Owen Young

Owen D. Young był synem farmerów z prowincji stanu Nowy Jork, który został prawnikiem, a potem jednym z najpotężniejszych ludzi amerykańskiego przemysłu: przez siedemnaście lat stał na czele rady nadzorczej koncernu General Electric i założył Radio Corporation of America, wokół której wyrosło amerykańskie radio. Dla historii Europy ważniejsza jest jego druga rola. W latach dwudziestych był jednym z amerykańskich „ambasadorów bez teki”, których rząd w Waszyngtonie wysyłał do rozwiązywania sporu o niemieckie reparacje, oficjalnie się w niego nie angażując. W 1924 roku współtworzył plan Dawesa, a w 1929 roku przewodniczył komitetowi, który opracował plan Younga. Jego nazwisko stało się w Niemczech hasłem kampanii, w której Adolf Hitler po raz pierwszy wyszedł na ogólnokrajową scenę.

Z farmy do Bostonu

Urodził się 27 października 1874 roku na farmie w Van Hornesville w hrabstwie Herkimer w stanie Nowy Jork, jako jedyne żyjące dziecko Jacoba Smitha Younga i Idy Brandow. Jego przodkowie przybyli do Ameryki w XVIII wieku z Palatynatu nad Renem. Rodzice, choć potrzebowali go na farmie, posłali go do szkoły średniej w East Springfield, a potem obciążyli gospodarstwo hipoteką, by mógł studiować na St. Lawrence University w Canton. Ukończył go w 1894 roku, a trzyletnie studia prawnicze na Boston University skończył w dwa lata, w 1896 roku, z wyróżnieniem.

W Bostonie zaczął pracę w kancelarii Charlesa H. Tylera, a po dziesięciu latach został w niej wspólnikiem. Specjalizował się w sporach między wielkimi przedsiębiorstwami, zwłaszcza energetycznymi. W 1898 roku ożenił się z Josephine Sheldon Edmonds, z którą miał pięcioro dzieci.

General Electric i RCA

Około 1911 roku Young, jako pełnomocnik firmy Stone & Webster, wygrał proces z General Electric. Prezes koncernu Charles A. Coffin zapamiętał przeciwnika i po śmierci głównego prawnika firmy w 1912 roku zaproponował mu to stanowisko. Young przeniósł się do Schenectady, siedziby GE, i szybko awansował do ścisłego kierownictwa koncernu.

W 1919 roku, z inicjatywy marynarki wojennej USA, poprowadził sprawę, która przyniosła mu sławę. GE zamierzało sprzedać brytyjskiemu koncernowi Marconiego potężne nadajniki radiowe konstrukcji Ernsta Alexandersona, najlepsze wtedy urządzenia do łączności przez Atlantyk. Oficerowie marynarki, powołując się na poparcie prezydenta Woodrowa Wilsona, przekonywali Younga, że łączność radiowa świata nie może przejść pod kontrolę Brytyjczyków. Young zorganizował wykup amerykańskiej filii Marconiego i w październiku 1919 roku założył nową spółkę, Radio Corporation of America. Był prezesem jej rady do przełomu 1929 i 1930 roku. RCA, kierowana przez energicznego Davida Sarnoffa, stała się największym przedsiębiorstwem radiowym świata, a w 1926 roku założyła pierwszą ogólnokrajową sieć radiową, NBC.

W 1922 roku Young został prezesem rady nadzorczej General Electric, a prezesem zarządu Gerard Swope. Przez kolejne siedemnaście lat obaj kierowali koncernem w zgodnym duecie. GE stało się potentatem w produkcji sprzętu domowego, od lodówek po pralki, i jednym z motorów elektryfikacji amerykańskich miast, wsi i fabryk. Young uchodził za przedsiębiorcę nowego typu: mówił o odpowiedzialności wielkiego biznesu wobec pracowników i społeczeństwa. W 1928 roku wszedł do zarządu Fundacji Rockefellera.

Plan Dawesa

Udział Younga w sprawach państwowych zaczął się po wojnie od konferencji przemysłowej zwołanej przez prezydenta Wilsona. W 1923 roku okupacja Zagłębia Ruhry przez Francję i Belgię oraz hiperinflacja w Niemczech postawiły Europę na krawędzi katastrofy. Gdy Komisja Odszkodowań powołała komitet ekspertów, który miał opracować nowy plan spłat, Stany Zjednoczone wydelegowały do niego dwóch ludzi: generała i bankiera Charlesa Gatesa Dawesa, który został przewodniczącym, oraz Younga.

Dawes był twarzą komitetu, a Young, razem z brytyjskim ekonomistą Josiahem Stampem, jego mózgiem. To oni uzgadniali liczby i formuły, które pozwoliły pogodzić francuskie żądania z możliwościami Niemiec. Jednym z kluczowych elementów planu była „ochrona transferu”: pieniądze zebrane w Niemczech wymieniano na obce waluty tylko wtedy, gdy nie zagrażało to kursowi marki. Po przyjęciu planu na konferencji w Londynie w sierpniu 1924 roku Young przez pierwsze tygodnie pełnił tymczasowo obowiązki generalnego agenta do spraw reparacji, zanim w październiku zastąpił go Seymour Parker Gilbert.

Plan Younga

W 1928 roku stało się jasne, że plan Dawesa trzeba zastąpić planem ostatecznym. 9 lutego 1929 roku w Paryżu zebrał się nowy komitet ekspertów, a jego przewodniczącym wybrano Younga. Obrady omal się nie załamały. Niemiecki delegat, prezes Reichsbanku Hjalmar Schacht, oferował znacznie mniej, niż chcieli wierzyciele, i stawiał żądania polityczne, w tym zwrot kolonii i zmianę granicy z Polską. Young prowadził rozmowy cierpliwie i w końcu przedstawił kompromis, który przyjęli wszyscy. Raport podpisano 7 czerwca 1929 roku.

Plan Younga ustalał 59 rat rocznych, płatnych do 1988 roku, znosił zagraniczny nadzór nad niemieckimi finansami i powoływał Bank Rozrachunków Międzynarodowych w Bazylei, który przejął obsługę spłat. Rządy przyjęły plan w Hadze, a sprzymierzeni zgodzili się w zamian wycofać ostatnie wojska z Nadrenii do 30 czerwca 1930 roku. W Waszyngtonie Younga przyjęto chłodno, bo plan wiązał wysokość reparacji z długami wojennymi Wielkiej Brytanii i Francji wobec Ameryki, czego rząd USA nie chciał przyznać. Young bronił się, że działał jako niezależny ekspert. Prezydent Herbert Hoover pogratulował mu jednak wysiłku, a magazyn „Time” uznał go za człowieka roku 1929.

Sam Young miał wątpliwości co do tego, co podpisał. W czasie rozmów przestrzegał, że żaden praktyk nie oceni zdolności płatniczej jakiegokolwiek kraju na więcej niż piętnaście lat naprzód. Miał rację. Jeszcze przed wejściem planu w życie krach na Wall Street zapoczątkował wielki kryzys, a w Niemczech nacjonaliści Alfreda Hugenberga razem z Hitlerem zorganizowali referendum przeciw „niewoli Younga”. Plebiscyt przegrali, ale hasło przetrwało, a we wrześniu 1930 roku naziści zdobyli ponad sześć milionów głosów. W czerwcu 1931 roku spłaty wstrzymało moratorium Hoovera, a w 1932 roku konferencja w Lozannie praktycznie zniosła reparacje.

Lata trzydzieste i wojna

Young był demokratą, a jego przyjaciele od 1930 roku promowali go jako kandydata na prezydenta. Sam nie prowadził kampanii, a w 1932 roku, gdy mówiono o nim jako o kandydacie kompromisowym na konwencji demokratów, nominację zdobył Franklin Delano Roosevelt. W 1935 roku zmarła jego żona, a w 1937 roku ożenił się z Louise Powis Clark, wdową i projektantką mody. W 1939 roku przeszedł na emeryturę i zajął się hodowlą bydła mlecznego na rodzinnej farmie w Van Hornesville, gdzie już w 1930 roku ufundował nowoczesną szkołę dla okolicznych wsi.

W czasie drugiej wojny światowej, gdy kierownictwo General Electric przeszło do pracy w administracji wojennej, Young i Swope wrócili do koncernu. Young był ponownie prezesem rady nadzorczej w latach 1942–1945, w czasie gdy GE produkowało na ogromną skalę turbiny, silniki, radary i inny sprzęt dla armii i marynarki. Po wojnie zajął się edukacją. Gubernator Nowego Jorku Thomas Dewey powierzył mu kierowanie komisją, której raport z 1948 roku dał początek stanowemu systemowi uniwersyteckiemu, State University of New York. Zmarł 11 lipca 1962 roku w St. Augustine na Florydzie, gdzie z drugą żoną spędzał zimy. Pochowano go w Van Hornesville.

Znaczenie

Young należał do pokolenia amerykańskich przemysłowców i bankierów, którzy po odrzuceniu przez Senat traktatu wersalskiego zastąpili w Europie amerykańską dyplomację. Wierzyli, że problemy polityczne da się rozwiązać metodami gospodarczymi: rozsądnymi ratami, niezależnymi bankami i kredytem. Plan Dawesa, którego był współautorem, dał Europie pięć spokojnych lat. Plan Younga miał zamknąć sprawy wielkiej wojny na zawsze, ale wszedł w życie w chwili, gdy załamywał się system, na którym się opierał. W Niemczech jego nazwisko stało się synonimem ucisku, a kampania przeciw „planowi Younga” pomogła nazistom zdobyć szacunek i pieniądze prawicy. Bank w Bazylei, powołany na podstawie jego planu, przetrwał natomiast reparacje i wojnę i działa do dziś.