Billy Hughes

William Morris Hughes, znany jako Billy, był premierem Australii w czasie pierwszej wojny światowej i najbardziej wybuchowym politykiem w jej dziejach. Zasiadał w parlamencie federalnym nieprzerwanie przez ponad pół wieku, od pierwszego posiedzenia w 1901 roku do śmierci w 1952 roku, i w tym czasie należał do sześciu partii, a z trzech go wyrzucono. Z perspektywy drogi do drugiej wojny światowej najważniejsze jest to, co zrobił w Paryżu w 1919 roku. Jako obrońca polityki „białej Australii” był najtwardszym przeciwnikiem japońskiej propozycji wpisania do paktu Ligi Narodów zasady równości ras. Jej odrzucenie Japończycy zapamiętali na dwadzieścia lat, a sam Hughes w latach 30. ostrzegał, że Japonia stanie się dla Australii śmiertelnym zagrożeniem.

Walijczyk z Londynu

Urodził się 25 września 1862 roku w londyńskiej dzielnicy Pimlico jako jedyne dziecko walijskiego cieśli pracującego w Pałacu Westminsterskim i służącej. Matka zmarła, gdy miał sześć lat, i ojciec wysłał go do krewnych w Walii. Lata spędzone w Llandudno i na farmach rodziny matki uważał za najszczęśliwsze w życiu. Był dumny ze swojej walijskiej tożsamości, choć po walijsku mówił słabo. Jako nastolatek wrócił do Londynu, gdzie w szkole przykościelnej uczył młodszych uczniów w zamian za lekcje u dyrektora.

W 1884 roku, w wieku 22 lat, wyjechał do Australii jako emigrant z opłaconą podróżą. 8 grudnia przypłynął do Brisbane, gdzie podał jako rok urodzenia 1864. Przez dwa lata wędrował po Queenslandzie i Nowej Południowej Walii, imając się dorywczych prac. Jego późniejsze opowieści o tych latach biografowie uważają za mocno ubarwione. Około 1886 roku osiadł w Sydney, a w 1890 roku w robotniczej dzielnicy Balmain, gdzie z żoną prowadził sklepik. Mały, chudy, cierpiący na niestrawność i coraz bardziej przygłuchy, okazał się świetnym mówcą ulicznym. Działał w ruchach socjalistycznych i był organizatorem związkowym.

Związkowiec i polityk Partii Pracy

W 1894 roku Hughes wygrał wybory do parlamentu kolonii Nowa Południowa Walia z ramienia rodzącej się Partii Pracy. W 1899 roku odbudował związek robotników portowych w Sydney i został jego sekretarzem, a w 1902 roku przewodniczącym federacji robotników portowych całej Australii. Ten związek dał mu oparcie na kolejne dziesięciolecia. Gdy w 1901 roku sześć kolonii połączyło się w Związek Australijski, Hughes zdobył mandat w pierwszym parlamencie federalnym. Studiował zaocznie prawo i w 1903 roku został adwokatem.

Od samego początku był gorącym zwolennikiem polityki „białej Australii”. Ustawa imigracyjna z 1901 roku, poparta przez wszystkie partie, pozwalała urzędnikom zatrzymać niepożądanego przybysza testem dyktanda w dowolnie wybranym języku europejskim i służyła przede wszystkim do zamykania kraju przed Azjatami. Dla ruchu robotniczego była obroną płac przed tanią siłą roboczą, dla wielu polityków, w tym Hughesa, także obroną „rasy”. W 1904 roku, jako minister spraw zagranicznych w krótkotrwałym pierwszym rządzie Partii Pracy Chrisa Watsona, osobiście rozpatrywał wnioski Chińczyków i Japończyków o zgodę na pracę na północy kraju. W rządach Andrew Fishera był prokuratorem generalnym (1908–1909, 1910–1913 i 1914–1915) i jednym z najważniejszych ludzi partii.

Premier wojenny

W październiku 1915 roku chory Fisher ustąpił i Hughes został premierem. Australia walczyła wtedy w wielkiej wojnie u boku Wielkiej Brytanii, a jej żołnierze właśnie wycofywali się z Gallipoli. W 1916 roku Hughes odwiedził Londyn, gdzie jego płomienne przemówienia o wojnie gospodarczej z Niemcami zrobiły furorę, a David Lloyd George, z którym potrafił się kłócić po walijsku, stał się jego sojusznikiem.

Po ciężkich stratach Australijczyków nad Sommą w lipcu i sierpniu 1916 roku dowódcy przekonali go, że bez poboru nie da się utrzymać australijskich dywizji we Francji. 28 października 1916 roku Australijczycy w referendum niewielką większością odrzucili pobór do służby za granicą. Partia Pracy, w której silni byli katolicy pochodzenia irlandzkiego i związkowcy, wyrzuciła Hughesa ze swoich szeregów. 14 listopada wraz z dwudziestoma czterema posłami opuścił klub i utworzył własny rząd, a w lutym 1917 roku jego zwolennicy połączyli się z liberałami w Nacjonalistyczną Partię Australii. W maju 1917 roku nowa partia wygrała wybory. Drugie referendum, 20 grudnia 1917 roku, przyniosło jeszcze wyraźniejszą porażkę. Hughes podał się do dymisji, ale gubernator generalny natychmiast znów powierzył mu misję tworzenia rządu. Dla Partii Pracy pozostał na zawsze zdrajcą, dla żołnierzy był „Małym Diggerem”.

Paryż 1919

Od lata 1918 roku Hughes uczestniczył w Londynie w obradach Imperialnego Gabinetu Wojennego, a w 1919 roku razem z byłym premierem Josephem Cookiem reprezentował Australię na konferencji pokojowej w Paryżu. Domagał się, by dominia miały na niej własne miejsca i własne podpisy pod traktatem, i dopiął swego. Od początku był w konflikcie z prezydentem Woodrowem Wilsonem. Lekceważył jego projekt Ligi Narodów, a gdy Wilson przypomniał mu, że reprezentuje zaledwie kilka milionów ludzi, miał odpowiedzieć: „Mówię w imieniu sześćdziesięciu tysięcy poległych”. Domagał się, by Niemcy pokryły całe koszty wojny, a nie tylko szkody materialne. Chciał też, by Australia zatrzymała na własność zdobytą w 1914 roku Nową Gwineę Niemiecką. Ostatecznie otrzymała ją jako mandat Ligi Narodów klasy C, który pozwalał rządzić terytorium jak częścią własnego państwa i zamknąć je dla japońskich osadników.

Najgłośniej zapisał się jednak w sprawie japońskiej poprawki. 13 lutego 1919 roku japoński pełnomocnik Nobuaki Makino zaproponował, by pakt Ligi Narodów zobowiązał jej członków do równego traktowania obywateli innych państw bez względu na rasę. Hughes uznał to za zamach na „białą Australię”. Mówił, że „dziewięćdziesięciu pięciu na stu Australijczyków” odrzuca samą ideę równości, i zapowiadał Lloydowi George’owi, że jeśli klauzula przejdzie, opuści konferencję. Gdy w marcu premier Kanady Robert Borden i generał Jan Smuts doprowadzili do jego spotkania z Japończykami, zgodził się na formułę o równości narodów tylko pod warunkiem wyraźnego zastrzeżenia, że nie dotyczy ona imigracji ani prawa państw do rządzenia się u siebie. Makino na to nie przystał. Delegacja brytyjska, nie chcąc rozbić jedności imperium, poprawki nie poparła, a 11 kwietnia Wilson, mimo że większość komisji głosowała za, uznał ją za odrzuconą z braku jednomyślności. 28 czerwca Hughes podpisał w Wersalu traktat pokojowy, pierwszy traktat międzynarodowy z podpisem Australii. Po powrocie oświadczył w parlamencie, że przywiózł zasadę „białej Australii” z konferencji „tak bezpieczną, jak w dniu, w którym ją przyjęto”. Witano go jak bohatera.

Upadek i powrót

W grudniu 1919 roku nacjonaliści znów wygrali wybory, ale gwiazda Hughesa bladła. Konserwatyści w jego własnej partii nie ufali mu, a nowa Partia Wiejska nienawidziła jego polityki celnej. Na konferencji imperialnej w Londynie w 1921 roku, wbrew Kanadzie, opowiadał się za odnowieniem sojuszu brytyjsko-japońskiego. Wolał, by Japonia pozostała związana z Wielką Brytanią, niż by stała się jej przeciwnikiem na Pacyfiku. Sojusz zastąpiono jednak na konferencji waszyngtońskiej luźniejszym układem czterech mocarstw. Po wyborach w 1922 roku nacjonaliści stracili większość, a Partia Wiejska postawiła warunek, że nie wejdzie do koalicji z Hughesem. W lutym 1923 roku ustąpił, a premierem został jego minister skarbu Stanley Bruce.

Hughes nie wybaczył. We wrześniu 1929 roku poprowadził grupę rebeliantów, którzy jednym głosem obalili w parlamencie rząd Bruce’a w sporze o arbitraż w stosunkach pracy. W wyborach, które nastąpiły, Bruce stracił nawet własny mandat. Hughesa wyrzucono z partii, założył własną Partię Australijską, a w 1931 roku przyłączył się do nowej Partii Zjednoczonej Australii Josepha Lyonsa.

Ostrzeżenia przed wojną

W 1932 roku Lyons wysłał go jako delegata na zgromadzenie Ligi Narodów w Genewie, a w 1934 roku powołał na ministra zdrowia i opieki nad weteranami. W 1935 roku Hughes wydał książkę „Australia and War To-day”, w której dowodził, że Liga Narodów jest bezsilna, bo nie ma za sobą siły, Wielka Brytania jest zajęta Europą, a Australia musi sama zadbać o obronę przed nadchodzącą wojną. Książka ukazała się, gdy rząd popierał sankcje Ligi wobec Włoch, które właśnie napadły na Abisynię, i kłóciła się z jego oficjalną linią, więc Hughes musiał odejść z gabinetu. Już w 1936 roku do niego wrócił. Rząd Lyonsa wkrótce znacznie zwiększył wydatki na obronę. W latach 1937–1939 Hughes był ministrem spraw zagranicznych. Ostro atakował Hitlera i Mussoliniego i sprzeciwiał się oddaniu Niemcom dawnych kolonii, porównując ustępstwa wobec dyktatorów do karmienia głodnego tygrysa kanapkami. Wątpił też w brytyjską obietnicę obrony Australii z bazy w Singapurze.

Po śmierci Lyonsa w kwietniu 1939 roku niewielką różnicą głosów przegrał walkę o przywództwo partii z Robertem Menziesem. W jego rządzie, który 3 września 1939 roku wprowadził Australię do wojny z Niemcami, był prokuratorem generalnym, a potem także ministrem marynarki wojennej. Gdy w sierpniu 1941 roku Menzies ustąpił, a w październiku władzę przejęła Partia Pracy Johna Curtina, 79-letni Hughes został przywódcą Partii Zjednoczonej Australii. Dwa miesiące później Japonia zaatakowała Pearl Harbor i brytyjskie posiadłości w Azji. W lutym 1942 roku padł Singapur, a japońskie samoloty zbombardowały Darwin. Zagrożenie, przed którym Hughes ostrzegał od czasów Paryża, stało u progu Australii. Jako członek ponadpartyjnej Wojennej Rady Doradczej pracował z rządem Curtina. Po klęsce wyborczej w 1943 roku oddał przywództwo partii Menziesowi, a gdy w 1944 roku partia wycofała się z rady, a on w niej pozostał, wyrzucono go z partii po raz trzeci.

Ostatnie lata i znaczenie

W 1945 roku Hughes przystąpił do nowej Liberalnej Partii Australii Menziesa i z jej ramienia wygrywał kolejne wybory. Zmarł 28 października 1952 roku w swoim domu w Lindfield w Sydney, w wieku 90 lat, jako ostatni czynny poseł pierwszego parlamentu federalnego. W kondukcie żałobnym i na ulicach Sydney żegnało go według ówczesnych szacunków około 450 tysięcy ludzi.

Hughes należy do najważniejszych i najbardziej spornych postaci w historii Australii. Był premierem, który wprowadził kraj na scenę międzynarodową, wywalczył mu własny podpis pod traktatem pokojowym i miejsce w Lidze Narodów. Zarazem rozbił Partię Pracy, podsycał wrogość między protestantami a katolikami i bez skrupułów korzystał z wojennych uprawnień. Jego rola w Paryżu pokazuje sprzeczność epoki: ten sam człowiek, który bronił prawa małego narodu do decydowania o sobie, odmawiał narodom Azji uznania ich za równe. Dla Japończyków nazwisko Hughesa stało się symbolem zachodniej pogardy, a odrzucenie klauzuli o równości ras było jednym z kamieni, z których nacjonaliści w Tokio budowali w latach 30. opowieść o tym, że Azja musi się wyzwolić spod władzy białego człowieka. Polityka „białej Australii”, której tak zaciekle bronił, przetrwała go o dwadzieścia lat.