Adolf Ioffe

Adolf Ioffe, w polskiej literaturze nazywany także Joffe, był pierwszym wielkim dyplomatą Rosji Radzieckiej. Zanim stanowisko komisarza spraw zagranicznych objął Gieorgij Cziczerin, to on prowadził pierwsze rozmowy bolszewików z Niemcami w Brześciu, a potem jako poseł w Berlinie wspierał niemieckich rewolucjonistów. W latach 1920–1921 wynegocjował pokój z Polską, który na osiemnaście lat wyznaczył polską granicę wschodnią, a w 1923 roku podpisał z Sun Jat-senem deklarację, od której zaczął się sojusz radzieckich komunistów z chińskim Kuomintangiem. Był wierny Lwu Trockiemu od czasów emigracji, a gdy Stalin pokonał opozycję, odebrał sobie życie. Jego list pożegnalny i pogrzeb stały się ostatnim aktem jawnego oporu wobec Stalina w partii.

Rewolucjonista z Krymu

Urodził się 10 października 1883 roku (28 września według kalendarza juliańskiego) w Symferopolu na Krymie, w bardzo zamożnej rodzinie kupieckiej. Większość źródeł podaje, że rodzina była żydowska, część mówi o pochodzeniu karaimskim. Ojciec był kupcem pierwszej gildii i właścicielem przedsiębiorstw przewozowych na Krymie. Syn wybrał inną drogę. Już jako gimnazjalista związał się z socjaldemokratami, a w 1903 roku wstąpił do Socjaldemokratycznej Partii Robotniczej Rosji, stając po stronie mienszewików. Studiował medycynę w Berlinie, działał w Baku i w Moskwie, uczestniczył w rewolucji 1905 roku, a potem musiał wyemigrować.

W Wiedniu, gdzie zamieszkał od 1906 roku, związał się z Trockim. W latach 1908–1912 współredagował z nim i współfinansował z rodzinnego majątku gazetę „Prawda”, wydawaną dla robotników w Rosji. Ukończył medycynę, interesował się psychiatrią i leczył się u Alfreda Adlera, którego był uczniem. Trocki pisał o nim, że mimo imponującej postury, spokoju i nienagannej uprzejmości był od młodości neurotykiem. W 1912 roku Ioffe został aresztowany w Odessie i po roku więzienia skazany na dożywotnie zesłanie na Syberię.

Rok 1917 i Brześć

Uwolniła go rewolucja lutowa. Wiosną 1917 roku przyjechał do Piotrogrodu i razem z Trockim wszedł do grupy „międzydzielnicowców”, która latem połączyła się z bolszewikami. Na VI Zjeździe partii w sierpniu 1917 roku Ioffe został zastępcą członka Komitetu Centralnego i sekretarzem KC, kierował też frakcją bolszewików w piotrogrodzkiej dumie miejskiej. W październiku poparł Włodzimierza Lenina i Trockiego przeciw Grigorijowi Zinowjewowi i Lwu Kamieniewowi, którzy sprzeciwiali się powstaniu. Był członkiem Komitetu Wojskowo-Rewolucyjnego, który przeprowadził przewrót bolszewicki, według Trockiego w decydujących dniach nawet jego przewodniczącym.

Zaraz po przewrocie władza radziecka wysłała go do Brześcia Litewskiego na rozmowy z Niemcami i Austro-Węgrami. 15 grudnia 1917 roku Ioffe podpisał rozejm na froncie wschodnim, a na otwarciu rokowań pokojowych przedstawił bolszewicki program pokoju bez aneksji i kontrybucji, opartego na prawie narodów do samostanowienia. Austriacki minister spraw zagranicznych Ottokar Czernin zapamiętał, jak Ioffe łagodnym, niemal błagalnym tonem powiedział mu przy obiedzie, że ma nadzieję wywołać rewolucję także w Austrii. W styczniu 1918 roku delegację przejął Trocki. Ioffe popierał jego formułę „ani wojny, ani pokoju” i był przeciwny podpisaniu narzuconego przez Niemców traktatu brzeskiego, w którego delegacji pozostał już tylko jako doradca.

Poseł w Berlinie

W kwietniu 1918 roku Ioffe otworzył w Berlinie pierwsze radzieckie przedstawicielstwo w cesarskich Niemczech. Działał na dwóch frontach. Z rządem Wilhelma II negocjował i 27 sierpnia 1918 roku podpisał traktat uzupełniający do pokoju brzeskiego, w którym Rosja zobowiązała się między innymi zapłacić Niemcom 6 miliardów marek odszkodowania. Niemieckich polityków i przemysłowców przekonywał, że bolszewicy porzucili utopie i chcą praktycznej współpracy. Jednocześnie poselstwo drukowało i rozprowadzało propagandę rewolucyjną i finansowało lewicę. 6 listopada 1918 roku, po tym, jak na dworcu „przypadkiem” rozbiła się skrzynia z radzieckiej poczty dyplomatycznej pełna ulotek, Niemcy wydalili go z kraju. Trzy dni później w Berlinie wybuchła rewolucja. Ioffe twierdził potem, że przed wyjazdem przekazał niezależnym socjaldemokratom pieniądze na broń i działalność rewolucyjną, co skompromitowało część niemieckich polityków.

Pokoje z sąsiadami

W latach 1919–1920 był komisarzem kontroli państwowej w radzieckiej Ukrainie, ale do Komitetu Centralnego już nie wrócił. Stał się natomiast głównym negocjatorem traktatów, którymi Rosja Radziecka zamykała wojny ze swoimi zachodnimi sąsiadami. Podpisał pokój z Estonią w Tartu w lutym 1920 roku, z Litwą w Moskwie 12 lipca 1920 roku i z Łotwą w sierpniu 1920 roku. Traktat litewski przyznawał Litwie Wilno, co w październiku stało się tłem buntu Żeligowskiego.

We wrześniu 1920 roku Ioffe stanął na czele delegacji radzieckiej w rokowaniach z Polską, przeniesionych z Mińska do Rygi. Rozmawiał w cztery oczy z przewodniczącym delegacji polskiej Janem Dąbskim i to w tych rozmowach w październiku 1920 roku ustalono linię rozejmu, która w dużej mierze stała się granicą. Ioffe zdołał przeprowadzić najważniejszy cel Moskwy: Polska uznała radziecką Ukrainę i porzuciła sojuszniczy rząd Symona Petlury. 18 marca 1921 roku podpisał pokój ryski. Polscy delegaci wspominali go jako inteligentnego i godnego przeciwnika. Później był w Turkiestanie, gdzie jako zastępca przewodniczącego komisji do spraw Turkiestanu prowadził między innymi rozmowy z przywódcami basmaczy, a wiosną 1922 roku należał do delegacji radzieckiej na konferencji w Genui, w czasie której Rosja zawarła z Niemcami układ w Rapallo.

Chiny i Japonia

Latem 1922 roku Ioffe pojechał jako przedstawiciel rządu radzieckiego do Pekinu. We wrześniu na konferencji w Changchun bezskutecznie żądał od Japończyków wycofania wojsk z północnego Sachalinu. Większe znaczenie miała jego misja polityczna. W Szanghaju rozmawiał z przywódcą Kuomintangu Sun Jat-senem, a 26 stycznia 1923 roku obaj ogłosili wspólną deklarację. Stwierdzała ona, że komunizm i ustrój radziecki nie nadają się dla Chin, a najpilniejsze jest zjednoczenie i niepodległość kraju, w czym Rosja obiecywała pomóc. Deklaracja Sun–Ioffe otworzyła drogę do radzieckiej pomocy dla Kuomintangu, do przyjazdu doradców z Moskwy i do pierwszego frontu jedności Kuomintangu z komunistami.

Z Chin Ioffe pojechał w lutym 1923 roku do Japonii, na zaproszenie burmistrza Tokio Shinpei Gotō, by sondować możliwość nawiązania stosunków. Rozmowy prowadzone później z japońskim dyplomatą trwały miesiącami i nie przyniosły porozumienia, a sam Ioffe ciężko zachorował na zapalenie wielonerwowe i latem 1923 roku wrócił do kraju. Rozpoczęty przez niego dialog doprowadził w styczniu 1925 roku do konwencji radziecko-japońskiej, podpisanej już przez innych dyplomatów.

Opozycja i śmierć

Po leczeniu w Austrii był w latach 1924–1925 przedstawicielem ZSRR w Wiedniu, ale choroba postępowała. Od 1923 roku należał do lewicowej opozycji Trockiego, a po śmierci Lenina proponował, by na czele rządu stanął Trocki albo by stanowisko to stało się kolegialne. Od 1925 roku był zastępcą Trockiego w Głównym Komitecie do spraw Koncesji i wykładał na Uniwersytecie Moskiewskim. Jesienią 1927 roku, przykuty do łóżka i cierpiący silne bóle, prosił o zgodę na leczenie za granicą. Kierownictwo partii odmówiło. Kilka dni po tym, jak Trockiego wykluczono z partii, 16 listopada 1927 roku Ioffe zastrzelił się w swoim moskiewskim mieszkaniu.

Zostawił do Trockiego długi list, który przejęła policja polityczna i który potem cytowano wybiórczo przeciw obu. Pisał w nim, że polityk powinien umieć odejść z życia w porę, jak aktor ze sceny, i wyrzucał przyjacielowi: „Zawsze miał pan rację, a zawsze ustępował”. Wzywał go do nieustępliwości. Na pogrzebie na cmentarzu Nowodziewiczym trumnę nieśli Cziczerin, Maksim Litwinow i Lew Karachan, a Trocki wygłosił nad grobem mowę, ostatnie swoje publiczne wystąpienie w Związku Radzieckim. Dwa miesiące później zesłano go do Ałma-Aty.

Znaczenie

Ioffe nie dożył wielkiego terroru, ale ten dosięgnął jego bliskich. Druga żona, Maria, spędziła w łagrach i na zesłaniu około dwudziestu lat, córka Nadieżda także blisko dwadzieścia, a syn Władimir został rozstrzelany w 1937 roku. Obie kobiety przeżyły i spisały wspomnienia.

Dla dziejów drogi do drugiej wojny światowej Ioffe jest ważny przede wszystkim jako autor ładu, który ustalił się na wschodzie Europy po rewolucji. Traktaty, które podpisał z Estonią, Łotwą, Litwą i Polską, wyznaczyły granice państw bałtyckich i Polski, a Związek Radziecki zerwał je w latach 1939–1940, gdy po pakcie z Hitlerem zajął wschodnią Polskę i kraje bałtyckie. Jego deklaracja z Sun Jat-senem zapoczątkowała radziecką politykę w Chinach, która przez następne dwadzieścia lat wpływała na wojnę domową i na przebieg wojny chińsko-japońskiej. Estonia do dziś co roku w rocznicę pokoju w Tartu składa kwiaty na jego grobie.