Upadek Tallinna

W czwartek 28 sierpnia 1941 roku, wczesnym popołudniem, żołnierze II batalionu 151 pułku niemieckiej 61 Dywizji Piechoty doszli przez płonące przedmieścia do Rynku Ratuszowego w Tallinnie i wywiesili na ratuszu flagę ze swastyką. Według estońskich relacji na wieży Długi Herman na wzgórzu Toompea, na której przez ostatni rok powiewała czerwona flaga Estońskiej SRR, Estończycy zatknęli tego dnia niebiesko-czarno-białą flagę niepodległej Estonii. Na redzie i za wyspami tallińskiej zatoki formowały się w tym czasie konwoje radzieckiej Floty Bałtyckiej, które od rana opuszczały port pod ogniem niemieckiej artylerii. Do Kronsztadu pod Leningradem miały około trzystu kilometrów drogi przez Zatokę Fińską, a na środku tej drogi, przy przylądku Juminda, czekały na nie tysiące min. Przejście floty, nazywane w Rosji „przejściem tallińskim”, a w Estonii „bitwą minową pod Jumindą”, było jedną z najcięższych klęsk radzieckiej marynarki w całej wojnie.

Popularne kalendaria zapisują pod 28 sierpnia, że wojska niemieckie z pomocą estońskich ochotników zajęły Tallinn, a radziecka ewakuacja miasta kosztowała „ponad 12 tysięcy zabitych i dziesiątki zatopionych okrętów” na fińskich i niemieckich polach minowych. Data i przebieg się zgadzają. Liczby wymagają komentarza: nikt nie policzył dokładnie, ilu ludzi zginęło podczas przejścia, a szacunki różnią się kilkakrotnie. Rola estońskich ochotników w zdobyciu miasta była natomiast bardziej symboliczna niż wojskowa.

Odcięta baza

Tallinn stał się bazą radzieckiej floty na mocy układu o wzajemnej pomocy, który Estonia musiała podpisać 28 września 1939 roku, dziesięć dni po tym, jak z jego portu uciekł internowany polski okręt podwodny „Orzeł”. Po aneksji kraju w 1940 roku przeniósł się tu sztab Floty Bałtyckiej. Miasto nie było jednak przygotowane do obrony od strony lądu: leżało daleko od granicy i nikt w Moskwie nie przewidywał, że wróg może do niego dotrzeć. Umocnienia zaczęto budować dopiero w lipcu. Według estońskich danych przy rowach przeciwczołgowych, zaporach i schronach pracowało w przymusowych kolumnach do 25 tysięcy mieszkańców. Powstały trzy pasy obrony, z których główny biegł 9–12 kilometrów od miasta, ale do końca ich nie ukończono.

Gdy 7 sierpnia Niemcy doszli do Zatoki Fińskiej pod Kundą, Tallinn został odcięty od reszty frontu. Rosyjska historiografia liczy obronę miasta od 5 sierpnia, gdy oddziały niemieckiej 18 Armii znalazły się na jego dalekich przedpolach i przecięły kolej do Leningradu. Bronił go 10 Korpus Strzelecki gen. mjr. Iwana Nikołajewa, w rzeczywistości kilka wykrwawionych dywizji, z których większość liczyła ułamek etatów, 1 Brygada Piechoty Morskiej, robotnicze pułki estońskie i łotewskie, oddziały NKWD i bataliony niszczycielskie. W drugiej połowie sierpnia z załóg okrętów, które stały na redzie, sformowano kilkanaście oddziałów marynarzy, razem 14–16 tysięcy ludzi, w tym kursantów szkoły marynarki wojennej. Brakowało im wyszkolenia do walki na lądzie, ciężkiej broni i doświadczonych dowódców. Obrońców wspierały działa krążownika „Kirow”, liderów „Mińsk” i „Leningrad”, niszczycieli, kanonierek i baterii nadbrzeżnych, które według rosyjskich danych oddały w czasie obrony ponad 13 tysięcy pocisków.

14 sierpnia dowództwo Kierunku Północno-Zachodniego marsz. Klimienta Woroszyłowa powierzyło obronę Tallinna radzie wojennej Floty Bałtyckiej. Dowódca floty wiceadm. Władimir Tribuc został naczelnym dowódcą obrony, a Nikołajew jego zastępcą do spraw obrony lądowej. Tribuc od tygodni rozumiał, że bazy nie da się utrzymać. Już w lipcu, po upadku Rygi, a potem 10 sierpnia oficjalnie proponował wyprowadzenie floty do Kronsztadu, póki jeszcze był na to czas. Woroszyłow i ludowy komisarz marynarki wojennej adm. Nikołaj Kuzniecow odmawiali. 12 sierpnia flota dostała dyrektywę, która zamiast o ewakuacji mówiła o wzmożeniu działań. Wywieziono jedynie część wyposażenia arsenału i stoczni oraz, według rosyjskich danych, około 17 tysięcy kobiet i dzieci i 9 tysięcy rannych.

Szturm

Po stronie niemieckiej zdobycie Tallinna powierzono XLII Korpusowi Armijnemu gen. Waltera Kuntzego. Miał trzy dywizje piechoty: 61 gen. Siegfrieda Hänickego, która nacierała wzdłuż szosy z Tartu, 217 gen. Richarda Baltzera na szosie z Viljandi i 254 gen. Waltera Behschnitta, która od wschodu szła wzdłuż szosy z Narwy. Od południowego zachodu, od Parnawy, nacierała zbiorcza grupa bojowa gen. Rudolfa Friedricha z pułkiem 291 Dywizji, artylerią i działami szturmowymi. Dywizje, które od lipca walczyły w Estonii, poniosły duże straty i przed szturmem dostały po kilkaset ludzi uzupełnień. W natarciu wzięli udział także Estończycy: przekształcony w batalion oddział „Erna”, złożony z ochotników, którzy wrócili z Finlandii, kompania Omakaitse kpt. Karla Talpaka i batalion mjr. Hirvelaana. Estońscy historycy zgodnie oceniają, że ich udział w walkach był niewielki, choć dla samych Estończyków miał wielkie znaczenie: wracali do własnej stolicy.

Natarcie ruszyło 20 sierpnia o świcie i od razu przełamało przednie pozycje. 22 sierpnia 254 Dywizja doszła w rejon Maardu na wschód od miasta, a 61 Dywizja w trzydniowych walkach pod Kiviloo rozbiła tallińskie robotnicze pułki komunistyczne i łotewski pułk ochotniczy. 25 sierpnia wojska radzieckie cofnęły się na główną linię obrony, na przedmieścia. Niemcy znaleźli w niej lukę przy jeziorze Ülemiste i wprowadzili w nią dwa bataliony 61 Dywizji. Od tej chwili cały port i redę mieli w zasięgu artylerii. Okręty, którym pociski spadały między burty, musiały ciągle zmieniać miejsce postoju i słabiej wspierały obronę. 26 sierpnia Niemcy zajęli lotnisko na Lasnamäe i zakłady „Dwigatiel”, a radzieckie lotnictwo straciło ostatnie lądowisko pod miastem.

Tego samego dnia, 26 sierpnia, Woroszyłow, po uzyskaniu zgody Józefa Stalina, pozwolił wreszcie opuścić Tallinn. Według relacji radzieckich admirałów Stalin miał się zdziwić, że flota w ogóle wciąż tam stoi. Kwatera Główna chciała mieć okręty i ludzi pod Leningradem, do którego Niemcy podeszli już na kilkadziesiąt kilometrów. Rano 27 sierpnia Tribuc wydał rozkaz oderwania się od nieprzyjaciela i zaokrętowania. Saperzy wysadzali i podpalali magazyny, warsztaty, elektrownię i urządzenia portowe; strażakom zakazano gasić pożary. Do morza zepchnięto setki wagonów i parowozów. Tylne straże osłaniały odwrót w walkach ulicznych na Lasnamäe.

Rano 28 sierpnia, po dziesięciominutowym przygotowaniu artyleryjskim, 151 pułk ruszył do ostatniego natarcia. Około południa jego żołnierze byli przy teatrze „Estonia”, a według różnych relacji o 13.30 lub 14.30 na Rynku Ratuszowym. Wkrótce oddziały nacierające od wschodu doszły do morza pod Kadriorgiem. Tego samego dnia Niemcy zajęli port w Paldiski na zachód od stolicy. Mieszkańcy Tallinna, którzy rok wcześniej przeżyli aneksję, a w czerwcu deportacje, w większości witali Niemców jak wyzwolicieli; na domach pojawiły się estońskie flagi.

Według niemieckich danych do niewoli trafiło w Tallinnie 11 432 żołnierzy radzieckich. Zdobyto prawie trzysta dział polowych, przeciwpancernych i przeciwlotniczych, 91 samochodów pancernych, dwa pociągi pancerne, 4 tysiące min morskich i 3,5 tysiąca torped. Wielu obrońców nie zdążyło na statki: część zabrali z nabrzeży ostatni marynarze, inni dopływali do okrętów na łodziach i tratwach, inni zostali na brzegu. Niemieckie straty w operacji tallińskiej estońskie opracowania podają, za danymi niemieckimi, na 871 zabitych i 3282 rannych.

Przez pola minowe pod Jumindą

Niemcy i Finowie spodziewali się, że flota spróbuje uciec, i przygotowali się do tego. Pierwsze zagrody minowe w Zatoce Fińskiej postawiono jeszcze w ostatnich nocach przed atakiem na ZSRR, a od 8 sierpnia niemieckie i fińskie stawiacze min gęsto zaminowały wody na północ od półwyspu Juminda, którędy biegł główny tor wodny do Kronsztadu. Finlandia, która w czerwcu przystąpiła do wojny i prowadziła ze ZSRR własną wojnę, wystawiła do tego swoje okręty. Liczby min podawane w opracowaniach się różnią: według rosyjskich obliczeń w lipcu i sierpniu postawiono w zatoce 36 zagród z około dwoma tysiącami min i setkami min-obrońców, które miały niszczyć trały; według niektórych autorów zachodnich samych min przy Jumindzie było ponad dwa i pół tysiąca. Na przylądku Niemcy ustawili baterię dział nadbrzeżnych, w Helsinkach i fińskich szkierach czekały kutry torpedowe, a na lotniskach w Estonii bombowce Ju 88. Radzieckie trałowce, których flota straciła już jedną trzecią, przed wyjściem prawie nie trałowały toru, a radzieckiego lotnictwa nad zatoką nie było.

Wybór drogi był zły, ale nie było dobrej. Południowy tor, wzdłuż estońskiego brzegu, omijał główną zagrodę, ale Woroszyłow zakazał go z obawy przed niemiecką artylerią. Północnego, wzdłuż fińskich szkierów, bało się dowództwo floty. Pozostał tor środkowy, przez nierozpoznane pole minowe. Załadunek zaczął się po południu 27 sierpnia pod ostrzałem i bombami; według rosyjskich szacunków w porcie zginęło wtedy około tysiąca ludzi. Wiele statków odpłynęło przepełnionych, inne prawie puste, i nikt nie prowadził dokładnych list. Według najdokładniejszych obliczeń rosyjskiego historyka Rostisława Zubkowa na okręty i statki weszło razem 41 992 ludzi: około 28,5 tysiąca żołnierzy i marynarzy oraz 12,8 tysiąca cywilów, wśród nich rząd i władze partyjne Estońskiej SRR. Na pokładzie „Kirowa”, okrętu flagowego Tribuca, płynęły rezerwy złota republiki. Ruszyło razem 225 okrętów i statków, zorganizowanych w zespół sił głównych, zespół osłony, straż tylną i cztery konwoje.

Wiatr i zamieszanie opóźniły wyjście. Okręty przenocowały na kotwicy przy wyspach Naissaar i Aegna i dopiero przed południem 28 sierpnia dostały rozkaz podniesienia kotwic. Kolumny rozciągnęły się na ponad 15 mil morskich. Po południu zaczęły się ataki Junkersów, a pod wieczór czołowe jednostki weszły w pole minowe pod Jumindą. Zatonął zbombardowany i zniesiony na miny statek sztabowy „Wironia”, wybuchały i tonęły trałowce, okręt podwodny S-5, transportowce „Ella” i „Ewerita” z setkami ludzi na pokładach. Na minach zginęło pięć niszczycieli: „Jakow Swierdłow”, „Skoryj”, „Kalinin”, „Wołodarskij” i „Artiom”, ciężko uszkodzone zostały lider „Mińsk” oraz niszczyciele „Sławnyj” i „Gordyj”. Na „Jakowie Swierdłowie” zginął Johannes Lauristin, pierwszy przewodniczący Rady Komisarzy Ludowych Estońskiej SRR. Po zmroku nikt już nie wiedział, gdzie kończy się przetrałowany tor, a nocą na rozproszone jednostki uderzyły fińskie kutry torpedowe. Tribuc kazał stanąć na kotwicy do świtu, w środku zagrody. Według rosyjskich zestawień do tej chwili flota straciła 26 okrętów i statków.

O świcie 29 sierpnia okręty bojowe, które jeszcze mogły płynąć, ruszyły pełną szybkością do Kronsztadu i dotarły tam wieczorem. Transportowce, wolne, przeładowane i prawie bez broni przeciwlotniczej, zostały same. Tego dnia Luftwaffe zatopiła, w rejonie wysp Rodsher i Gogland, jeden statek po drugim: „Kałpaks”, na którym według rosyjskich danych zginęło ponad tysiąc ludzi, w tym 870 rannych, „Balchasz”, „Alev”, „Atis Kronwalds”, „Wtoraja piatiletka” i inne. Płonące „Iwan Papanin” i warsztatowiec „Sierp i Mołot” wyrzuciły się, z kilkoma innymi statkami, na płycizny Goglandu, „Kazachstan” – na skały wysepki Vaindlo, co uratowało tysiące ludzi. 29 sierpnia zginęło najwięcej ewakuowanych. Z wody wyłowiono tego dnia ponad 9 tysięcy rozbitków, a ponad 6 tysięcy zeszło na Gogland z płonących i dobijanych statków. Okręty z Kronsztadu, Goglandu i Lawensaari przewoziły ocalałych do Leningradu jeszcze do 7 września.

Spór o liczby

Rosyjskie opracowania podają, że do Kronsztadu doszły 163 jednostki ze 225, z których wyruszyło tylko 20 transportowców, a dotarły dwa. Liczba zatopionych okrętów i statków wynosi w różnych pracach od 50 (historyk floty W. Aczkasow) do 62 (oficjalna radziecka historia marynarki); najczęściej przytaczane zestawienie mówi o 62 jednostkach, w tym 19 okrętach bojowych i kutrach, 25 statkach pomocniczych i 18 transportowcach. 31 z nich zatonęło na minach, 19 od bomb. Część estońskich zestawień liczy około 60 jednostek.

Jeszcze bardziej różnią się szacunki ofiar. Sam Tribuc pisał we wspomnieniach o około 5 tysiącach zabitych, podobnie jego szef sztabu kontradm. Jurij Pantielejew. Kuzniecow zameldował Stalinowi, że z 20 tysięcy ewakuowanych dowieziono 12 225 ludzi, co oznaczałoby prawie 8 tysięcy zabitych. Oficjalne radzieckie wydawnictwo marynarki podało około 10 tysięcy, a na tablicy pamiątkowej poświęconej uczestnikom przejścia wypisano 10 903. Zubkow, który porównał dokumenty wszystkich jednostek, doliczył się 15 111 zabitych, w tym 4628 cywilów, czyli ponad jednej trzeciej wszystkich, którzy wyszli z Tallinna. Niektórzy autorzy niemieccy i estońscy podają liczby sięgające 25 tysięcy, a rosyjski publicysta Władimir Bieszanow, licząc razem z załogami zatopionych jednostek i cywilami, pisał nawet o 30–40 tysiącach. Często podawana liczba „ponad 12 tysięcy” mieści się w środku tego przedziału. Luftwaffe straciła, według różnych danych, od trzech do dziesięciu samolotów.

Miejsce w wojnie

Przejście tallińskie było klęską, ale nie zagładą floty. Do Kronsztadu dotarły krążownik „Kirow”, lider „Leningrad”, większość niszczycieli i okrętów podwodnych, a z ludźmi, którzy przeżyli, Flota Bałtycka wzięła udział w obronie Leningradu. Jej działa okrętowe, razem z artylerią pancerników stojących w Kronsztadzie i Leningradzie, we wrześniu pomogły zatrzymać niemieckie natarcie na miasto, a marynarze z rozbitych załóg poszli na front jako piechota. Dla Wilhelma von Leeba zdobycie Tallinna zamykało estońską kampanię: 18 Armia mogła iść całą siłą na Leningrad, gdzie Grupa Armii „Północ” po zmianie kierunku natarcia przez Hitlera dostała wzmocnienia z Grupy Armii „Środek”, a Kriegsmarine zyskała port, przez który mogła zaopatrywać wojska na północy frontu. 8 września Niemcy zajęli Szlisselburg nad Ładogą i zamknęli lądowy pierścień wokół Leningradu.

Flota Bałtycka, wypchnięta na sam wschodni koniec zatoki, została w niej zamknięta. Niemcy i Finowie rozbudowywali pola minowe, a w 1943 roku zagrodzili zatokę sieciami przeciw okrętom podwodnym. Radzieckie okręty nawodne prawie do końca wojny nie wyszły na otwarty Bałtyk, a straty okrętów podwodnych, które próbowały się przedrzeć, były ogromne. Po upadku Tallinna Armia Czerwona broniła się jeszcze na wyspach archipelagu zachodnioestońskiego, z których od sierpnia startowały radzieckie bombowce nad Berlin. Niemcy wylądowali na Muhu 14 września, Sarema padła 5 października, Hiuma 21 października. Odcięty garnizon fińskiego półwyspu Hanko flota ewakuowała od końca października do początku grudnia, znów tracąc na minach statki i tysiące ludzi.

Dla Estonii 28 sierpnia był końcem roku sowieckich rządów i początkiem trzech lat niemieckiej okupacji. Już 29 sierpnia przyjechał do Tallinna Hjalmar Mäe, który z niemieckiego nadania stanął potem na czele estońskiego „samorządu krajowego”. Estonia nie odzyskała niepodległości: w grudniu stała się okręgiem generalnym w Komisariacie Rzeszy Wschód, a ostatnich estońskich Żydów, którzy nie zdążyli uciec, zamordowano do początku 1942 roku. 22 września 1944 roku do Tallinna wróciła Armia Czerwona. W ZSRR o tragedii przejścia długo mówiono półgłosem, opisując je przede wszystkim jako bohaterski przełom floty; w 1970 roku Tallinn dostał Order Lenina za obronę z 1941 roku. Pomnik ofiar na przylądku Juminda postawiono w 1981 roku, a po odzyskaniu przez Estonię niepodległości przejście tallińskie stało się wspólnym miejscem pamięci Estończyków, Rosjan i Finów: dno zatoki pod Jumindą do dziś jest jednym z największych cmentarzysk wraków na Bałtyku.