stanowiska w nich miejscowymi kadrami zamiast Rosjan. Proponował złagodzenie kursu w NRD, a według relacji innych przywódców był gotów rozmawiać nawet o zjednoczeniu neutralnych Niemiec.

Dla pozostałych członków kierownictwa ten program był niebezpieczny, a sam Beria, kontrolujący policję, jeszcze bardziej. Po powstaniu w NRD 17 czerwca 1953 roku Nikita Chruszczow przekonał Malenkowa i innych do działania. 26 czerwca 1953 roku na posiedzeniu Prezydium KC grupa generałów z marszałkiem Gieorgijem Żukowem aresztowała Berię. Oskarżono go o szpiegostwo na rzecz Wielkiej Brytanii, służbę w musawatystowskim kontrwywiadzie w 1919 roku i spisek w celu przejęcia władzy. Proces przed specjalnym składem Sądu Najwyższego ZSRR, któremu przewodniczył marszałek Iwan Koniew, odbył się za zamkniętymi drzwiami. 23 grudnia 1953 roku Berię i sześciu jego współpracowników, wśród nich Mierkułowa i Kobułowa, skazano na śmierć. Beria został rozstrzelany jeszcze tego samego dnia w bunkrze sztabu moskiewskiego okręgu wojskowego. Wyrok wykonał generał Pawieł Baticki. Ciało spalono. Okoliczności aresztowania i śmierci obrosły legendami, a niektórzy autorzy twierdzili, że zabito go już w czerwcu, ale dowodów na to nie przedstawiono.

Znaczenie

Beria był egzekutorem zbrodni Stalina tak samo jak jego poprzednicy, ale w odróżnieniu od Jeżowa był sprawnym organizatorem, który potrafił zarządzać zarówno terrorem, jak i przemysłem. Jego nazwisko jest związane z najcięższymi zbrodniami radzieckimi epoki drugiej wojny światowej: z wymordowaniem polskich jeńców, z deportacjami Polaków, Bałtów i narodów Kaukazu i Krymu, z represjami wobec żołnierzy Armii Krajowej. Zarazem kierował radzieckim przemysłem zbrojeniowym w wojnie z Niemcami i doprowadził do zbudowania bomby atomowej, która uczyniła ZSRR supermocarstwem.

Proces z 1953 roku nie dotyczył jego prawdziwych zbrodni. Sądzono go za wymyślone szpiegostwo, a następcy Stalina zrzucili na niego dużą część winy za terror, którego sami byli współsprawcami. W 1990 roku władze radzieckie, przyznając się do zbrodni katyńskiej, wskazały jako jej bezpośrednich sprawców właśnie Berię i Mierkułowa. W 2002 roku Kolegium Wojskowe Sądu Najwyższego Rosji orzekło, że Beria jako organizator masowych represji nie podlega rehabilitacji. Dla Polaków pozostaje przede wszystkim autorem notatki z marca 1940 roku, która stała się wyrokiem śmierci dla blisko 22 tysięcy ludzi.