Pierwszy front jedności w Chinach

26 stycznia 1923 roku w Szanghaju ogłoszono krótki, czteropunktowy dokument podpisany przez dwóch ludzi: Sun Jat-sena, ojca chińskiej republiki i przywódcę nacjonalistycznej partii Kuomintang, oraz Adolfa Ioffego, pełnomocnego przedstawiciela Rosji Radzieckiej w Chinach. W historii przeszedł jako deklaracja Sun Jat-sena i Ioffego (manifest Sun–Ioffe). Obaj stwierdzali w nim, że komunizm i system radziecki nie nadają się dla Chin, a najpilniejszym zadaniem kraju jest zjednoczenie i odzyskanie pełnej niepodległości, w czym Chiny mogą liczyć na pomoc Rosji. Ten skromnie brzmiący tekst zapoczątkował kilkuletni sojusz Kuomintangu z Moskwą, a za jego sprawą także z młodą Komunistyczną Partią Chin. Sojusz ten nazywa się pierwszym frontem jedności (w Chinach także „sojuszem z Rosją i przyjęciem komunistów”). Często podaje się, że 26 stycznia 1923 roku Kuomintang i komuniści zawarli front, by skończyć z rządami watażków. Ściśle biorąc, tego dnia porozumieli się Sun i rząd radziecki. Komuniści postanowili wstąpić do Kuomintangu w czerwcu 1923 roku, a formalnie przyjął ich zjazd partii Suna w styczniu 1924 roku. Deklaracja z 26 stycznia była jednak punktem, od którego wszystko się zaczęło.

Chiny watażków

Od upadku cesarstwa w rewolucji Xinhai w latach 1911–1912 Chiny były republiką tylko z nazwy. Sun Jat-sen, który przez kilka tygodni na przełomie 1911 i 1912 roku był tymczasowym prezydentem, musiał ustąpić generałowi Yuan Shikaiowi, a ten rządził coraz bardziej dyktatorsko i w 1915 roku próbował nawet ogłosić się cesarzem. Po jego śmierci w czerwcu 1916 roku kraj rozpadł się na strefy wpływów generałów, których nazywano watażkami. Wspierani przez obce mocarstwa, toczyli między sobą wojny o prowincje, koleje i dochody z ceł. W Pekinie istniał rząd uznawany przez świat, ale o tym, kto w nim zasiada, decydowały kolejne zwycięskie kliki wojskowe. W 1922 roku stolicę kontrolował Wu Peifu, a Mandżurią rządził niemal jak niezależny władca Zhang Zuolin.

Do tego dochodziło poczucie upokorzenia przez obcych. Mocarstwa miały w Chinach koncesje, własne sądy dla swoich obywateli, garnizony i kontrolę nad cłami. Na konferencji pokojowej w Paryżu zwycięzcy przyznali Japonii dawne niemieckie prawa w prowincji Szantung. Wywołało to falę protestów znaną jako Ruch 4 Maja, a delegacja chińska nie podpisała traktatu wersalskiego. Szantung wrócił do Chin dopiero na mocy osobnego układu chińsko-japońskiego, zawartego w lutym 1922 roku w czasie konferencji waszyngtońskiej, tej samej, która przyniosła traktat waszyngtoński. Młode pokolenie chińskich intelektualistów szukało wtedy nowych idei. Część z nich znalazła je w Moskwie.

Sun Jat-sen bez armii

Sun Jat-sen był w tym czasie przywódcą bez państwa i bez wojska. Kilka razy tworzył w Kantonie na południu kraju rząd, który miał bronić konstytucji przed Pekinem, i za każdym razem był zależny od miejscowych generałów. W 1921 roku obrano go tam „nadzwyczajnym prezydentem”, ale jego sojusznik, gubernator Guangdongu Chen Jiongming, nie chciał wyprawy na północ i wolał budować federację autonomicznych prowincji. 16 czerwca 1922 roku wojska Chena otoczyły i ostrzelały siedzibę Suna. Sun schronił się na kanonierce, na którą kilka dni później dotarł młody oficer Czang Kaj-szek. Spędzili tam razem kilka tygodni, a w sierpniu Sun wyjechał do Szanghaju. Stamtąd próbował odbudować swoją partię.

Sun od lat prosił o pomoc mocarstwa zachodnie i Japonię. Nikt nie chciał jednak stawiać na polityka, który nie miał pieniędzy ani armii i co jakiś czas tracił swój jedyny przyczółek. Jedynym państwem, które okazało mu poważne zainteresowanie, była Rosja Radziecka. Sun z sympatią przyjął wiadomość o rewolucji październikowej, a Włodzimierza Lenina nazywał wielkim człowiekiem. Marksistą nie był. Jego programem były trzy zasady ludu: nacjonalizm, władza ludu i dobrobyt ludu. Zafascynowała go natomiast partia bolszewików jako organizacja: zdyscyplinowana, scentralizowana i dysponująca własną armią.

Moskwa szuka partnera

Rosja Radziecka zaczęła starać się o względy Chińczyków wkrótce po rewolucji. W lipcu 1919 roku zastępca ludowego komisarza spraw zagranicznych Lew Karachan ogłosił deklarację, w której Moskwa zrzekała się nierównoprawnych traktatów i przywilejów carskiej Rosji w Chinach. Drugą notę w tej sprawie wysłano 27 września 1920 roku. Szybko okazało się, że pewnych zdobyczy carskich bolszewicy nie zamierzają oddać. Chodziło przede wszystkim o Kolej Wschodniochińską w Mandżurii i o Mongolię Zewnętrzną, do której latem 1921 roku wkroczyła Armia Czerwona, ścigając białych w ostatniej fazie wojny domowej w Rosji.

Równolegle działała Międzynarodówka Komunistyczna. Jej wysłannicy pomogli w 1920 roku tworzyć pierwsze kółka komunistyczne w Szanghaju i Pekinie, a w lipcu 1921 roku w Szanghaju odbył się zjazd założycielski Komunistycznej Partii Chin. Jej przywódcami byli profesorowie Chen Duxiu i Li Dazhao, a wśród kilkunastu delegatów był młody nauczyciel z Hunanu, Mao Zedong. Partia była maleńka: na początku 1923 roku liczyła kilkuset członków. Moskwa uznała, że w kraju bez wielkiego proletariatu rewolucja socjalistyczna nie jest na porządku dnia. Zgodnie z tezami Lenina o kwestii narodowej i kolonialnej, przyjętymi przez II Kongres Kominternu w 1920 roku, komuniści w krajach kolonialnych i półkolonialnych mieli wspierać ruchy narodowowyzwoleńcze, nawet „burżuazyjne”, skierowane przeciw imperializmowi. W Chinach takim ruchem był Kuomintang.

Holenderski komunista Hendricus Sneevliet, działający pod pseudonimem Maring, spotkał się z Sunem już w grudniu 1921 roku w Guilinie. Po powrocie do Moskwy przekonywał, że chińscy komuniści powinni wstąpić do Kuomintangu. Kierownictwo Kominternu przyjęło tę linię, a w sierpniu 1922 roku, na naradzie nad Jeziorem Zachodnim w Hangzhou, Maring narzucił ją opornym chińskim towarzyszom. Mieli wstępować do partii Suna indywidualnie, zachowując własną organizację. Taki sojusz nazywano „blokiem wewnętrznym”.

Ioffe w Chinach

Adolf Ioffe był jednym z najzręczniejszych dyplomatów radzieckich. Prowadził rokowania w Brześciu Litewskim, był pierwszym posłem radzieckim w Berlinie, a w Rydze negocjował pokój z Polską. Do Pekinu przyjechał w sierpniu 1922 roku. Miał doprowadzić do nawiązania stosunków z uznawanym rządem chińskim, ale rozmowy utknęły. Pekin żądał wycofania wojsk radzieckich z Mongolii i oddania kolei, a Moskwa ani o jednym, ani o drugim nie chciała słyszeć. Ioffe prowadził więc równocześnie inną grę. Utrzymywał kontakty z Wu Peifu, a przede wszystkim z Sun Jat-senem, z którym od jesieni wymieniał listy.

W styczniu 1923 roku Ioffe przyjechał do Szanghaju. Według chińskich opracowań pierwsze spotkanie z Sunem odbyło się 16 stycznia, a potem rozmawiali jeszcze kilka razy, w domu Suna w dzielnicy francuskiej. Mniej więcej w tym samym czasie sytuacja Suna niespodziewanie się poprawiła. Najemne wojska z Yunnanu i Guangxi, opłacone przez jego stronników, wyparły Chena Jiongminga z Kantonu, a ten w połowie stycznia ustąpił. Sun mógł wrócić na południe. Brakowało mu tylko pieniędzy, broni i ludzi, którzy pomogliby mu przekształcić luźną partię w siłę zdolną zjednoczyć kraj.

Deklaracja z 26 stycznia

Wspólne oświadczenie ogłoszono 26 stycznia 1923 roku. Zaczynało się od stwierdzenia, że rozmówcy byli zgodni we wszystkich ważnych sprawach stosunków chińsko-rosyjskich. Pierwszy punkt był najbardziej znany. Sun Jat-sen oświadczył, że organizacja komunistyczna, a nawet system radziecki, nie mogą zostać wprowadzone w Chinach, bo nie ma tam warunków do ich sukcesu. Ioffe w pełni się z tym zgodził i dodał, że najważniejszym i najpilniejszym zadaniem Chin jest zjednoczenie państwa i zdobycie pełnej niepodległości. W tym wielkim dziele Chiny miały „najgorętszą sympatię” narodu rosyjskiego i mogły liczyć na pomoc Rosji.

W drugim punkcie Ioffe na prośbę Suna potwierdził zasady radzieckiej noty z 27 września 1920 roku. Rosja była gotowa rozpocząć rokowania na podstawie zrzeczenia się wszystkich traktatów i przywilejów wymuszonych przez carat, także dotyczących Kolei Wschodniochińskiej. Trzeci punkt stanowił jednak, że całą sprawę kolei można załatwić tylko na właściwej konferencji, a do tego czasu jej zarząd może zostać tymczasowo zreorganizowany w porozumieniu obu rządów, z zastrzeżeniem, że nie naruszy to praw i szczególnych interesów żadnej ze stron. Sun dodał, że w tej sprawie trzeba porozumieć się z Zhang Zuolinem, który kontrolował Mandżurię. W czwartym punkcie Ioffe zapewnił, że Rosja nigdy nie zamierzała prowadzić w Mongolii Zewnętrznej imperialistycznej polityki ani oderwać jej od Chin. Sun ze swej strony uznał, że wojska radzieckie nie muszą stamtąd wychodzić natychmiast, bo słaby rząd pekiński nie zapobiegnie nowym intrygom białych.

Dokument był więc wymianą ustępstw. Sun nie dostawał w nim jeszcze niczego konkretnego poza obietnicą pomocy, ale zapewniał Moskwie spokój w sprawie kolei i Mongolii, których rząd pekiński nie chciał jej przyznać. Moskwa w zamian publicznie zapewniała, że nie zamierza zaprowadzać w Chinach komunizmu, co uspokajało przeciwników Rosji w Kuomintangu. Wkrótce potem Ioffe wyjechał do Japonii, gdzie w kurorcie Atami leczył się i prowadził nieoficjalne rozmowy z politykiem Shinpeiem Gotō o normalizacji stosunków radziecko-japońskich.

Od deklaracji do sojuszu

Pod koniec lutego 1923 roku Sun wrócił do Kantonu i stworzył tam kwaterę główną generalissimusa, swój trzeci rząd na południu. Tym razem miał za sobą Moskwę. W sierpniu wysłał do Rosji delegację wojskową z Czang Kaj-szekiem na czele. Czang przez kilka miesięcy oglądał radzieckie jednostki, szkoły wojskowe i instytucje partyjne i rozmawiał między innymi z Lwem Trockim. Wrócił z przekonaniem, że rosyjscy komuniści są w Chinach równie niebezpieczni jak inni imperialiści. Sun nie zmienił jednak kursu.

W czerwcu 1923 roku na III Zjeździe w Kantonie komuniści przyjęli uchwałę o wstępowaniu do Kuomintangu. 6 października do Kantonu przybył Michaił Borodin, wysłannik radzieckiego biura politycznego, który został doradcą politycznym Suna. Pod jego kierunkiem Kuomintang przebudowano na wzór partii bolszewickiej: z komitetem wykonawczym, zasadą centralizmu, komórkami partyjnymi i wydziałami robotniczym i chłopskim. Od 20 do 30 stycznia 1924 roku w Kantonie obradował I Zjazd Krajowy Kuomintangu. Sun mówił na nim o lekcjach rosyjskiej rewolucji, a gdy nadeszła wiadomość o śmierci Lenina, zjazd wysłał do Moskwy depeszę kondolencyjną. Przeciwnicy przyjęcia komunistów zostali przegłosowani. Do kierownictwa partii weszli komuniści, wśród nich Li Dazhao i Tan Pingshan, a Mao Zedong został zastępcą członka komitetu wykonawczego. Od tego zjazdu chińska historiografia komunistyczna liczy pierwszą współpracę obu partii i przypisuje Sunowi „trzy wielkie polityki”: sojusz z Rosją, sojusz z komunistami i pomoc dla robotników i chłopów. Historycy Kuomintangu podkreślają, że takiej formuły Sun nie używał, a komunistów przyjmował do partii jedynie jako jednostki, zobowiązane do posłuszeństwa jej programowi.

Akademia Whampoa

Najważniejszym owocem sojuszu była armia. W maju 1924 roku na wyspie Huangpu (Whampoa) koło Kantonu zaczęła działać Akademia Whampoa, szkoła oficerska Kuomintangu, otwarta uroczyście 16 czerwca. Jej komendantem został Czang Kaj-szek, a komisarzem politycznym działacz lewicy Kuomintangu Liao Zhongkai. W wydziale politycznym pracował od jesieni 1924 roku młody komunista Zhou Enlai. Szkołę finansowała Moskwa, a uczyli w niej radzieccy oficerowie. Od jesieni 1924 roku głównym doradcą wojskowym był w Kantonie generał Wasilij Blücher, występujący pod pseudonimem Galin (w literaturze zachodniej Galen). W październiku 1924 roku do Kantonu dotarł pierwszy radziecki statek z bronią. Z absolwentów akademii wyrosła kadra Narodowej Armii Rewolucyjnej, ale także wielu przyszłych dowódców komunistycznych, jak Lin Biao.

Sun Jat-sen nie doczekał owoców swojej polityki. Zmarł na raka 12 marca 1925 roku w Pekinie, dokąd pojechał rozmawiać o zjednoczeniu kraju. Po jego śmierci napięcia wewnątrz sojuszu szybko narosły. Prawica Kuomintangu oskarżała komunistów, że budują partię w partii, a komuniści rośli w siłę w związkach zawodowych i ruchu chłopskim. 20 marca 1926 roku Czang Kaj-szek, już wtedy najsilniejszy człowiek w Kantonie, wprowadził w mieście stan wojenny, aresztował komunistycznego dowódcę kanonierki „Zhongshan” i zmusił komunistów do ograniczenia ich wpływów w partii. Sojusz przetrwał jednak jeszcze rok. W lipcu 1926 roku armia Kuomintangu ruszyła z Kantonu na północ w ekspedycji północnej, by rozbić watażków i zjednoczyć Chiny.

Długi cień pierwszego frontu

Deklaracja Suna i Ioffego oraz sojusz, który z niej wyrósł, zmieniły Chiny. Kuomintang, który w 1922 roku był luźnym stowarzyszeniem polityków bez własnej siły, zyskał partyjną armię i aparat wzorowany na bolszewickim. Dzięki temu w ciągu dwóch lat ekspedycji północnej opanował większą część kraju i w 1928 roku zdobył Pekin. Komunistyczna Partia Chin, która w 1923 roku liczyła kilkuset członków, w cieniu Kuomintangu urosła do kilkudziesięciu tysięcy i zdobyła doświadczenie w organizowaniu robotników i chłopów. Wspólny front nie wytrzymał jednak sukcesu. W kwietniu 1927 roku Czang Kaj-szek uderzył na komunistów w Szanghaju, a sojusznicy z lat 1923–1927 stali się wrogami w wojnie domowej, która z przerwami trwała do 1949 roku.

Ten rozłam miał wielkie znaczenie na drodze do drugiej wojny światowej. Japonia obserwowała z niepokojem, jak zjednoczone przez Kuomintang Chiny zbliżają się do Mandżurii, gdzie Japończycy od czasów traktatu z Portsmouth mieli kolej, wojska i wielkie interesy. Armia Kwantuńska odpowiedziała na to najpierw zamachem na Zhang Zuolina w 1928 roku, a potem w 1931 roku incydentem mukdeńskim i podbojem całej Mandżurii. Chiny przyjęły ten cios podzielone. Czang Kaj-szek uważał, że najpierw trzeba zniszczyć komunistów, a dopiero potem stawić czoło Japończykom, a japońska propaganda przedstawiała ekspansję na kontynencie także jako obronę przed bolszewizmem. Dopiero po incydencie w Xi’anie w grudniu 1936 roku Kuomintang i komuniści zawarli drugi front jedności, który w 1937 roku, po wybuchu wojny chińsko-japońskiej, połączył ich przeciw wspólnemu wrogowi. Głównym dostawcą broni i samolotów dla Chin był w pierwszych latach tej wojny znowu Związek Radziecki. Wiele postaci, które spotkały się w latach 1923–1924 w Kantonie, odegrało potem główne role: Czang Kaj-szek jako przywódca Chin w czasie wojny, a Mao Zedong i Zhou Enlai jako zwycięzcy wojny domowej i twórcy Chińskiej Republiki Ludowej.