Układ monachijski

30 września 1938 roku około wpół do drugiej w nocy, w gmachu Führerbau przy Königsplatz w Monachium, szefowie rządów czterech mocarstw podpisali dokument datowany jeszcze na 29 września. Adolf Hitler, Neville Chamberlain, Édouard Daladier i Benito Mussolini postanowili, że Czechosłowacja w ciągu dziesięciu dni odda Niemcom pogranicze zamieszkane w większości przez Niemców, czyli Kraj Sudetów. Przedstawicieli Czechosłowacji nie dopuszczono do rozmów; czekali w hotelu, aż ktoś powie im, co postanowiono o ich państwie. Wielka Brytania i Francja uznały, że kupiły w ten sposób pokój. Czesi i Słowacy do dziś nazywają te wydarzenia „dyktatem monachijskim” albo „zdradą monachijską”, a słowo „Monachium” stało się na całym świecie synonimem ustępstw wobec agresora, które wojny nie zapobiegają, lecz ją przybliżają.

Niemcy sudeccy

Czechosłowacja powstała w 1918 roku na gruzach Austro-Węgier, a jej granice potwierdziły traktat z Saint-Germain i traktat z Trianon. Mieszkało w niej ponad trzy miliony Niemców, około 23 procent ludności, głównie w górzystych okręgach przygranicznych Czech, Moraw i czeskiego Śląska. Nikt ich nie pytał, czy chcą żyć w państwie czechosłowackim. Konstytucja zapewniała im równe prawa, mieli swoje szkoły, partie, a od 1926 roku także ministrów w rządzie, ale państwo pozostało w praktyce czesko-słowackie, a Niemcy czuli się w nim obywatelami drugiej kategorii. Wielki kryzys uderzył najmocniej w przemysłowe, nastawione na eksport Sudety: w połowie lat trzydziestych Niemcy stanowili większość bezrobotnych w kraju.

Na tym gruncie wyrosła Partia Niemców Sudeckich (SdP) nauczyciela gimnastyki Konrada Henleina. W wyborach w 1935 roku zebrała około dwóch trzecich głosów niemieckich i stała się najsilniejszą partią w kraju pod względem liczby głosów. Historycy spierają się, czy od początku była narzędziem Berlina, czy stała się nim z czasem, ale w 1938 roku nie było już wątpliwości. Hitler od dawna uważał Czechosłowację, sojuszniczkę Francji i ZSRR z silną armią i rozwiniętym przemysłem zbrojeniowym, za przeszkodę dla niemieckiej ekspansji na wschód. Na tajnej naradzie w Kancelarii Rzeszy w listopadzie 1937 roku wymienił ją, obok Austrii, jako pierwszy cel.

Kryzys 1938 roku

Po Anschlussie Austrii w marcu 1938 roku Czechosłowacja znalazła się w niemieckich kleszczach: od północy, zachodu i teraz także od południa, gdzie nie miała umocnień. 28 marca Hitler przyjął Henleina w Berlinie i polecił mu stawiać Pradze żądania, których rząd nie będzie mógł przyjąć. 24 kwietnia w Karlowych Warach Henlein ogłosił osiem postulatów, w praktyce oznaczających autonomię Sudetów pod władzą SdP i swobodę głoszenia ideologii narodowosocjalistycznej. W maju, gdy rozeszły się pogłoski o koncentracji wojsk niemieckich, Czechosłowacja przeprowadziła częściową mobilizację, a Francja i Wielka Brytania ostrzegły Berlin. Hitler, rozwścieczony wrażeniem, że się cofnął, 30 maja podpisał nową dyrektywę „Fall Grün”, w której napisał, że jego „niezmiennym postanowieniem” jest rozbicie Czechosłowacji akcją zbrojną w niedalekiej przyszłości. Termin gotowości wyznaczono na 1 października 1938 roku.

Mocarstwa zachodnie nie chciały wojny o Sudety. Chamberlain uważał żądania Niemców sudeckich za w dużej mierze słuszne i był przekonany, że ani Wielka Brytania, ani Francja nie zdołają uratować Czechosłowacji, jeśli Niemcy ją zaatakują. Francja była związana z Pragą sojuszem z 1924 roku i paktem z 1925 roku, zawartym obok traktatów lokarneńskich, a Związek Radziecki od 1935 roku obiecywał pomoc, ale tylko wtedy, gdy wcześniej przyjdzie z nią Francja. Rząd Daladiera, osłabiony finansowo i przekonany o przewadze niemieckiego lotnictwa, nie zamierzał jednak walczyć bez Brytyjczyków. Latem Londyn wysłał do Pragi mediatora, lorda Waltera Runcimana. Prezydent Edvard Beneš zgodził się na kolejne plany, aż na początku września przedstawił „czwarty plan”, który spełniał prawie wszystkie żądania z Karlowych Warów. Henleinowcy, poinstruowani z Berlina, by nie dopuścić do porozumienia, zerwali rozmowy pod pretekstem incydentu w Ostrawie.

12 września na zjeździe partyjnym w Norymberdze Hitler zaatakował Beneša i zażądał dla Niemców sudeckich prawa do samostanowienia. W Sudetach wybuchły rozruchy, które czechosłowacka policja i wojsko stłumiły w ciągu kilku dni. Henlein uciekł do Niemiec, gdzie z uciekinierów utworzono Sudetendeutsches Freikorps, napadające odtąd na czechosłowackie posterunki graniczne.

Berchtesgaden i Godesberg

15 września Chamberlain, po raz pierwszy w życiu w samolocie, poleciał na spotkanie z Hitlerem w Berchtesgaden. Hitler zażądał przyłączenia Sudetów do Rzeszy i zagroził wojną. Chamberlain zgodził się co do zasady na oddanie Niemcom okręgów, w których Niemcy stanowili ponad połowę mieszkańców. 18 września w Londynie Brytyjczycy i Francuzi uzgodnili wspólne propozycje i następnego dnia przedstawili je Pradze, obiecując w zamian międzynarodową gwarancję nowych granic. Rząd czechosłowacki je odrzucił. W nocy z 20 na 21 września posłowie brytyjski i francuski obudzili Beneša i oświadczyli, że jeśli Czechosłowacja nie przyjmie planu, sama poniesie odpowiedzialność za wojnę, a Francja nie przyjdzie jej z pomocą. 21 września Praga ustąpiła. Gabinet Milana Hodży podał się do dymisji, a nowy rząd utworzył generał Jan Syrový.

22 września Chamberlain przyleciał ponownie, tym razem do Bad Godesberg nad Renem, przekonany, że przywozi Hitlerowi wszystko, czego tamten chciał. Hitler oświadczył, że to już nie wystarcza. W memorandum wręczonym w nocy z 23 na 24 września zażądał, by wojska czechosłowackie opuściły wyznaczony na mapie obszar w ciągu kilku dni, bez prawa wywiezienia czegokolwiek, i dodał żądania Polski i Węgier. Chamberlain uzyskał jedynie przesunięcie terminu na 1 października, czyli na dzień, na który Wehrmacht i tak planował atak. 23 września wieczorem Czechosłowacja ogłosiła powszechną mobilizację. W ciągu kilku dni pod bronią stanęło ponad milion ludzi, gotowych bronić granicznych fortyfikacji, wzorowanych na francuskiej linii Maginota. Praga, a za nią Paryż i Londyn odrzuciły warunki z Godesbergu. Francja powołała rezerwistów, w Londynie kopano rowy przeciwlotnicze i rozdawano maski gazowe.

26 września w berlińskim Pałacu Sportu Hitler zapewnił, że Sudety to jego „ostatnie żądanie terytorialne w Europie”, i zapowiedział, że 1 października Sudety będą niemieckie. Rano 27 września w Berlinie wysłannik Chamberlaina Horace Wilson usłyszał, że Praga ma czas na przyjęcie żądań do 28 września do godziny 14. Wieczorem tego dnia Chamberlain mówił przez radio, że to straszne, fantastyczne i niewiarygodne, iż Brytyjczycy kopią okopy i przymierzają maski gazowe z powodu sporu w dalekim kraju między ludźmi, o których nic nie wiedzą. Prezydent Franklin Delano Roosevelt w orędziach z 26 i 27 września apelował do Hitlera o pokojowe rozwiązanie. W nocy z 27 na 28 września brytyjska flota dostała rozkaz mobilizacji. Tego samego przedpołudnia, na prośbę Chamberlaina, Mussolini zadzwonił do Berlina i poprosił o odroczenie działań o dobę. Hitler się zgodził i zaprosił do Monachium szefów rządów Wielkiej Brytanii, Francji i Włoch. Chamberlain otrzymał tę wiadomość w czasie przemówienia w Izbie Gmin, a gdy ją ogłosił, posłowie zerwali się z ław z wiwatami.

Konferencja

Konferencja zaczęła się 29 września około południa w Führerbau, nowym gmachu partyjnym NSDAP. Nie zaproszono ani Czechosłowacji, ani Związku Radzieckiego, choć oba państwa były sojusznikami Francji. Rozmowy bez porządku obrad i przewodniczącego toczyły się po niemiecku, angielsku i francusku, a jedynym z czterech przywódców, który potrafił się porozumieć we wszystkich trzech językach, był Mussolini. To on przedstawił projekt, który uchodził za włoską propozycję kompromisu. W rzeczywistości przygotowano go dzień wcześniej w Berlinie, w otoczeniu Hermanna Göringa, i przekazano Włochom. W istocie powtarzał żądania z Godesbergu, rozłożone na kilka etapów. Daladier, który w kwietniu ostrzegał Brytyjczyków, że po Czechosłowacji przyjdzie kolej na Polskę i Rumunię, w Monachium nie podjął walki. Chamberlain targował się o szczegóły, takie jak odszkodowania za mienie pozostawione w Sudetach, ale niewiele uzyskał.

Do Monachium przyleciało dwóch czechosłowackich dyplomatów, poseł w Berlinie Vojtěch Mastný i urzędnik ministerstwa spraw zagranicznych Hubert Masařík. Przez cały dzień siedzieli w hotelu Regina pod nadzorem gestapo. Tekst układu przekazali im po podpisaniu Chamberlain i Daladier. Według relacji Masaříka Chamberlain ziewał, Daladier był wyraźnie zakłopotany, a na pytanie, czy Czechosłowacja ma dać jakąś odpowiedź, usłyszeli, że nie oczekuje się odpowiedzi, bo plan uważa się za przyjęty.

Co postanowiono

Układ zaczynał się od stwierdzenia, że cesja „sudeckoniemieckiego terytorium” została już „uzgodniona co do zasady”, co odsyłało do kapitulacji Pragi z 21 września. Ewakuacja wojsk i władz czechosłowackich miała się rozpocząć 1 października i zakończyć 10 października, bez niszczenia jakichkolwiek urządzeń. Wojska niemieckie miały zajmować kolejno cztery strefy oznaczone na mapie: pierwszą 1 i 2 października, drugą 2 i 3 października, trzecią od 3 do 5 października, czwartą 6 i 7 października. Pozostały obszar „przeważająco niemiecki” miała wyznaczyć międzynarodowa komisja, złożona z sekretarza stanu niemieckiego MSZ, ambasadorów Wielkiej Brytanii, Francji i Włoch w Berlinie oraz przedstawiciela Czechosłowacji, a Niemcy miały go zająć do 10 października. Komisja miała też wskazać obszary, na których do końca listopada odbędą się plebiscyty, i ustalić ostateczną granicę. Mieszkańcy przekazanych terenów otrzymywali prawo opcji w ciągu sześciu miesięcy, a Praga miała w ciągu czterech tygodni zwolnić z wojska i policji Niemców sudeckich, którzy tego chcieli, oraz uwolnić więźniów politycznych tej narodowości.

W dodatkach Wielka Brytania i Francja potwierdziły ofertę międzynarodowej gwarancji nowych granic Czechosłowacji. Niemcy i Włochy obiecały udzielić swojej gwarancji dopiero wtedy, gdy zostanie rozwiązana sprawa mniejszości polskiej i węgierskiej. Jeśli w ciągu trzech miesięcy Praga nie porozumie się w tej sprawie z Warszawą i Budapesztem, miała się nią zająć kolejna konferencja czterech mocarstw.

Rano 30 września Chamberlain odwiedził Hitlera w jego prywatnym mieszkaniu przy Prinzregentenplatz i dał mu do podpisu przygotowaną przez siebie krótką deklarację. Stwierdzała, że układ podpisany poprzedniej nocy i brytyjsko-niemiecki układ morski są symbolem pragnienia obu narodów, by nigdy więcej nie prowadzić ze sobą wojny, a spory będą rozwiązywane w drodze konsultacji. Hitler podpisał ją bez wahania.

Praga ustępuje

Rano 30 września w Pradze zebrali się prezydent, rząd i przywódcy partii. Generałowie byli gotowi walczyć, ale walka bez sojuszników, przeciw Niemcom, a być może także Polsce i Węgrom, wydawała się Benešowi samobójstwem narodu. Krótko po południu rząd przyjął warunki monachijskie, oświadczając posłom mocarstw, że ulega i protestuje wobec całego świata. Wieczorem generał Syrový ogłosił tę decyzję przez radio. W tym samym czasie Chamberlain wylądował na lotnisku Heston pod Londynem i odczytał tłumowi deklarację podpisaną przez Hitlera, machając kartką papieru. Wieczorem z okna przy Downing Street 10 powiedział, że po raz drugi w historii brytyjski premier wrócił z Niemiec, przywożąc „pokój z honorem”, i dodał: „wierzę, że to pokój dla naszych czasów”. Daladier, który na lotnisku Le Bourget spodziewał się wrogiego tłumu, został powitany kwiatami. Według relacji z jego otoczenia mruknął do towarzyszącego mu dyplomaty Alexisa Légera: „Ach, durnie! Gdyby wiedzieli…”.

1 października wojska niemieckie przekroczyły granicę w południowo-zachodnich Czechach. 3 października Hitler wjechał do Chebu. Komisja międzynarodowa ustąpiła Niemcom we wszystkich spornych sprawach: 5 października przyjęła granicę opartą na austriackim spisie ludności z 1910 roku, korzystniejszą dla Rzeszy niż mapy z Monachium, a 13 października zrezygnowała z jakichkolwiek plebiscytów. Ostateczna granica, ustalona 20 listopada, odcinała od Czech, Moraw i czeskiego Śląska blisko 29 tysięcy kilometrów kwadratowych, czyli prawie 40 procent ich powierzchni, z około 2,8 miliona Niemców i ponad 700 tysiącami Czechów. Czechosłowacja straciła swoje fortyfikacje graniczne, większość przemysłu węgla brunatnego, wielką część przemysłu ciężkiego i ważne linie kolejowe. Z zajętych terenów uciekło lub zostało wypędzonych ponad sto tysięcy Czechów, a także niemieccy antyfaszyści i Żydzi. Na przyłączonych terenach utworzono Okręg Rzeszy Kraj Sudetów z Henleinem jako namiestnikiem. 5 października Beneš ustąpił z urzędu prezydenta, a 22 października wyjechał do Londynu.

Zaolzie i Polska

Rząd polski od wiosny 1938 roku zapowiadał, że jeśli Czechosłowacja zrobi ustępstwa terytorialne wobec Niemców, Polska zażąda tego samego dla Polaków na Zaolziu, czyli w części Śląska Cieszyńskiego, którą w 1920 roku, po wojnie polsko-czechosłowackiej i decyzji mocarstw, przyznano Czechosłowacji bez plebiscytu. 21 września Polska formalnie zażądała oddania tego obszaru, wojsko skoncentrowało się na granicy, a dywersanci z Legionu Zaolziańskiego przekraczali ją i atakowali czechosłowackie posterunki. Minister spraw zagranicznych Józef Beck z oburzeniem przyjął to, że w Monachium o sprawie polskiej zdecydowały cztery mocarstwa, a jej rozstrzygnięcie uzależniono w praktyce od woli Hitlera. 30 września o 23:45 poseł Kazimierz Papée wręczył w Pradze ultimatum z żądaniem natychmiastowego wycofania wojska i policji z Zaolzia, z terminem do południa 1 października. Rząd czechosłowacki przyjął je następnego dnia.

2 października oddziały Samodzielnej Grupy Operacyjnej „Śląsk” generała Władysława Bortnowskiego wkroczyły do Czeskiego Cieszyna, a do 11 października zajęły cały obszar. Polska otrzymała, w zależności od sposobu liczenia, od około 800 do ponad 900 kilometrów kwadratowych z ponad 200 tysiącami mieszkańców, w większości Polaków, ale też z dziesiątkami tysięcy Czechów i Niemców. Wiele tysięcy Czechów usunięto potem z pracy i wydalono. W listopadzie Polska zajęła jeszcze kilka niewielkich skrawków Słowacji na Spiszu i Orawie. W kraju świętowano odzyskanie Zaolzia jako naprawienie krzywdy z 1920 roku. Nie było żadnego porozumienia polsko-niemieckiego w tej sprawie, a polskie oddziały nie współdziałały z Wehrmachtem, ale na Zachodzie Polska zaczęła uchodzić za wspólniczkę Hitlera. Winston Churchill napisał później, że Polska „z apetytem hieny” przyłączyła się do grabieży i zniszczenia państwa czechosłowackiego. Dziś większość polskich historyków uważa ultimatum za poważny błąd polityki Becka.

Węgry i rozpad Czecho-Słowacji

W kolejnych tygodniach państwo czechosłowackie zaczęło się rozpadać od środka. 6 października Słowacy w Żylinie ogłosili autonomię, kilka dni później autonomię otrzymała Ruś Zakarpacka, a w listopadzie państwo przyjęło nazwę Czecho-Słowacji. Rozmowy z Węgrami w Komárnie nie przyniosły porozumienia, więc spór oddano pod arbitraż Niemiec i Włoch. 2 listopada w wiedeńskim pałacu Belweder Joachim von Ribbentrop i Galeazzo Ciano ogłosili pierwszy arbitraż wiedeński: Węgry regenta Miklósa Horthyego otrzymały prawie 12 tysięcy kilometrów kwadratowych południowej Słowacji i Rusi Zakarpackiej, w tym Koszyce, z około milionem mieszkańców. Gwarancja nowych granic, obiecana w Monachium, nigdy nie została udzielona. 30 listopada prezydentem okrojonego państwa został sędzia Emil Hácha.

Reakcje

Większość Brytyjczyków i Francuzów przyjęła układ z ulgą. Pierwszy lord Admiralicji Duff Cooper podał się do dymisji na znak protestu. Churchill mówił w Izbie Gmin 5 października, że Wielka Brytania poniosła całkowitą i niezłagodzoną klęskę. Izba poparła jednak rząd 366 głosami przeciw 144, a francuska Izba Deputowanych 4 października zatwierdziła politykę Daladiera 535 głosami przeciw 75, przy sprzeciwie niemal wyłącznie komunistów. 6 grudnia Francja i Niemcy podpisały w Paryżu deklarację o dobrym sąsiedztwie, podobną do brytyjsko-niemieckiej.

Hitler nie był zadowolony. Chciał krótkiej, zwycięskiej wojny z Czechosłowacją i uważał, że Chamberlain mu ją odebrał. Jednocześnie Monachium sparaliżowało opozycję w niemieckim wojsku. Szef sztabu generalnego wojsk lądowych generał Ludwig Beck ustąpił w sierpniu w proteście przeciw planom wojny, a grupa oficerów wokół jego następcy, generała Franza Haldera, przygotowywała aresztowanie Hitlera w chwili, gdy wyda rozkaz ataku. Sukces bez wystrzału odebrał spiskowcom argumenty. Józef Stalin, którego państwo pominięto, odczytał Monachium jako dowód, że Zachód gotów jest kierować niemiecką ekspansję na wschód. Komisarz spraw zagranicznych Maksim Litwinow, symbol radzieckiej polityki bezpieczeństwa zbiorowego, stracił na znaczeniu, a w maju 1939 roku urząd.

Droga do wojny

Monachium nie przyniosło pokoju nawet na rok. 15 marca 1939 roku, pod pretekstem rozpadu państwa, wojska niemieckie zajęły Pragę, a z Czech i Moraw utworzono Protektorat Czech i Moraw. Słowacja stała się państwem zależnym od Rzeszy, a Węgry zajęły resztę Rusi Zakarpackiej. Hitler po raz pierwszy zagarnął kraj zamieszkany przez nie-Niemców, co zniszczyło argument o samostanowieniu, na którym opierano ustępstwa. Niemcy przejęły zakłady Škody, zapasy broni czechosłowackiej armii i jej czołgi, które w 1939 i 1940 roku walczyły w Polsce i we Francji. Słowacja i zajęte Morawy stały się podstawą wyjściową do ataku na Polskę od południa.

Wielka Brytania zareagowała 31 marca 1939 roku gwarancjami dla Polski, a z polityki ustępstw zrezygnowała w momencie, gdy przestała ona cokolwiek dawać. Stalin wyciągnął z Monachium wniosek przeciwny i w sierpniu 1939 roku porozumiał się z Hitlerem. Hitler, przekonany, że zachodnie demokracje znów ustąpią, mówił 22 sierpnia 1939 roku swoim generałom, że ich przeciwnicy to „małe robaki”, które widział w Monachium. Historycy wciąż spierają się, czy Zachód zyskał w Monachium rok na zbrojenia, czy raczej oddał bez walki silnego sojusznika i trzydzieści kilka dywizji w chwili, gdy Niemcy nie były gotowe do wielkiej wojny. Nie ma jednak sporu co do tego, że dla Czechosłowacji była to katastrofa, a dla Europy ostatni krok przed wojną, w której Polska miała stać się pierwszą ofiarą.