Charles Gates Dawes

Charles Gates Dawes był bankierem z Chicago, generałem od zaopatrzenia, pierwszym dyrektorem amerykańskiego biura budżetu, wiceprezydentem Stanów Zjednoczonych i laureatem Pokojowej Nagrody Nobla, a przy okazji kompozytorem melodii, która po jego śmierci stała się przebojem. Do historii przeszedł jednak dzięki jednemu dokumentowi. W 1924 roku przewodniczył międzynarodowemu komitetowi ekspertów, który opracował nowy sposób spłaty niemieckich reparacji. Plan Dawesa zakończył konflikt o Zagłębie Ruhry, zatrzymał spiralę, w której pogrążały się Niemcy po hiperinflacji, i otworzył kilka spokojnych lat w Europie. Zarazem uzależnił Niemcy od amerykańskiego kredytu, którego odpływ po 1929 roku pomógł wynieść do władzy Hitlera. Dawes jest jedną z postaci, które pokazują, jak bardzo losy Europy między wojnami zależały od Ameryki, choć oficjalnie trzymała się ona od europejskich spraw z daleka.

Młodość, prawo i gaz

Urodził się 27 sierpnia 1865 roku w Marietcie w stanie Ohio. Jego ojciec, Rufus Dawes, dowodził w czasie wojny secesyjnej 6 Pułkiem Wisconsin w słynnej Żelaznej Brygadzie i walczył pod Gettysburgiem. Wśród przodków rodzina liczyła pasażera „Mayflower” i Williama Dawesa, który w 1775 roku razem z Paulem Revere’em ostrzegał kolonistów przed nadejściem Brytyjczyków. Charles ukończył Marietta College w 1884 roku i szkołę prawa w Cincinnati w 1886 roku, a w 1889 roku ożenił się z Caro Blymyer.

Przez kilka lat praktykował jako prawnik w Lincoln w Nebrasce. Zaprzyjaźnił się tam z dwoma ludźmi, którzy mieli odegrać wielką rolę w historii kraju: z porucznikiem Johnem Pershingiem, wtedy instruktorem wojskowym na miejscowym uniwersytecie, i z demokratą Williamem Jenningsem Bryanem, z którym spierał się o politykę monetarną. Pershing myślał podobno o porzuceniu armii dla praktyki adwokackiej i to Dawes miał mu to odradzić. W czasie kryzysu z 1893 roku Dawes przeniósł się do Chicago i zajął się interesami: kupował udziały w gazowniach na Środkowym Zachodzie i kierował spółkami gazowymi w La Crosse i w Evanston.

Bankier republikanów

W 1896 roku republikanie powierzyli mu prowadzenie kampanii Williama McKinleya w Illinois. Po zwycięstwie McKinley mianował go kontrolerem waluty w departamencie skarbu, czyli federalnym nadzorcą banków. Dawes sprawował ten urząd w latach 1898–1901, ściągał należności z banków upadłych w czasie kryzysu i zmieniał praktyki, które do niego doprowadziły. W 1901 roku ustąpił, by ubiegać się o miejsce w Senacie, ale po zamachu na McKinleya nowy prezydent Theodore Roosevelt poparł jego rywala. Dawes oświadczył, że kończy z polityką, i w 1902 roku założył w Chicago bank Central Trust Company of Illinois, którym kierował do 1921 roku.

We wrześniu 1912 roku jego syn Rufus, student Princeton, utonął w jeziorze Geneva w Wisconsin. Dawes upamiętnił go, finansując w Chicago i w Bostonie tanie hotele dla bezdomnych mężczyzn. W tym samym roku stała się znana jego krótka kompozycja na skrzypce i fortepian, „Melodia A-dur”. Dawes, samouk, grał na fortepianie i flecie. W 1951 roku, już po jego śmierci, autor tekstów Carl Sigman dopisał do niej słowa i tak powstała piosenka „It’s All in the Game”, która w 1958 roku w wykonaniu Tommy’ego Edwardsa przez kilka tygodni prowadziła na listach przebojów w Stanach Zjednoczonych i w Wielkiej Brytanii.

Generał od zaopatrzenia

W latach neutralności Dawes publicznie poparł wielką pożyczkę dla Wielkiej Brytanii i Francji, udzieloną w 1915 roku przez bank J.P. Morgan & Co. Gdy Stany Zjednoczone przystąpiły do wojny, mając 51 lat, w czerwcu 1917 roku wstąpił do armii jako major w pułku saperów. Pershing, dowódca Amerykańskiego Korpusu Ekspedycyjnego we Francji, powierzył mu stanowisko głównego agenta zakupów. Dawes kierował radą, która kupowała dla armii w Europie wszystko, czego nie dało się sprowadzić przez Atlantyk, od drewna po konie. Doprowadził też do utworzenia międzysojuszniczej wojskowej rady zaopatrzenia, w której zasiadał jako przedstawiciel USA. W październiku 1918 roku został generałem brygady, a za służbę otrzymał amerykańskie i francuskie odznaczenia.

W lutym 1921 roku przesłuchiwała go komisja Kongresu, badająca wojenne wydatki. Rozgniewany zarzutami o rozrzutność, krzyknął, że w Europie nie prowadzono ksiąg rachunkowych, tylko wygrywano wojnę. Jego okrzyk „Hell and Maria!” przylgnął do niego na resztę życia. Kilka miesięcy później prezydent Warren Harding mianował go pierwszym dyrektorem nowo utworzonego federalnego Biura Budżetu. W ciągu roku Dawes wprowadził w administracji jednolity budżet i wyraźnie obciął wydatki rządu.

Plan Dawesa

Na początku 1923 roku Francja i Belgia zajęły Zagłębie Ruhry, by wymusić od Niemiec spłatę reparacji. Niemcy odpowiedziały biernym oporem, marka się załamała, a Europa znalazła się w najgłębszym kryzysie od końca wojny. Sekretarz stanu USA Charles Evans Hughes od dawna proponował, by sprawę oddać niezależnym ekspertom. Gdy jesienią 1923 roku zgodził się na to premier Francji Raymond Poincaré, Komisja Odszkodowań powołała komitet, a na jego czele, z poparcia Waszyngtonu, stanął Dawes.

Komitet obradował w Paryżu od stycznia do kwietnia 1924 roku. Dawes był jego twarzą: dbał o tempo, o atmosferę i o prasę, a przemawiał tak, by ludzie zrozumieli, że reparacje są sprawą gospodarczą, a nie polityczną. Najwięcej pracy nad liczbami wykonali jednak drugi Amerykanin, Owen D. Young, i brytyjski ekonomista Josiah Stamp. Plan, ogłoszony 9 kwietnia, przewidywał rosnące raty roczne, nadzór nad niemieckim bankiem centralnym i kolejami, pożyczkę dla Niemiec na stabilizację waluty i ochronę przed wymianą pieniędzy na obce waluty w niekorzystnym czasie. 16 sierpnia 1924 roku przyjęły go w Londynie rządy sprzymierzonych i Niemiec, a Francja i Belgia obiecały wyprowadzić wojska z Zagłębia Ruhry w ciągu roku.

Za plan Dawes otrzymał Pokojową Nagrodę Nobla za rok 1925, ogłoszoną w 1926 roku. Podzielił ją z brytyjskim ministrem spraw zagranicznych Austenem Chamberlainem, nagrodzonym za układy w Locarno.

Wiceprezydent

W czerwcu 1924 roku, gdy w Londynie przygotowywano konferencję w sprawie jego planu, konwencja republikanów wybrała go na kandydata na wiceprezydenta u boku prezydenta Calvina Coolidge’a, po tym jak dwaj inni politycy odmówili. W kampanii Dawes ostro atakował postępowego kandydata Roberta La Follette’a jako sympatyka bolszewików, a w sierpniu w Maine potępił Ku Klux Klan, co w tamtych latach wymagało odwagi. 4 listopada 1924 roku Coolidge i Dawes wygrali wybory.

Urzędowanie zaczął 4 marca 1925 roku od skandalu. W mowie inauguracyjnej w Senacie, któremu jako wiceprezydent przewodniczył, wygrażał pięścią senatorom i domagał się zmiany regulaminu pozwalającego mniejszości blokować ustawy niekończącymi się przemówieniami. Kilka dni później, gdy ucinał sobie popołudniową drzemkę w hotelu, Senat niespodziewanie głosował nad kandydatem Coolidge’a na prokuratora generalnego. Dawes nie zdążył oddać rozstrzygającego głosu i kandydatura przepadła. Stosunki z prezydentem się popsuły. Dawes wspierał ustawy o pomocy dla zadłużonych farmerów, które Coolidge zawetował, i w 1928 roku nie dostał ponownej nominacji. Kandydatem na wiceprezydenta u boku Herberta Hoovera został Charles Curtis.

Ambasador i kryzys

W 1929 roku Hoover wysłał go jako ambasadora do Londynu. Jeszcze w czerwcu tego roku Dawes rozmawiał z premierem Ramsayem MacDonaldem o ograniczeniu zbrojeń morskich, co otworzyło drogę do konferencji, zakończonej w kwietniu 1930 roku londyńskim traktatem morskim. Jako ambasador odmówił noszenia na dworze tradycyjnych spodni do kolan, tłumacząc, że Amerykanie by tego nie zrozumieli. Z bliska oglądał upadek systemu, który sam pomagał budować. Amerykańskie banki wycofywały kredyty z Niemiec, raty reparacji przestały być możliwe do zapłacenia, a plan Younga, który w 1929 roku zastąpił jego plan, upadł w 1931 roku.

Na początku 1932 roku Hoover powołał go na prezesa nowo utworzonej Reconstruction Finance Corporation, federalnej agencji udzielającej pożyczek bankom i firmom zagrożonym upadłością. Dawes kierował nią tylko kilka miesięcy. W czerwcu 1932 roku ustąpił, by ratować swój chicagowski bank Central Republic, a gdy wkrótce potem agencja udzieliła temu bankowi pożyczki w wysokości około 90 milionów dolarów, przeciwnicy oskarżyli go o wykorzystanie stanowiska. Na tym skończyła się jego kariera publiczna. W 1936 roku odmówił, gdy republikanie sondowali, czy nie zostałby ich kandydatem na prezydenta przeciw Franklinowi Delano Rooseveltowi, którego polityki wielkich wydatków państwowych nie znosił.

Ostatnie lata

Do końca życia był prezesem rady banku City National w Chicago, który założył w 1932 roku. Pisał i wydawał swoje dzienniki: z czasów wojny, wiceprezydentury i ambasady. Drugą wojnę światową, do której droga wiodła także przez upadek jego planu, przeżył już jako starszy pan z dala od polityki. Zmarł 23 kwietnia 1951 roku w swoim domu w Evanston pod Chicago, w wieku 85 lat. Jego dom jest dziś muzeum.

Znaczenie

Dawes nie był wybitnym ekonomistą i nie on sam wymyślił plan, który nosi jego nazwisko. Był natomiast człowiekiem, który potrafił skłonić bankierów, polityków i opinię publiczną do przyjęcia rozwiązania, i jego nazwisko stało się symbolem amerykańskiego powrotu do spraw Europy po odrzuceniu traktatu wersalskiego. Plan Dawesa uratował niemiecką walutę, zakończył okupację Zagłębia Ruhry i umożliwił politykę porozumienia Gustava Stresemanna. Opierał się jednak na założeniu, że amerykański kapitał będzie płynął do Niemiec bez końca. Gdy po 1929 roku przestał płynąć, Niemcy, zadłużone bardziej niż inne kraje, pogrążyły się w kryzysie, z którego wyrósł ruch Adolfa Hitlera. Ostatnie odsetki od pożyczki Dawesa Niemcy spłaciły dopiero w 2010 roku.