Powstanie SS

4 kwietnia 1925 roku w Monachium kilku zaufanych ludzi Adolfa Hitlera utworzyło nową straż przyboczną przywódcy właśnie odbudowanej partii nazistowskiej. Było ich ośmiu, prawie wszyscy z dawnego Oddziału Uderzeniowego Adolfa Hitlera, który półtora roku wcześniej brał udział w puczu monachijskim. Dowodził nimi Julius Schreck, były żołnierz i członek Freikorpsów, a potem kierowca Hitlera. Formacja nazywała się na początku Stabswache, czyli „straż sztabowa”, a jej zadaniem było chronić Hitlera i zebrania partii. Jesienią 1925 roku jej oddziały w całych Niemczech przyjęły wspólną nazwę Schutzstaffel, „sztafeta ochronna”, w skrócie SS. Nic nie zapowiadało wtedy, że z garstki ochroniarzy wyrośnie organizacja, która w czasie drugiej wojny światowej będzie zarządzać obozami koncentracyjnymi i zagłady, policją i służbami bezpieczeństwa całej Rzeszy oraz własnym wojskiem, i która stanie się głównym wykonawcą Zagłady Żydów.

4 kwietnia czy 9 listopada

Chronologie oparte na anglojęzycznej Wikipedii podają 4 kwietnia 1925 roku jako dzień założenia SS. Data jest dobrze udokumentowana, ale wymaga wyjaśnienia. 1 kwietnia Hitler polecił Schreckowi zorganizować nową formację ochrony zebrań, a 4 kwietnia powstał pierwszy oddział złożony z ośmiu ludzi. Nie nazywał się jednak jeszcze SS. Podobne oddziały, zakładane w następnych miesiącach w innych miastach, nosiły różne nazwy, na przykład Schutzkommando („komando ochronne”) albo Sturmstaffel („sztafeta szturmowa”). Nazwę Schutzstaffel wprowadzono dla wszystkich jednolicie w ciągu 1925 roku, a sama SS przyjęła później 9 listopada 1925 roku, drugą rocznicę puczu monachijskiego, jako oficjalny dzień swojego powstania. Dlatego część źródeł podaje datę listopadową. Historyczny Leksykon Bawarii i większość badaczy uznają jednak za początek SS kwiecień 1925 roku.

Polska Wikipedia pisze, że nazwę Schutzstaffel zaproponował „ówczesny szef SA Hermann Göring”. To wątpliwe: Hermann Göring dowodził SA w 1923 roku, a od ucieczki po puczu do amnestii w 1927 roku przebywał za granicą, w Austrii, Włoszech i Szwecji, i nie miał wpływu na sprawy partii.

Straż przyboczna przed puczem

SS miała poprzedniczkę. Partyjna bojówka, SA, powstała w latach 1920–1921 jako ochrona zebrań i szybko rozrosła się w półwojskową formację, w której ton nadawali oficerowie z Freikorpsów i kapitana Hermanna Ehrhardta oraz kapitan Ernst Röhm. Jej dowódcy traktowali Hitlera jako mówcę i „bębnistę” ruchu, ale nie jako swojego zwierzchnika. Hitler chciał więc mieć mały oddział, który słuchałby tylko jego. W marcu 1923 roku powstała tak zwana Stabswache, kilkuosobowa straż z trupią czaszką na czapkach. W maju 1923 roku przekształcono ją w Oddział Uderzeniowy Adolfa Hitlera (Stoßtrupp Adolf Hitler), który z czasem liczył około stu ludzi. Dowodził nim Joseph Berchtold, a współtworzył go Schreck.

W czasie puczu monachijskiego 8 i 9 listopada 1923 roku Oddział Uderzeniowy obstawił salę w piwiarni Bürgerbräukeller, gdzie Hitler ogłosił „rewolucję narodową”, zdemolował redakcję socjaldemokratycznej gazety „Münchener Post” i porwał radnych miejskich jako zakładników. Następnego dnia jego członkowie maszerowali w pierwszych szeregach pochodu, który policja zatrzymała ogniem pod Feldherrnhalle. Pięciu z szesnastu zabitych nazistów należało do Oddziału. Po puczu partię i wszystkie jej formacje zakazano, a 38 członków Oddziału skazano na kary twierdzy w Landsbergu, gdzie siedział też Hitler. Wspólnie spędzone, w łagodnych warunkach, miesiące jeszcze bardziej związały ich z przywódcą. Weterani Oddziału spotykali się potem jako „starzy bojownicy” i jeszcze raz wkroczyli do akcji na osobiste polecenie Hitlera: wieczorem 9 listopada 1938 roku, w rocznicę puczu, wyruszyli z monachijskiego ratusza, by niszczyć żydowskie sklepy, i podpalili synagogę Ohel Jakob. Była to jedna z pierwszych akcji nocy kryształowej.

Odbudowa partii

Wyrok z 1 kwietnia 1924 roku skazał Hitlera na pięć lat twierdzy, ale już 20 grudnia 1924 roku wyszedł on na wolność. Ruch nazistowski był wtedy rozbity na zwalczające się grupy, a w czasie jego nieobecności Röhm zbudował z dawnych członków SA i innych związków zbrojnych nową organizację, Frontbann, liczącą około trzydziestu tysięcy ludzi. Hitler doszedł do wniosku, że władzy nie zdobędzie zbrojnym przewrotem przeciw państwu, a jedynie przez wybory i propagandę, choć ulica nadal miała odgrywać ważną rolę. Po zniesieniu zakazu działalności partii w Bawarii 27 lutego 1925 roku w Bürgerbräukeller ogłosił odbudowę NSDAP. 9 marca władze bawarskie, zaniepokojone jego wystąpieniem, zakazały mu przemawiania publicznie.

Röhm chciał, by odbudowana SA była niezależną od polityków formacją wojskową, a Hitler, by była partyjną służbą porządkową i propagandową, podporządkowaną mu bez zastrzeżeń. Spór skończył się wiosną 1925 roku odejściem Röhma, ale Hitler już wcześniej postanowił mieć obok SA, której nie ufał, własną gwardię. Dlatego na początku kwietnia powierzył jej stworzenie Schreckowi. W pierwszym ośmioosobowym oddziale znaleźli się obok Schrecka między innymi Emil Maurice, Ulrich Graf, który w czasie puczu zasłonił Hitlera własnym ciałem, Christian Weber, Julius Schaub i Erhard Heiden. 16 kwietnia 1925 roku nowa formacja pierwszy raz wystąpiła publicznie. Na pogrzebie Ernsta Pöhnera, byłego prezydenta policji w Monachium i uczestnika puczu, który zginął w wypadku samochodowym, jej członkowie nieśli pochodnie po obu stronach trumny.

Mała gwardia w cieniu SA

Latem i jesienią 1925 roku Schreck rozsyłał do lokalnych organizacji partii wezwania do tworzenia podobnych oddziałów. Miały być małe, złożone z dziesięciu ludzi i dowódcy, i przyjmować tylko ludzi zdrowych, zdyscyplinowanych i bezwzględnie oddanych Hitlerowi. Pod koniec 1925 roku SS liczyła według Historycznego Leksykonu Bawarii prawie tysiąc członków, ale wkrótce ich liczba spadła do około dwustu. Schreck nie zdołał stworzyć sprawnej organizacji i w kwietniu 1926 roku zastąpił go Berchtold, który przyjął tytuł Reichsführera SS. Hitler okazał swojej gwardii szczególne zaufanie: na zjeździe partii w Weimarze w lipcu 1926 roku powierzył jej „sztandar krwi”, flagę, którą niesiono w czasie puczu i która według partyjnej legendy przesiąkła krwią zabitych. Od tej pory SS była strażniczką najważniejszej relikwii ruchu.

W tym samym roku dowództwo nad wszystkimi formacjami partii, także nad SS, objął nowy szef SA Franz Pfeffer von Salomon. SS stała się formalnie częścią SA i przez kolejne lata pozostawała w jej cieniu. Berchtold, niezadowolony z tej podległości, w marcu 1927 roku odszedł, a jego następca Erhard Heiden nie potrafił zatrzymać upadku formacji. W 1928 roku SS liczyła zaledwie około 280 członków, a w kierownictwie partii mówiło się nawet o jej rozwiązaniu.

Himmler

Od jesieni 1927 roku zastępcą Heidena był niespełna trzydziestoletni agronom Heinrich Himmler. Syn monachijskiego nauczyciela, który pod koniec Wielkiej Wojny nie zdążył już trafić na front, w sierpniu 1923 roku wstąpił do NSDAP, a w czasie puczu niósł sztandar organizacji Röhma, Reichskriegsflagge. Po odbudowie partii pracował jako jej urzędnik i propagandysta w Dolnej Bawarii, a w sierpniu 1925 roku wstąpił do SS. 6 stycznia 1929 roku Hitler mianował go Reichsführerem SS.

Himmler przejął formację liczącą mniej więcej trzysta ludzi i postanowił zrobić z niej elitę ruchu. Kandydaci musieli udowodnić „aryjskie” pochodzenie i spełniać wymogi fizyczne, a od końca 1931 roku esesmani mogli się żenić tylko za zgodą urzędu do spraw rasy i osadnictwa. W 1930 roku Hitler określił zadanie SS jako „służbę policyjną wewnątrz partii”. Gdy w latach 1930–1931 część berlińskiej SA zbuntowała się przeciw kierownictwu partii, SS stanęła po stronie Hitlera, a ten podziękował jej słowami, z których powstało jej hasło: „Mój honor to wierność” (Meine Ehre heißt Treue). W 1931 roku Himmler utworzył też własną służbę wywiadowczą, Sicherheitsdienst (SD), i postawił na jej czele byłego oficera marynarki Reinharda Heydricha. Pod koniec 1933 roku SS liczyła już ponad dwieście tysięcy członków.

Od straży przybocznej do państwa w państwie

Po dojściu Hitlera do władzy w 1933 roku Himmler, jako komisaryczny prezydent policji w Monachium, w marcu założył pod miastem obóz koncentracyjny Dachau, który wkrótce przeszedł pod zarząd SS i stał się wzorem dla innych obozów. W ciągu roku Himmler przejął kontrolę nad policjami politycznymi kolejnych krajów Rzeszy, w tym nad pruskim Gestapo. Na przełomie czerwca i lipca 1934 roku oddziały SS wykonały wyroki w czasie nocy długich noży, mordując Röhma i innych przywódców SA. W nagrodę 20 lipca 1934 roku SS stała się samodzielną organizacją partii, podległą bezpośrednio Hitlerowi. W 1936 roku Himmler został szefem całej policji niemieckiej. Obok SS ogólnej, złożonej z członków pracujących w cywilu, rosły uzbrojone oddziały dyspozycyjne, z których powstała Waffen-SS, oraz oddziały wartownicze obozów koncentracyjnych, SS-Totenkopfverbände.

Długi cień SS

Druga wojna światowa pokazała, czym stała się formacja założona w 1925 roku do ochrony zebrań w piwiarniach. We wrześniu 1939 roku za Wehrmachtem wkroczyły do Polski Einsatzgruppen policji bezpieczeństwa i SD, które mordowały polską inteligencję, duchownych, działaczy i Żydów. 27 września 1939 roku Himmler połączył policję bezpieczeństwa i SD w Główny Urząd Bezpieczeństwa Rzeszy pod kierunkiem Heydricha. SS kierowała wysiedleniami Polaków z ziem wcielonych do Rzeszy i planami germanizacji wschodu, które w latach 1941–1942 przybrały postać Generalnego Planu Wschodniego. Po napaści na ZSRR w czerwcu 1941 roku Einsatzgruppen rozstrzelały, według szacunków, ponad milion Żydów, a także Romów, jeńców i chorych. SS zarządzała obozami koncentracyjnymi i obozami zagłady, w tym Auschwitz-Birkenau, Treblinką, Sobiborem i Bełżcem, i była głównym organizatorem i wykonawcą Zagłady Żydów, w której zginęło około sześciu milionów ludzi. Waffen-SS, przez której szeregi przeszło według szacunków blisko 900 tysięcy żołnierzy, w tym wielu cudzoziemców, walczyła na wszystkich frontach i dopuściła się licznych zbrodni wojennych, między innymi w czasie tłumienia powstania warszawskiego w 1944 roku.

Himmler odebrał sobie życie w brytyjskiej niewoli 23 maja 1945 roku. Międzynarodowy Trybunał Wojskowy w Norymberdze uznał w 1946 roku SS za organizację przestępczą. Organizacja, którą w kwietniu 1925 roku tworzyło ośmiu monachijskich zabijaków, w ciągu dwudziestu lat stała się symbolem nazistowskiego ludobójstwa. Jej droga, od straży przybocznej wodza przez partyjną policję po państwo w państwie, pokazuje, jak w systemie zbudowanym wokół jednego człowieka bezgraniczne posłuszeństwo wobec niego zamieniało się w gotowość do każdej zbrodni.