Pierwszy rejs „Shetland bus”

30 sierpnia 1941 roku z małej przystani Hamna Voe na półwyspie Lunna Ness, na wyspie Mainland w archipelagu Szetlandów, wypłynął norweski kuter rybacki „Aksel”. Prowadził go szyper August Nærøy, a załogę tworzyło czterech innych rybaków z zachodniego wybrzeża Norwegii: Mindor Berge, Ivar Brekke, Andreas Gjertsen i Bård Grotle. Kuter płynął w okolice Bergen, około trzystu kilometrów przez Morze Północne. Z zewnątrz wyglądał jak zwykła łódź rybacka, ale pracował dla brytyjskiego Zarządu Operacji Specjalnych (SOE). Jego rejs uważa się za pierwszą oficjalną wyprawę tajnej linii przewozowej między Szetlandami a okupowaną Norwegią. Brytyjczycy i Norwegowie nazwali ją wkrótce „autobusem szetlandzkim” (Shetland bus), a jej marynarzy Norwegowie nazywają do dziś Shetlandsgjengen, „ekipą z Szetlandów”. Do końca wojny kutry i ścigacze tej służby przewiozły do Norwegii setki ton broni i sprzętu oraz prawie dwustu agentów, a z powrotem zabrały uciekinierów, których okupant szukał.

W kalendariach można przeczytać, że 30 sierpnia „Shetland bus” „rozpoczął działalność”. Trzeba to uściślić. Pojedyncze norweskie łodzie kursowały między Szetlandami a Norwegią na zlecenie brytyjskich służb już od 1940 roku, a kuter „Vita” odbył taki rejs między innymi 22 grudnia 1940 roku. 30 sierpnia 1941 roku zaczęła natomiast działać zorganizowana jednostka z własną bazą, flotą i dowództwem. Dlatego tę datę przyjmuje się za początek „autobusu szetlandzkiego”.

Ucieczki przez Morze Północne

Wiosną 1940 roku, jeszcze w czasie walk w Norwegii, do Szetlandów i Orkadów zaczęły przypływać łodzie z uciekinierami z zachodniego wybrzeża. Po kapitulacji Norwegii ten ruch, nazwany przez Norwegów Englandsfarten („jazdą do Anglii”), jeszcze się nasilił. Młodzi mężczyźni chcieli wstąpić do norweskich sił zbrojnych w Wielkiej Brytanii, inni uciekali przed aresztowaniem. Według norweskich zestawień przez całą okupację w sojuszniczych portach wylądowało w cywilnych łodziach około 3300 uciekinierów. W rejsach brało udział około trzystu łodzi. Wiele z nich przepadło na morzu.

Z tego ruchu wyrosła tajna linia przewozowa. Brytyjski wywiad, Secret Intelligence Service (SIS), jeszcze przed wojną badał przez swoją Sekcję D wybrzeża Skandynawii jako miejsca przerzutu agentów i materiałów. W 1940 roku prowadził z pomocą norweskich rybaków pierwsze wyprawy do Norwegii. Gdy jesienią tego roku Sekcję D wcielono do nowo utworzonego SOE, obie służby zaczęły pytać szyprów, którzy przypływali z Norwegii, czy nie zechcieliby wrócić na wybrzeże z agentami. Przez zimę 1940/1941 takie rejsy odbywano doraźnie. Na początku 1941 roku zapadła decyzja o utworzeniu stałej grupy ludzi i łodzi. Kierownictwo powierzono brytyjskiemu oficerowi armii, mjr. Leslie Mitchellowi, i porucznikowi rezerwy marynarki Davidowi Howarthowi, który po wojnie opisał dzieje jednostki w książce „The Shetland Bus” (1951). Sztab zajął dwór Flemington House w Weisdale, a załogi zamieszkały w Lunna House nad zatoką Lunna Voe. Była to cicha, osłonięta przystań z nielicznymi mieszkańcami, którzy nie zadawali pytań.

Kutry i ludzie

Na początku jednostka miała czternaście kutrów rybackich różnej wielkości. Były to przeważnie dwumasztowe łodzie o długości od 15 do 21 metrów, z zachodniego wybrzeża Norwegii. Kutry z Hardanger miały prostą dziobnicę i długą rufę, a pękate kutry z okolic Ålesund okazały się najodporniejsze na sztormy Morza Północnego. Napędzały je jednocylindrowe silniki o mocy od 30 do 70 KM, wydające charakterystyczne „tonk-tonk”, rozpoznawalne w każdym norweskim porcie. Kuter płynął z prędkością najwyżej około 9 węzłów. Części zamienne do tych silników nie były dostępne w Wielkiej Brytanii, dlatego ludzie z ruchu oporu wynosili je z fabryki silników na wyspie Bømlo pod Bergen, pracującej pod niemieckim nadzorem, a kolejny „autobus” zabierał je na Szetlandy.

Najlepszą osłoną był kamuflaż. Kutry wyglądały jak łodzie, które łowią ryby na przybrzeżnych wodach, a załogi ubierały się jak rybacy. Z czasem łodzie dostały jednak ukryte uzbrojenie. Howarth i norweski marynarz Per Blystad wymyślili między innymi beczki po oleju przykręcone do pokładu, w których kryły się gotowe do strzału karabiny maszynowe. Pod koniec wojny każdy kuter miał kilka takich stanowisk do obrony przed samolotami. Załogi składały się z norweskich rybaków i marynarzy, najczęściej dwudziestoparoletnich, którzy znali wybrzeże jak własną kieszeń. Wielu z nich samo przypłynęło na Szetlandy jako uciekinierzy, czasem na łodziach „pożyczonych” za cichą zgodą właścicieli. Przez jednostkę przeszło w czasie wojny około trzystu Norwegów.

Kutry miały przewozić do Norwegii agentów, w tym żołnierzy norweskiej kompanii SOE, nazwanej później od imienia jej pierwszego dowódcy kpt. Martina Lingego Kompanią Lingego, a także radiostacje, broń, materiały wybuchowe i zaopatrzenie dla konspiracji. W drogę powrotną zabierały agentów, którzy wykonali zadanie, i Norwegów zagrożonych aresztowaniem. Niekiedy brały udział w operacjach specjalnych. Przeprawy odbywały się głównie w ciemnej porze roku, od jesieni do wiosny. Długie noce dawały osłonę przed niemieckimi samolotami i patrolowcami, ale łodzie płynęły bez świateł przez sztormowe morze, najcięższe właśnie w tej porze roku. Pierwszy rejs „Aksla” pod koniec sierpnia przypadł na czas, gdy noce nad Morzem Północnym znów zaczęły się wydłużać.

Pierwsza zima

Pierwszy sezon pokazał, jak wysoką cenę przyjdzie płacić za tę służbę. 22 września 1941 roku Niemcy, uprzedzeni przez donosiciela, zatrzymali kuter „Vita” na wysepce Rekøy w Trøndelagu, dokąd przypłynął po uciekinierów. Załoga trafiła do niewoli do końca wojny. 20 października w sztormie u wybrzeży zachodniej Norwegii zatonął stawiacz min „Nordsjøen”, choć cała załoga się uratowała. Jego zastępcą dowódcy był Leif Andreas Larsen, który przypłynął na Szetlandy w lutym 1941 roku i jesienią rozpoczął rejsy z „autobusem”. 28 października niemieckie samoloty zaatakowały kuter „Siglaos” w drodze z Norwegii i zginął Nils Nesse, pierwsza ofiara jednostki. W połowie listopada w wielkim sztormie zaginął kuter „Blia” z siedmioma członkami załogi i ponad trzydziestoma uciekinierami na pokładzie. Norweskie źródła mówią o 43 ofiarach. W tym samym sztormie z pokładu kutra „Arthur”, którym Larsen dowodził w swoim pierwszym rejsie jako szyper, fala zmyła marynarza Karstena Sangolta.

Okupant odpowiedział na ruch przez Morze Północne surowym prawem. 26 września 1941 roku komisarz Rzeszy Josef Terboven, który już w sierpniu odebrał Norwegom radioodbiorniki, wprowadził karę śmierci za próbę nielegalnego opuszczenia kraju „w celu udania się do państwa nieprzyjacielskiego”. Według norweskich zestawień w latach 1941–1942 Niemcy zatrzymali w związku z ucieczkami przez morze 121 Norwegów, a kilkudziesięciu uciekinierów i ich pomocników stracono. Mimo to „autobus” kursował dalej.

Miejsce w wojnie

„Autobus szetlandzki” był jedną z najważniejszych więzi między Norwegią na wygnaniu, z królem Haakonem VII i rządem w Londynie, a okupowanym krajem. Brytyjczykom pozwalał budować w Norwegii siatki wywiadowcze i dywersyjne, a Norwegom pokazywał, że nie zostali sami. Po rajdzie na Lofoty w marcu 1941 roku Hitler coraz bardziej obawiał się alianckiego lądowania w Norwegii, a każdy agent wysadzony z kutra potwierdzał te obawy i wiązał w kraju dodatkowe niemieckie siły.

Kolejne lata przyniosły i sukcesy, i tragedie. Z czasem bazę przeniesiono z Lunna do Scalloway, gdzie były warsztaty i gdzie zbudowano pochylnię remontową nazwaną imieniem następcy tronu Olafa. Od połowy 1942 roku jednostka nosiła nazwę Norwegian Naval Independent Unit. W kwietniu 1942 roku dwaj agenci przywiezieni kutrem „Olaf” zostali wykryci w wiosce Telavåg pod Bergen. W strzelaninie zginęło dwóch funkcjonariuszy gestapo, a Niemcy w odwecie zrównali osadę z ziemią i wywieźli jej mężczyzn do obozu Sachsenhausen, gdzie zmarło 31 z nich. Jesienią 1942 roku Larsen próbował przewieźć „Arthurem” do Trondheimsfjorden dwie brytyjskie załogowe torpedy typu Chariot, które miały zaatakować pancernik „Tirpitz”. Operacja się nie udała, a kuter trzeba było zatopić. Najcięższa była zima 1942/1943, kiedy na morzu przepadło kilka kutrów z całymi załogami. Wiosną 1943 roku zniszczono kuter „Brattholm”, a z jego załogi i agentów ocalał tylko Jan Baalsrud, którego ucieczka przez północną Norwegię stała się legendą.

Straty sprawiły, że kutry rybackie zastąpiono szybszymi okrętami. W październiku 1943 roku Amerykanie przekazali jednostce trzy ścigacze okrętów podwodnych, „Hitra”, „Hessa” i „Vigra”, każdy o długości 34 metrów, z dwoma silnikami wysokoprężnymi o mocy 1200 KM. Dowództwo „Vigry” objął Larsen. Jednostka weszła wtedy oficjalnie w skład norweskiej marynarki wojennej jako Royal Norwegian Naval Special Unit. Ścigacze odbyły ponad sto rejsów bez straty okrętu i człowieka. Według zestawień opartych na danych jednostki „autobus szetlandzki” odbył w czasie wojny około dwustu rejsów, przewiózł do Norwegii 192 agentów i około 390 ton broni i zaopatrzenia, a wywiózł 73 agentów i 373 uciekinierów. Zginęło 44 jego ludzi, a na morzu przepadło dziesięć kutrów. Larsen odbył 52 rejsy i został jednym z najczęściej odznaczanych oficerów marynarki wśród aliantów, między innymi dwukrotnie Krzyżem Wojennym z Mieczem. W maju 1945 roku „Vigra” i „Hitra” wpłynęły do wolnej już Norwegii. Dziś w Scalloway stoi pomnik „autobusu szetlandzkiego”, a „Hitra” jest zachowana w Norwegii jako okręt muzealny.