Josef Terboven

Josef Terboven należał do „starej gwardii” NSDAP: brał udział w puczu monachijskim, od końca lat dwudziestych rządził partią w Essen, sercu Zagłębia Ruhry, a po dojściu nazistów do władzy połączył w swoich rękach najwyższe urzędy partyjne i państwowe w Nadrenii. W kwietniu 1940 roku Adolf Hitler uczynił go komisarzem Rzeszy dla okupowanej Norwegii. Terboven, odpowiedzialny tylko przed Hitlerem, przez pięć lat był faktycznym dyktatorem tego kraju. 25 września 1940 roku ogłosił usunięcie króla i prawowitego rządu, zdelegalizował wszystkie partie poza Nasjonal Samling i wprowadził rządy podporządkowanych sobie ministrów. Później odpowiadał za stany wyjątkowe, egzekucje zakładników, zrównanie z ziemią wsi Telavåg, deportację norweskich Żydów i spalenie północnej Norwegii. Norwegowie zapamiętali go jako najbardziej znienawidzonego Niemca okupacji.

Młodość i wojna

Urodził się 23 maja 1898 roku w Essen w katolickiej rodzinie. Źródła różnie opisują jego ojca, jako właściciela gospody albo zamożnego rolnika. Nazwisko, pochodzenia dolnoniemieckiego lub niderlandzkiego, wywodzi się od nazwy rodzinnego gospodarstwa położonego „tam w górze” (daar boven). Uczył się w szkole realnej w Essen, a w maju 1915 roku zgłosił się na ochotnika do wojska. Służył w artylerii polowej, a potem w lotnictwie. Za służbę otrzymał Krzyż Żelazny obu klas i zakończył wojnę jako porucznik rezerwy.

W latach 1919–1922 studiował prawo i nauki polityczne w Monachium i we Fryburgu, gdzie zetknął się ze skrajną prawicą. Studiów nie skończył, prawdopodobnie z braku pieniędzy po śmierci ojca. W Essen terminował w banku i pracował jako urzędnik bankowy do 1925 roku, kiedy stracił posadę w czasie redukcji.

Działacz NSDAP w Zagłębiu Ruhry

Do NSDAP wstąpił w 1923 roku i w listopadzie tego roku wziął udział w puczu monachijskim. Po ponownym założeniu partii w 1925 roku zapisał się do niej znowu, z numerem 25 247, założył jej koło w Essen, kierował miejscowym oddziałem SA i prowadził niewielką księgarnię i kolportaż prasy nazistowskiej. Odtąd partia była jego zawodem. Redagował tygodnik „Die Neue Front”, a w 1929 roku został skazany na trzy miesiące więzienia za dalsze wydawanie zakazanego pisma. W 1928 roku stanął na czele samodzielnego okręgu partyjnego Essen, który w 1930 roku otrzymał rangę Gau. Jako gauleiter kierował nim do końca wojny. Większość źródeł podaje rok 1928 jako początek jego rządów w okręgu, niektóre dopiero rok 1930.

W wyborach z września 1930 roku został posłem do Reichstagu z okręgu Düsseldorf-Zachód i zasiadał w nim aż do upadku Rzeszy. W Essen utrzymywał bliskie kontakty z przemysłem ciężkim. Według dokumentów z 1934 roku związek przedsiębiorców górniczych z Dortmundu od lat wspierał go finansowo. Przyjaźnił się z Hermannem Göringiem, któremu ułatwiał kontakty z przemysłowcami Zagłębia Ruhry.

Po przejęciu władzy przez nazistów w 1933 roku został członkiem pruskiej Rady Stanu i generałem SA (SA-Gruppenführer). 28 czerwca 1934 roku ożenił się w Essen z Ilse Stahl, byłą sekretarką Josepha Goebbelsa. Świadkiem na ślubie był Hitler. Jego przyjazd do Essen miał zarazem uśpić czujność kierownictwa SA: dwa dni później zaczęła się noc długich noży, w której zginął Ernst Röhm. 5 lutego 1935 roku Terboven został nadprezydentem pruskiej Prowincji Nadrenii i odtąd łączył najwyższy urząd partyjny w swoim okręgu z najwyższym urzędem państwowym w prowincji. W 1936 roku awansował na SA-Obergruppenführera. Uchodził za sprawnego i bezwzględnego organizatora, skłonnego do konfliktów i nieznoszącego porażek. Po wybuchu wojny we wrześniu 1939 roku został komisarzem obrony Rzeszy na obszarze VI okręgu wojskowego, obejmującego Zagłębie Ruhry i Westfalię.

Komisarz Rzeszy w Norwegii

Niemiecka napaść na Norwegię 9 kwietnia 1940 roku nie przyniosła tego, na co liczył Hitler. Król Haakon VII odrzucił żądanie mianowania premierem Vidkuna Quislinga, a Norwegowie walczyli dalej. Hitler odwołał posła Curta Bräuera i postanowił oddać okupowany kraj w ręce zaufanego człowieka z partii. Według części historyków kandydaturę Terbovena podsunął Göring. 24 kwietnia 1940 roku Hitler utworzył komisariat Rzeszy dla okupowanych obszarów norweskich (Reichskommissariat Norwegen) i mianował Terbovena komisarzem. Podlegał on bezpośrednio Hitlerowi, a jego urząd stał na równi z ministerstwami Rzeszy. Siedzibą komisariatu stał się gmach Stortingu, a Terboven zamieszkał w rezydencji następcy tronu Olafa w Skaugum pod Oslo.

Wojsko w Norwegii nie podlegało mu. Dowodził nim generał Nikolaus von Falkenhorst, który nie cenił komisarza i pilnował, by ten nie mieszał się w sprawy armii. Terboven miał natomiast do dyspozycji własny aparat, w tym policję bezpieczeństwa i SD, a jego współpraca z wyższym dowódcą SS i policji w Norwegii Wilhelmem Redießem układała się bardzo dobrze. Sam uważał, że ma „nieograniczoną władzę rozkazodawczą”, i lekceważył polecenia, które nie pochodziły od Hitlera.

Po kapitulacji Norwegii w czerwcu 1940 roku miał doprowadzić do powstania norweskiej władzy, która zerwałaby z królem i rządem na uchodźstwie i współpracowała z Rzeszą. Przez całe lato jego ludzie prowadzili rokowania z prezydium Stortingu o utworzenie „rady państwa”. Terboven nie chciał dopuścić do władzy Quislinga, którego uważał za nieudolnego i szkodliwego, i latem nakłonił go do wyjazdu do Niemiec. Quisling miał jednak w Berlinie protektorów, a Hitler zażądał, by jego partia otrzymała udział w rządach. Gdy rokowania upadły, Terboven 25 września 1940 roku ogłosił w radiu usunięcie króla i rządu Johana Nygaardsvolda, rozwiązał Radę Administracyjną, zdelegalizował wszystkie partie poza Nasjonal Samling i mianował trzynastu komisarycznych ministrów, w większości ludzi Quislinga. Sam Quisling nie dostał żadnego urzędu. Kiedy 1 lutego 1942 roku Niemcy pozwolili mu stanąć na czele „rządu narodowego”, ostatnie słowo i tak należało do komisarza Rzeszy. Relacje Quislinga z Terbovenem przez całą wojnę pozostały złe.

Terror

Terboven chciał wykorzystać norweskie zasoby dla niemieckiej gospodarki wojennej, ale coraz więcej czasu poświęcał zwalczaniu oporu, bo Hitler spodziewał się alianckiej inwazji w Norwegii i żądał w niej spokoju. Na początku września 1941 roku odwiedził go w Skaugum Reinhard Heydrich z Walterem Schellenbergiem i nalegał na twardszy kurs. Kilka dni później, po strajku w zakładach Oslo wywołanym zmniejszeniem przydziałów mleka, Terboven ogłosił stan wyjątkowy w Oslo i okolicy. Rozstrzelano wtedy dwóch działaczy związkowych, adwokata Viggo Hansteena i Rolfa Wickstrøma. Zarządzeniem z września 1941 roku poddał Norwegów jurysdykcji specjalnych sądów SS i policji, które sądziły w trybie doraźnym, bez jawności i bez prawa do odwołania. Według szacunków skazały na śmierć około 150 osób.

Pod koniec kwietnia 1942 roku w wiosce rybackiej Telavåg pod Bergen doszło do strzelaniny, w której zginęło dwóch funkcjonariuszy niemieckiej policji bezpieczeństwa, szukających ukrywanych przez mieszkańców członków ruchu oporu. Terboven osobiście kierował odwetem. 30 kwietnia wieś spalono, łodzie zatopiono lub zabrano, a mężczyzn wywieziono do obozu Sachsenhausen, gdzie ponad trzydziestu z nich zginęło. Kobiety i dzieci internowano na dwa lata. W odwecie rozstrzelano też osiemnastu więźniów, którzy nie mieli z Telavåg nic wspólnego. W październiku 1942 roku Terboven ogłosił stan wyjątkowy w środkowej Norwegii, wokół Trondheim. Rozstrzelano dziesięciu znanych obywateli jako zakładników i 24 ludzi skazanych przez doraźny sąd, a żydowskich mężczyzn aresztowano. Jesienią 1942 roku norweska policja i Niemcy przeprowadzili aresztowania i deportacje Żydów. 26 listopada statek „Donau” wywiózł z Oslo 532 osoby, a łącznie deportowano z Norwegii około 770 Żydów, w większości do Auschwitz. Przeżyła ich niewielka garstka. Jaką rolę odegrał w tym sam Terboven, nie jest w pełni udokumentowane, ale historycy uważają, że akcja nie mogła się odbyć bez jego wiedzy i zgody. Odpowiadał też za obozy w Norwegii, w tym za warunki, w których umierali jeńcy radzieccy i jugosłowiańscy. Część autorów przypisuje mu bezpośrednio rozkaz, który doprowadził w lipcu 1942 roku do masakry jugosłowiańskich więźniów w obozie w Beisfjord pod Narwikiem.

W listopadzie 1943 roku, po pożarze w auli, kazał zamknąć Uniwersytet w Oslo i aresztować studentów. Kilkuset z nich wywieziono do Niemiec. Jesienią 1944 roku, gdy Armia Czerwona wkroczyła do północnej Norwegii, a Niemcy wycofywali się z Finlandii, Terboven zaproponował przymusową ewakuację i spalenie okręgu Finnmark. Hitler przyjął ten plan rozkazem z 28 października 1944 roku. Około 50 tysięcy ludzi wysiedlono, a tysiące domów, gospodarstw, szkół i kościołów spalono, by nic nie zostało nacierającym Rosjanom.

Koniec

W ostatnich miesiącach wojny Terboven chciał zamienić Norwegię w „twierdzę”, w której Rzesza broniłaby się do końca. Po samobójstwie Hitlera pojechał 3 maja 1945 roku z generałem Franzem Böhme do Flensburga, gdzie nowy szef państwa, wielki admirał Karl Dönitz, dążył już do zakończenia wojny. 7 maja Dönitz odwołał Terbovena i przekazał całą władzę w Norwegii dowódcy wojsk. Nocą Redieß zastrzelił się w Skaugum. 8 maja 1945 roku o 23.30, pół godziny przed wejściem w życie kapitulacji, Josef Terboven wysadził się w bunkrze w Skaugum około 50 kilogramami materiałów wybuchowych, obok zwłok Redießa. Szczątki obu zidentyfikowała następnego dnia norweska policja. Terbovena pochowano w Essen.

Znaczenie

Terboven był typowym nazistowskim satrapą: nie ideologiem, lecz sprawnym, ambitnym aparatczykiem, którego jedyną legitymacją było zaufanie Hitlera. Jego rządy pokazały, czym w praktyce była niemiecka okupacja „germańskiego” kraju, który naziści oficjalnie chcieli pozyskać jako „bratni naród”. Zamiast pozyskać Norwegów, zraził ich do okupanta nawet bardziej niż Quisling. Odrzucenie żądań w Nybergsund i drugie „nie” króla latem 1940 roku sprawiły, że Terboven nie zdobył dla okupacji żadnej prawowitej norweskiej władzy, a jego przewrót z 25 września 1940 roku zjednoczył przeciw Niemcom sędziów, duchownych, nauczycieli, sportowców i robotników. Terror, który stosował, nie złamał norweskiego ruchu oporu. Samobójstwem uniknął procesu, w którym odpowiadałby za zbrodnie popełnione w Norwegii.