Robert Menzies

Robert Gordon Menzies był najdłużej urzędującym premierem w dziejach Australii: rządził łącznie ponad osiemnaście lat, w latach 1939–1941 i 1949–1966. W historii drugiej wojny światowej najważniejszy w jego życiu jest wieczór 3 września 1939 roku, gdy w przemówieniu radiowym oznajmił rodakom, że skoro Wielka Brytania wypowiedziała wojnę Niemcom, to „w rezultacie Australia również jest w stanie wojny”. Te słowa streszczały jego przekonania: był prawnikiem konstytucjonalistą i australijskim patriotą, ale przede wszystkim „Brytyjczykiem aż po buty”, jak sam o sobie mówił, dla którego Australia była częścią jednej, niepodzielnej wspólnoty pod Koroną. Jego pierwsze rządy, w najtrudniejszych latach wojny, zakończyły się porażką. Drugie, w czasach zimnej wojny, uczyniły go najważniejszym australijskim politykiem XX wieku.

Z Jeparit do Melbourne

Urodził się 20 grudnia 1894 roku w Jeparit, małej osadzie w zachodniej części stanu Wiktoria, jako czwarte z pięciorga dzieci Jamesa Menziesa, właściciela sklepu wielobranżowego, i Kate z domu Sampson. Dziadkowie z obu stron przybyli do Australii w czasie gorączki złota; dziadek ze strony ojca był Szkotem i Menzies przez całe życie był dumny ze szkockiego pochodzenia. Polityka była w rodzinie obecna: ojciec i dwóch wujów zasiadali w parlamentach. Chłopiec uczył się najpierw w jednoizbowej szkole w Jeparit, potem w Ballarat, gdzie w wieku trzynastu lat zajął pierwsze miejsce w stanowym konkursie stypendialnym, a od 1910 roku w Melbourne.

W 1913 roku rozpoczął studia prawnicze na Uniwersytecie w Melbourne, zakończone z wyróżnieniem w 1916 roku. Był przewodniczącym samorządu studenckiego, redaktorem pisma uniwersyteckiego i znakomitym dyskutantem, a koledzy zapamiętali też jego wyniosłość i cięty język. W czasie pierwszej wojny światowej służył w uniwersyteckiej jednostce milicji, ale nie zgłosił się na ochotnika do walki za granicą, choć zrobiło to dwóch jego starszych braci. Rodzina uznała podobno, że dwóch synów na froncie wystarczy. Przeciwnicy wypominali mu to przez całą karierę, a on sam nazwał te zarzuty „strumieniem błota, przez który brnę w każdej kampanii”.

Prawnik i polityk stanowy

W 1918 roku Menzies został adwokatem. Specjalizował się w prawie konstytucyjnym, a sławę przyniosła mu w 1920 roku wygrana przed Sądem Najwyższym Australii sprawa związku zawodowego mechaników, która na trwałe wzmocniła władzę federacji wobec stanów. W 1929 roku otrzymał tytuł radcy królewskiego. 27 września 1920 roku poślubił Pattie Leckie, córkę polityka z Wiktorii. Mieli troje dzieci, które przeżyły niemowlęctwo.

Do polityki wszedł w 1928 roku jako członek wyższej izby parlamentu Wiktorii, a w 1929 roku przeniósł się do izby niższej. W latach 1932–1934 był w rządzie stanowym prokuratorem generalnym, ministrem kolei i wicepremierem. Bronił rządów prawa, świętości umów i wolnej przedsiębiorczości, a do Partii Pracy odnosił się z głęboką nieufnością.

Minister w rządzie Lyonsa

W 1934 roku zdobył federalny okręg Kooyong w Melbourne, który reprezentował do 1966 roku, i od razu został prokuratorem generalnym oraz ministrem przemysłu w rządzie Josepha Lyonsa z Partii Zjednoczonej Australii. Już w pierwszych miesiącach prowadził nieudaną sprawę przeciw czeskiemu dziennikarzowi komunistycznemu Egonowi Erwinowi Kischowi, którego rząd próbował nie wpuścić do Australii, gdzie przyjechał mówić o zagrożeniu ze strony nazizmu.

Wobec Niemiec Menzies długo był zwolennikiem polityki Neville’a Chamberlaina. Potępiał antysemityzm nazistów, ale w sierpniu 1938 roku, po kilkutygodniowej oficjalnej wizycie w III Rzeszy, pisał z podziwem o sprawności reżimu i gotowości Niemców do służby państwu, choć zauważał też tłumienie wszelkiej krytyki. Układ monachijski przyjął z ulgą. Za Japonię, która od 1937 roku prowadziła wojnę w Chinach, nie chciał wywoływać konfliktu. Gdy pod koniec 1938 roku robotnicy portowi w Port Kembla odmówili załadunku surówki żelaza dla japońskiego przemysłu zbrojeniowego, Menzies jako prokurator generalny wymusił zakończenie bojkotu, dowodząc, że politykę zagraniczną prowadzi rząd, a nie związki zawodowe. Przylgnął do niego wtedy przydomek „Pig Iron Bob”, czyli „Bob Surówka”. W marcu 1939 roku podał się do dymisji na znak protestu przeciw odłożeniu programu ubezpieczeń społecznych i zbyt małym wydatkom na obronę.

Premier w pierwszych latach wojny

Lyons zmarł nagle 7 kwietnia 1939 roku. 18 kwietnia Menzies wygrał wybory na przywódcę partii, pokonując m.in. byłego premiera Billy’ego Hughesa, i 26 kwietnia został premierem. Przywódca koalicyjnej Partii Wiejskiej Earle Page odmówił współpracy i w parlamencie oskarżył go o tchórzostwo z czasów pierwszej wojny i nielojalność wobec Lyonsa. Menzies musiał rządzić gabinetem mniejszościowym. Latem 1939 roku uważał, że spór o Gdańsk ma „dwie strony” i da się go rozwiązać pokojowo, ale nie zamierzał zostawić Wielkiej Brytanii samej. Bał się przede wszystkim Japonii: wojna w Europie oznaczała, że brytyjska flota nie przypłynie szybko do Singapuru, na czym opierała się cała obrona Australii.

Gdy Niemcy napadły na Polskę, a Londyn wypowiedział im wojnę, Menzies wieczorem 3 września 1939 roku ogłosił przez radio, że Australia jest w stanie wojny. Przypomniał zajęcie Czechosłowacji i pakt Hitlera ze Stalinem, zawarty „bez mrugnięcia okiem”, i przekonywał, że żadne imperium nie może trwale opierać się na złamanych obietnicach. 15 września zapowiedział utworzenie ochotniczych Drugich Australijskich Sił Imperialnych, a w listopadzie przywrócił pobór do służby w kraju. Australijskie dywizje popłynęły na Bliski Wschód.

Rok 1940 przyniósł dwa ciosy. 13 sierpnia w katastrofie samolotu pod Canberrą zginęło trzech ministrów jego rządu i szef sztabu generalnego gen. Brudenell White, a wybory we wrześniu dały parlament bez większości: Menzies utrzymał władzę tylko dzięki dwóm posłom niezależnym. Na początku 1941 roku wyjechał na cztery miesiące do Londynu, odwiedzając po drodze wojska australijskie w Afryce Północnej. Uczestniczył w posiedzeniach brytyjskiego gabinetu wojennego i domagał się wzmocnienia obrony Singapuru. Pod naciskiem Winstona Churchilla zgodził się, z wahaniem, na wysłanie Australijczyków do Grecji. Kampania bałkańska i bitwa o Kretę skończyły się klęską, a w kraju jego pozycja słabła. Część historyków uważa, że w Londynie Menzies myślał nawet o karierze w brytyjskiej polityce. Gdy własna koalicja odmówiła mu poparcia, 28 sierpnia 1941 roku ogłosił rezygnację, a 29 sierpnia premierem został Arthur Fadden. Jego rząd upadł po czterdziestu dniach i władzę przejęła Partia Pracy Johna Curtina, która poprowadziła Australię przez wojnę z Japonią.

„Zapomniani ludzie” i nowa partia

Menzies przeszedł do tylnych ław parlamentu. W 1942 roku wygłosił serię audycji radiowych, z których najsłynniejsza, „Zapomniani ludzie”, była skierowana do klasy średniej, niezwiązanej ani z wielkim kapitałem, ani ze związkami zawodowymi. Stała się ona manifestem jego liberalizmu. Po klęsce wyborczej w 1943 roku znów stanął na czele opozycji i doprowadził do połączenia rozbitych ugrupowań antylabourzystowskich w Liberalną Partię Australii, utworzoną na konferencjach w 1944 roku i formalnie zainaugurowaną w 1945 roku.

Drugie rządy

W wyborach 10 grudnia 1949 roku koalicja liberałów i Partii Wiejskiej pokonała rząd Bena Chifleya, a 19 grudnia Menzies ponownie został premierem. Rządził nieprzerwanie przez szesnaście lat i wygrał siedem kolejnych wyborów. Jego polityką rządził strach przed komunizmem: wysłał wojska na wojnę koreańską, próbował zdelegalizować partię komunistyczną, ale ustawę uchylił Sąd Najwyższy, a w referendum w 1951 roku zmiana konstytucji nieznacznie przepadła. W 1954 roku ucieczka radzieckiego dyplomaty Władimira Pietrowa (sprawa Pietrowa) pomogła mu wygrać kolejne wybory i rozbiła Partię Pracy.

W polityce zagranicznej pozostał wierny Wielkiej Brytanii. W 1956 roku stał na czele delegacji, która w Kairze bezskutecznie przedstawiła prezydentowi Gamalowi Abdel Naserowi plan międzynarodowego zarządu Kanałem Sueskim, i poparł brytyjską interwencję w czasie kryzysu sueskiego. Doświadczenie 1942 roku sprawiło jednak, że bezpieczeństwo Australii oparł na Stanach Zjednoczonych: w 1951 roku podpisał pakt ANZUS, w 1954 roku przystąpił do SEATO. W 1957 roku zawarł umowę handlową z Japonią, dawnym wrogiem. Australijscy żołnierze walczyli w powstaniu malajskim i w konfrontacji z Indonezją, a w 1965 roku Menzies wysłał batalion piechoty do Wietnamu, wprowadziwszy rok wcześniej pobór. W kraju jego rządy przyniosły szybki wzrost gospodarczy, wielką imigrację z Europy, rozwój uniwersytetów i rozbudowę Canberry.

Ostatnie lata

26 stycznia 1966 roku, w wieku 71 lat, Menzies przeszedł na emeryturę jako najstarszy premier w historii kraju i jeden z nielicznych, którzy odeszli z urzędu z własnej woli. Brytyjskie zaszczyty, które cenił, przyszły już wcześniej: w 1963 roku otrzymał Order Ostu, a w 1965 roku, po śmierci Churchilla, objął honorowy urząd lorda strażnika Cinque Ports. Był kanclerzem Uniwersytetu w Melbourne, wykładał w Stanach Zjednoczonych i wydał wspomnienia. W 1971 roku przeszedł ciężki udar, który częściowo go sparaliżował. Zmarł na atak serca 15 maja 1978 roku w swoim domu w Malvern w Melbourne. Pogrzeb państwowy zgromadził na ulicach miasta ponad sto tysięcy ludzi.

Znaczenie

Menzies należał do ostatniego pokolenia australijskich polityków, dla których lojalność wobec Wielkiej Brytanii była oczywista. Jego decyzja z 3 września 1939 roku, podjęta bez osobnej wypowiedzi wojny, była wyrazem tej wiary, a zarazem kalkulacji: Australia bez brytyjskiej floty nie obroniłaby się przed Japonią. Jako premier pierwszych lat wojny nie zdołał zjednoczyć kraju i stracił władzę, zanim Japonia zaatakowała. Upadek Singapuru w 1942 roku potwierdził jego obawy, ale też pokazał, że Wielka Brytania nie może już bronić Australii. Menzies wyciągnął z tego wniosek po wojnie, wiążąc kraj sojuszem ze Stanami Zjednoczonymi, choć sercem pozostał w imperium. Historycy oceniają go niejednoznacznie, krytykując jego stosunek do Niemiec i Japonii przed wojną i sposób prowadzenia zimnowojennej polityki, ale niemal wszyscy zgadzają się, że ukształtował współczesną Australię bardziej niż ktokolwiek inny.