Przyjęcie planu Dawesa

16 sierpnia 1924 roku w Londynie przedstawiciele rządów Wielkiej Brytanii, Francji, Belgii, Włoch, Japonii, kilku mniejszych państw sprzymierzonych i Niemiec podpisali protokół końcowy konferencji, na której przyjęli plan spłaty niemieckich reparacji, opracowany przez międzynarodowy komitet ekspertów pod przewodnictwem amerykańskiego bankiera i generała Charlesa Gatesa Dawesa. Plan nie ustalał, ile Niemcy mają zapłacić łącznie. Określał natomiast, ile mają płacić co roku, z jakich źródeł i pod czyim nadzorem, a do tego dawał im dużą pożyczkę zagraniczną na umocnienie nowej waluty. Był pierwszym od zakończenia wojny porozumieniem w sprawie odszkodowań, które Niemcy przyjęły jako partner, a nie pod groźbą ultimatum. Zakończył półtoraroczny konflikt, który zaczął się od zajęcia Zagłębia Ruhry przez Francuzów i Belgów, i otworzył w Europie kilka spokojnych lat. Zbudował je jednak na amerykańskim kredycie, który zniknął, gdy przyszedł wielki kryzys.

Niektóre zestawienia podają, że plan „zakończył aliancką okupację Zagłębia Ruhry”. To uproszczenie. W Londynie Francja i Belgia zobowiązały się wycofać wojska z Zagłębia w ciągu roku i natychmiast zrezygnowały z ekonomicznej eksploatacji okupowanego obszaru, ale ostatni żołnierze opuścili region dopiero w lipcu i sierpniu 1925 roku. Formalnie układy podpisano jeszcze raz w Londynie 30 sierpnia, dzień po głosowaniu w Reichstagu, a plan wszedł w życie 1 września 1924 roku.

Spór o reparacje

Traktat wersalski nałożył na Niemcy obowiązek naprawienia szkód wojennych, ale nie określił ich wysokości. Ustaliła ją dopiero Komisja Odszkodowań: w maju 1921 roku sprzymierzeni ogłosili w Londynie sumę 132 miliardów marek w złocie i ultimatum, w którym zagrozili zajęciem Zagłębia Ruhry, jeśli Niemcy nie przyjmą planu spłat. Rząd kanclerza Josepha Wirtha przyjął go i prowadził tak zwaną politykę wypełniania, chcąc pokazać, że płacenie jest możliwe tylko do pewnej granicy. Większość tej sumy istniała zresztą tylko na papierze. Realnie oczekiwano około 50 miliardów, a reszta miała uspokoić opinię publiczną we Francji i w Wielkiej Brytanii.

Niemcy zapłaciły pierwszą ratę, a potem zaczęły zalegać z gotówką i z dostawami. Marka spadała coraz szybciej. Premier Francji Raymond Poincaré uznał, że Niemcy uchylają się od zobowiązań celowo, i postanowił sięgnąć po „zastawy produkcyjne”. Gdy Komisja Odszkodowań stwierdziła niewykonanie dostaw drewna i węgla, 11 stycznia 1923 roku wojska francuskie i belgijskie weszły do Zagłębia Ruhry. Rząd w Berlinie wezwał do biernego oporu i opłacał strajkujących robotników i urzędników z prasy drukarskiej, co doprowadziło do hiperinflacji. Jesienią 1923 roku Niemcy były na krawędzi rozpadu: separatyści w Nadrenii, komuniści w Saksonii i Hamburgu, a w Bawarii pucz Hitlera. Nowy kanclerz Gustav Stresemann odwołał 26 września bierny opór, a 15 listopada wprowadzono nową walutę, rentenmarkę, która zatrzymała inflację.

Okupacja nie przyniosła też korzyści Francji. Węgiel z Zagłębia płynął skąpo, koszty były wysokie, a Wielka Brytania i Stany Zjednoczone potępiały francuską politykę. Na początku 1924 roku frank znalazł się pod silną presją spekulantów, a rząd w Paryżu musiał prosić amerykański bank J.P. Morgan & Co. o kredyt. Amerykanie mieli więc argument, którego Francja nie mogła zignorować.

Komitet Dawesa

Pomysł, by sprawę reparacji oddać w ręce niezależnych ekspertów, rzucił już 29 grudnia 1922 roku, jeszcze przed wkroczeniem do Zagłębia, sekretarz stanu USA Charles Evans Hughes w przemówieniu w New Haven. Stany Zjednoczone nie ratyfikowały traktatu wersalskiego i oficjalnie nie chciały mieszać się w reparacje, ale miały w Europie ogromne interesy. Wielka Brytania i Francja były im winne miliardy dolarów długów wojennych, które zamierzały spłacać z niemieckich pieniędzy. Jesienią 1923 roku Poincaré, osłabiony finansowo, zgodził się na komitet, a 30 listopada Komisja Odszkodowań powołała dwa zespoły rzeczoznawców. Pierwszy miał zbadać, jak zrównoważyć niemiecki budżet i ustabilizować walutę, drugi, pod kierunkiem byłego brytyjskiego ministra skarbu Reginalda McKenny, ile niemieckiego kapitału uciekło za granicę.

Pierwszy komitet zaczął obrady w Paryżu 14 stycznia 1924 roku. Zasiadało w nim po dwóch ekspertów z Belgii, Francji, Wielkiej Brytanii, Włoch i Stanów Zjednoczonych. Przewodniczył mu Dawes, bankier z Chicago, w czasie wojny generał odpowiedzialny za zaopatrzenie armii amerykańskiej we Francji, a potem pierwszy dyrektor federalnego biura budżetu. Drugim Amerykaninem był Owen D. Young, prezes rady nadzorczej koncernu General Electric. Dawes nadawał komitetowi rozgłos i tempo, a znaczną część pracy nad liczbami wykonali Young i brytyjski ekonomista Josiah Stamp. Raport ogłoszono 9 kwietnia 1924 roku. We wstępie eksperci podkreślili, że podeszli do sprawy jak ludzie interesu i że proponowane przez nich gwarancje mają charakter gospodarczy, a nie polityczny.

Co przewidywał plan

Raty. Niemcy miały płacić rosnące raty roczne: miliard marek w złocie w pierwszym roku, potem coraz więcej, aż do 2,5 miliarda w roku 1928/1929, który uznano za pierwszy „normalny”. Gdyby gospodarka niemiecka rozwijała się lepiej, niż przewidywano, rata mogła wzrosnąć według specjalnego wskaźnika pomyślności. Łącznej sumy ani terminu zakończenia spłat nie ustalono. Dla Francji suma 132 miliardów miała znaczenie symboliczne i nikt nie chciał jej formalnie znosić.

Źródła. Raty miały pochodzić z budżetu Rzeszy, z wpływów z ceł i podatków od alkoholu, tytoniu, piwa i cukru, oddanych pod kontrolę, oraz z oprocentowania obligacji obciążających przemysł i koleje. Koleje państwowe przekształcono w spółkę Deutsche Reichsbahn, obciążoną obligacjami reparacyjnymi na 11 miliardów marek, a przemysł obligacjami na 5 miliardów. W radzie zarządzającej kolejami zasiedli także cudzoziemcy.

Waluta. Reichsbank stał się niezależny od rządu, a w jego radzie generalnej obok siedmiu Niemców zasiadło siedmiu cudzoziemców. Nad pokryciem waluty w złocie czuwał zagraniczny komisarz. Niemcy dostały międzynarodową pożyczkę w wysokości 800 milionów marek w złocie, z której mniej więcej połowę zebrano na giełdzie w Nowym Jorku. Miała stanowić podstawę rezerw banku centralnego i nowej marki, reichsmarki, która zastąpiła rentenmarkę.

Transfer. Pieniądze wpłacał w markach na rachunek w Reichsbanku generalny agent do spraw reparacji, a specjalny komitet decydował, ile z nich można wymienić na obce waluty i przekazać wierzycielom bez szkody dla kursu marki. Ta „ochrona transferu” przerzucała ryzyko kłopotów walutowych na wierzycieli. Pierwszym agentem generalnym, tymczasowo, został Young, a od października 1924 roku urząd w Berlinie objął młody amerykański prawnik Seymour Parker Gilbert.

Konferencja londyńska

Plan ekspertów musieli jeszcze przyjąć politycy. Niemcy zgodziły się na niego już 16 kwietnia. We Francji sytuację zmieniły wybory z 11 maja 1924 roku, w których koalicja lewicy pokonała Poincarégo, a premierem został radykał Édouard Herriot. W Wielkiej Brytanii od stycznia rządził pierwszy w historii gabinet Partii Pracy z premierem Ramsayem MacDonaldem, który od dawna uważał okupację Zagłębia za błąd. W Londynie 16 lipca 1924 roku MacDonald otworzył konferencję państw sprzymierzonych. Stany Zjednoczone, które formalnie w niej nie uczestniczyły, reprezentował ich ambasador w Londynie Frank Kellogg.

Najtrudniejsza okazała się sprawa gwarancji. Amerykańscy bankierzy, przede wszystkim przedstawiciele J.P. Morgan & Co., oświadczyli, że nie sprzedadzą obligacji pożyczki, jeśli Francja zachowa prawo do jednostronnych sankcji, czyli do kolejnej okupacji przy pierwszym opóźnieniu w spłatach. Herriot ustąpił. Uzgodniono, że o niewykonaniu zobowiązań będzie mogła orzec tylko Komisja Odszkodowań uzupełniona o przedstawiciela USA, a sankcje będą możliwe jedynie przy rażącym i umyślnym naruszeniu planu. 5 sierpnia do obrad dopuszczono delegację niemiecką: kanclerza Wilhelma Marxa, ministra spraw zagranicznych Stresemanna i ministra finansów Hansa Luthera. Po raz pierwszy od wojny Niemcy negocjowały ze zwycięzcami w sprawie reparacji jako równoprawny partner, a nie jako strona, której przedstawia się gotowe warunki. Doradzał im prezes Reichsbanku Hjalmar Schacht.

Niemcy domagały się natychmiastowego opuszczenia Zagłębia Ruhry. Herriot nie mógł się na to zgodzić, bo w kraju oskarżano go, że oddaje wszystko, co Francja zdobyła. Po trudnych rozmowach Francja i Belgia zobowiązały się w osobnych listach wycofać wojska najpóźniej w ciągu roku, a na znak dobrej woli wkrótce opuścić kilka mniejszych obszarów zajętych w 1923 roku. Francusko-belgijski zarząd kolei w Zagłębiu i kontrola kopalń miały się skończyć wraz z wejściem planu w życie. Brytyjski dyplomata Eric Phipps zanotował, że dla zwykłego Francuza konferencja była „jedną długą drogą krzyżową”: Herriot oddawał po kolei przewagę w Komisji Odszkodowań, prawo do sankcji, gospodarczą eksploatację Zagłębia, a na koniec jego okupację wojskową. 16 sierpnia wszystkie delegacje podpisały protokół końcowy.

Reichstag i pierwsze skutki

W Niemczech plan budził opór. Prawica nazywała go nowym jarzmem, bo oddawał koleje i bank centralny pod nadzór cudzoziemców, komuniści – narzędziem amerykańskiego kapitału, a narodowi socjaliści odrzucali wszelkie reparacje. W wyborach z maja 1924 roku nacjonalistyczna Niemiecka Narodowa Partia Ludowa, która walczyła z planem, stała się drugą siłą w Reichstagu. Ustawa o kolejach zmieniała konstytucję i potrzebowała większości dwóch trzecich głosów. Pod naciskiem przemysłowców i wielkich rolników, którym zależało na kredytach i na końcu okupacji, 29 sierpnia 1924 roku 48 posłów DNVP głosowało za, a ustawy przeszły. 30 sierpnia w Londynie podpisano układy, a 1 września plan wszedł w życie.

Skutki przyszły szybko. Pożyczka Dawesa została w Nowym Jorku wielokrotnie nadsubskrybowana, a za nią do Niemiec popłynęły amerykańskie pieniądze: kredyty dla gmin, banków i firm. Według różnych szacunków do 1929 roku Niemcy pożyczyły za granicą od około 20 do blisko 30 miliardów marek, czyli więcej, niż zapłaciły w tym czasie reparacji. Produkcja rosła, bezrobocie spadało, a republika weimarska przeżyła swoje „złote lata dwudzieste”. Niemcy płaciły raty planu Dawesa prawie bez zakłóceń, ale w istocie Amerykanie pożyczali Niemcom pieniądze, z których Niemcy płaciły reparacje Francji i Wielkiej Brytanii, a te spłacały z nich swoje długi wojenne w Ameryce. Za plan Dawes otrzymał Pokojową Nagrodę Nobla za rok 1925, którą podzielił z brytyjskim ministrem spraw zagranicznych Austenem Chamberlainem.

Znaczenie

Plan Dawesa był zwycięstwem metody, którą Stresemann nazywał polityką porozumienia: Niemcy przestały się opierać i zaczęły płacić, a w zamian odzyskiwały swobodę krok po kroku. Wkrótce przyszły kolejne kroki: układy w Locarno, wejście do Ligi Narodów, wcześniejsze wyjście wojsk z Nadrenii. Dla Francji plan oznaczał koniec polityki egzekwowania traktatu wersalskiego siłą. Po porażce w Zagłębiu Ruhry Paryż wiedział, że bez zgody Londynu i Waszyngtonu nie może sam ukarać Niemiec, a ta lekcja zaważyła na francuskiej bierności w 1936 roku, gdy Hitler wprowadził wojsko do zdemilitaryzowanej Nadrenii.

Słabością planu była jego zależność od amerykańskiego kapitału, w dużej części krótkoterminowego. Plan nie ustalił też, ile i jak długo Niemcy mają płacić, a pełna rata 2,5 miliarda marek, przypadająca od 1928 roku, wydawała się większości ekspertów nie do udźwignięcia. Dlatego w 1929 roku zastąpił go plan opracowany przez komitet, któremu przewodniczył Young. Gdy jesienią 1929 roku załamała się giełda w Nowym Jorku, amerykańskie banki zaczęły wycofywać kredyty z Niemiec. Kryzys uderzył w Rzeszę mocniej niż w inne kraje, bezrobocie przekroczyło sześć milionów, a nędza i strach przed upadkiem pchnęły miliony wyborców w ramiona Adolfa Hitlera, skazanego zaledwie kilka miesięcy przed konferencją londyńską na twierdzę za pucz.

Ostatnie ślady planu usunął sam Hitler. 30 stycznia 1937 roku ogłosił w Reichstagu, że Reichsbank i koleje wracają pod pełną władzę Rzeszy, co w praktyce oznaczało wypowiedzenie układów londyńskich. Pożyczka Dawesa przetrwała jednak III Rzeszę. Na mocy londyńskiego układu o długach z 1953 roku spłacała ją Republika Federalna Niemiec, a ostatnie odsetki od obligacji z czasów Dawesa i Younga Niemcy przekazały 3 października 2010 roku, w dwudziestą rocznicę zjednoczenia kraju.