Zdobycie U-570

Rankiem 27 sierpnia 1941 roku, kilkadziesiąt mil morskich na południe od Islandii, wynurzył się niemiecki okręt podwodny U-570. Kilka chwil później spadły na niego bomby głębinowe brytyjskiego samolotu patrolowego. Kilkanaście godzin później na kiosku okrętu powiewała biała płachta, nad nim krążyła amerykańska łódź latająca z brytyjską załogą, a obok kołysał się na fali uzbrojony trawler Royal Navy. Był to jedyny w czasie wojny przypadek, w którym U-Boot poddał się samolotowi, a potem pływał pod banderą przeciwnika jako HMS „Graph”.

Popularna chronologia wojny podaje, że okręt „zdobyła brytyjska Royal Navy”. To uproszczenie. Do wynurzenia i kapitulacji zmusiły U-570 samoloty Dowództwa Obrony Wybrzeża RAF (RAF Coastal Command), a okręty brytyjskie i kanadyjski niszczyciel dotarły na miejsce dopiero w nocy i następnego dnia przejęły jeńców i okręt.

Okręt i załoga

U-570 był okrętem typu VIIC, najliczniejszego typu niemieckich okrętów podwodnych. Zbudowała go stocznia Blohm & Voss w Hamburgu, wodowano go 20 marca, a do służby w Kriegsmarine wszedł 15 maja 1941 roku. Po szkoleniu na Bałtyku przeszedł do Norwegii, do bazy pod Trondheim. Dowodził nim kapitan marynarki (Kapitänleutnant) Hans-Joachim Rahmlow, doświadczony oficer artylerii i obrony wybrzeża, który jednak dopiero niedawno przeszedł do broni podwodnej i nie odbył jeszcze żadnego patrolu bojowego. Podobnie było z większością załogi: pierwszy oficer wachtowy służył wcześniej na niszczycielach, drugi był świeżo mianowany, a spośród 44 ludzi tylko czterech, w tym inżynier, miało za sobą patrol wojenny.

Nie był to wyjątek. Latem 1941 roku flota podwodna admirała Karla Dönitza gwałtownie się rozrastała – z niemieckich stoczni wychodziło po kilkanaście nowych okrętów miesięcznie – a szkolenie załóg skrócono do minimum. Coraz więcej okrętów wychodziło na Atlantyk z ludźmi, którzy nigdy nie przeżyli ataku bombami głębinowymi.

Na południe od Islandii

Pod koniec sierpnia niemiecki wywiad radiowy (B-Dienst) ustalił, że na wodach na południe od Islandii gromadzą się alianckie statki. Dönitz skierował w ten rejon kilkanaście okrętów. Jednym z nich był U-570, który 23 lub 24 sierpnia (źródła podają obie daty) wyszedł z Trondheim w pierwszy patrol bojowy. Po patrolu miał zawinąć do nowej bazy w La Pallice we Francji.

Islandia nie była już jednak bezbronna. Od maja 1940 roku okupowali ją Brytyjczycy, którzy zbudowali tam lotniska dla samolotów patrolujących szlaki konwojów, a od lipca 1941 roku stacjonowali na niej także Amerykanie. Z lotniska Kaldaðarnes na południu wyspy latały bombowce Lockheed Hudson 269 Dywizjonu RAF, a z Reykjavíku łodzie latające Consolidated PBY Catalina 209 Dywizjonu. Środkowy Atlantyk pozostawał poza ich zasięgiem, ale wody na południe od Islandii samoloty patrolowały już codziennie.

Atak Hudsona

27 sierpnia, po czterech dniach w morzu, Rahmlow trzymał okręt przez większość poranka pod wodą, bo wielu marynarzy cierpiało na chorobę morską. Wcześniej tego ranka okręt zauważył Hudson sierżanta Mitchella, ale jego bomby głębinowe nie odpadły od zaczepów. Mitchell wezwał przez radio drugi samolot dywizjonu, pilotowany przez majora (Squadron Leader) Jamesa Thompsona. Około 10.50 U-570 wynurzył się w punkcie 62°15′N, 18°35′W – niemal dokładnie pod nadlatującym Hudsonem Thompsona, którego nie było widać przez peryskop. Rahmlow, który wyszedł na pomost, usłyszał silniki i kazał natychmiast się zanurzyć. Okręt nie zdążył zejść pod wodę. Thompson zrzucił cztery bomby głębinowe, z których jedna wybuchła kilka metrów od kadłuba.

Wybuchy niemal przewróciły okręt na burtę. Zgasło światło, popękały szkła przyrządów, a do wnętrza zaczęła przeciekać woda. Załoga uznała, że woda morska dostała się do akumulatorów i wydziela się z nich trujący chlor. Marynarze z przedziału silnikowego uciekli w panice na dziób i nikt nie przywrócił zasilania, choć – jak ustalili później Brytyjczycy – nie było to trudne. Rahmlow, przekonany, że pod wodą wszyscy się zatrują, kazał się wynurzyć. Na pokład wyszło kilkunastu ludzi, do których Hudson otworzył ogień z karabinów maszynowych. Morze było zbyt wzburzone, by obsadzić działko przeciwlotnicze, a Niemcy nie wiedzieli, że samolot nie ma już bomb. Wywiesili więc białą płachtę. Thompson przerwał ostrzał i zameldował, że okręt się poddaje.

Brytyjczycy nie mieli w pobliżu żadnego okrętu. Nad U-570 krążył Hudson Thompsona, a potem drugi, który przerwał przelot ze Szkocji na Islandię. Po trzech godzinach nadleciała z Reykjavíku Catalina porucznika Edwarda Jewissa i przez kolejne godziny pilnowała okrętu, z rozkazem, by przed zmrokiem kazać załodze skakać do wody i zatopić U-Boota, gdyby żaden okręt nie zdążył. Niemcy zameldowali tymczasem otwartym tekstem o swoim położeniu dowództwu, zniszczyli radiostację, rozbili maszynę szyfrującą Enigma i wyrzucili jej części za burtę razem z tajnymi dokumentami. Dönitz polecił okrętom w pobliżu iść z pomocą, ale U-82, który próbował dotrzeć na miejsce, odpędziło lotnictwo.

Noc i holowanie

Przechwycony meldunek U-570 trafił do dowództwa Podejść Zachodnich, które wysłało na miejsce okręty. Pierwszy dotarł około 22.00, prowadzony flarami Cataliny, uzbrojony trawler „Northern Chief”. Jego dowódca zasygnalizował Niemcom, że jeśli spróbują zatopić okręt, otworzy ogień i nie będzie ratował rozbitków. W nocy nadpłynęły trawler „Kingston Agate”, dwa mniejsze okręty eskorty, brytyjski niszczyciel „Burwell” i kanadyjski niszczyciel „Niagara”.

Rano 28 sierpnia Niemcy prosili sygnalizacją świetlną, by zdjąć ich z okrętu, który ich zdaniem tonął. Brytyjczycy odmawiali, dopóki załoga nie zabezpieczy okrętu – obawiali się, że Niemcy zostawią za sobą otwarte zawory. Zamieszanie powiększył norweski wodnosamolot Northrop N-3PB z 330 Dywizjonu, który nie wiedział o kapitulacji, zrzucił na U-570 małe bomby i ostrzelał „Northern Chief”, zanim odwołano go przez radio. Pogoda się pogarszała, a kolejne próby założenia holu zawodziły. Dowódca „Burwella”, sądząc, że Niemcy celowo przeszkadzają, kazał oddać strzały ostrzegawcze; kule lekko raniły pięciu członków załogi U-570. W końcu porucznik i trzech marynarzy z „Kingston Agate” dopłynęli do okrętu tratwą ratunkową, pobieżnie go przeszukali – Enigmy już nie było – i założyli hol. Rannych i oficerów zabrano na trawler, resztę załogi przejęła „Niagara”. Nikt z 44 Niemców nie zginął.

Zespół okrętów z U-570 na holu, osłaniany przez zmieniające się nad nim Hudsony i Cataliny, dowlókł się do wybrzeży Islandii o świcie 29 sierpnia. Okręt nabierał wody, więc osadzono go na plaży w Þorlákshöfn na południowym wybrzeżu wyspy.

Co zdobyli Brytyjczycy

Dwa dni później przyleciał z Wielkiej Brytanii oficer okrętów podwodnych George Colvin z grupą mechaników i inżynierów. Zastali okręt przechylony na burtę, a w jego wnętrzu – po kolana sięgającą breję z oleju, wody morskiej, mąki, grochu, chleba i ubrań. Szkody okazały się jednak niewielkie: przecieki w kilku zbiornikach, pęknięta mniej więcej jedna trzecia ogniw akumulatora, wgnieciony dziób. Chloru nie znaleziono. Colvin napisał w raporcie, że doświadczona załoga bez trudu naprawiłaby uszkodzenia, pozostała pod wodą i zapewne uszła przed samolotem. Niemcy po kapitulacji próbowali niszczyć wyposażenie, ale poza radiostacją i przelicznikiem torpedowym robili to bez przekonania.

Enigmy i bieżących kluczy szyfrowych Brytyjczycy na U-570 nie zdobyli, w przeciwieństwie do U-110 w maju. Znaleźli jednak kopie zaszyfrowanych depesz wraz z ich tekstem jawnym oraz podręcznik dowódcy U-Boota, który pomógł kryptologom z Bletchley Park zrozumieć skróty i żargon niemieckiej marynarki w już odczytywanych meldunkach. Niemieckie dowództwo, które o losie okrętu dowiedziało się z brytyjskiej prasy, zbadało sprawę i uznało, że nawet gdyby dokumenty wpadły w ręce nieprzyjaciela, łączność pozostanie bezpieczna. Nie wiedziało, że Brytyjczycy od czerwca czytają szyfr niemieckich okrętów podwodnych dzięki zdobyczy z U-110.

Okręt podniesiono, odholowano do bazy w Hvalfjörður i prowizorycznie wyremontowano przy okręcie-bazie „Hecla”. W dniach 23–26 września obejrzeli go dwaj oficerowie marynarki formalnie jeszcze neutralnych Stanów Zjednoczonych, którzy zabrali jedną torpedę do badań w Ameryce. 29 września U-570 z brytyjską załogą wyruszył w eskorcie na powierzchni do Barrow-in-Furness, gdzie 3 października jego przybycie sfilmowały kroniki filmowe. Inaczej niż przy U-110 nie było czego ukrywać: Niemcy wiedzieli o kapitulacji, a w akcji uczestniczyło zbyt wielu ludzi.

Próby w Wielkiej Brytanii przyniosły cenne wnioski. Okazało się, że okręt typu VIIC może schodzić znacznie głębiej, niż zakładano – według różnych opracowań na ponad 200 metrów – podczas gdy brytyjskie bomby głębinowe można było wówczas nastawić najwyżej na około 150–170 metrów. Zapalniki szybko zmieniono. Wysoko oceniono peryskop firmy Zeiss, czułe hydrofony i amortyzowane mocowanie maszyn, które wyciszało okręt; skrytykowano ciasne pomieszczenia załogi. Okręt posłużył też jako wzór do budowy makiet wnętrza U-Boota, na których szkolono grupy abordażowe, mające w przyszłości przejmować wynurzone okręty, zanim załoga zdąży je zatopić.

Ucieczka Berndta

Oficerowie U-570 trafili do obozu jenieckiego w Grizedale Hall w Kumbrii, gdzie przebywało wielu oficerów niemieckiej marynarki, w tym as broni podwodnej Otto Kretschmer. Jeńcy, którzy o kapitulacji wiedzieli z brytyjskich gazet, zwołali potajemnie „sąd honorowy”. Uznał on Rahmlowa – zaocznie, bo trzymano go gdzie indziej – i jego zastępcę, pierwszego oficera wachtowego Bernharda Berndta, winnymi tchórzostwa. W nocy z 18 na 19 października Berndt uciekł z obozu. Według części relacji chciał dotrzeć do oddalonego o kilkadziesiąt kilometrów Barrow i zniszczyć okręt, by odkupić winę. Zatrzymali go żołnierze Home Guard; gdy próbował zbiec, został zastrzelony. Brytyjczycy przenieśli potem Rahmlowa do obozu dla jeńców z wojsk lądowych i lotnictwa.

HMS „Graph”

5 października 1941 roku okręt wszedł do służby w Royal Navy jako HMS „Graph” (numer burtowy P715). Nazwa zaczynała się od „G” jak German, nawiązywała do licznych wykresów sporządzonych w czasie prób i do niemieckiego tytułu Graf. Churchill chciał najpierw przekazać zdobycz Amerykanom albo jugosłowiańskiej załodze na Morzu Śródziemnym, ale Admiralicja się sprzeciwiła. Od października 1942 roku „Graph” odbył trzy patrole bojowe. 21 października 1942 roku w Zatoce Biskajskiej wystrzelił cztery torpedy do niemieckiego U-333 Petera-Ericha Cremera; Brytyjczycy sądzili, że go zatopili, ale Niemcy dostrzegli ślady torped i zdołali ich uniknąć. Na przełomie 1942 i 1943 roku okręt patrolował u wybrzeży Norwegii. Potem służył do szkolenia, a z braku części zamiennych w 1943 roku wycofano go ze służby. 20 marca 1944 roku, holowany na złom, zerwał się z holu w czasie sztormu i rozbił na skałach zachodniego wybrzeża wyspy Islay. Był jedynym U-Bootem, który w czasie wojny walczył po obu stronach.

Miejsce w wojnie

Zdobycie U-570 nie zmieniło przebiegu bitwy o Atlantyk, ale dobrze pokazało jej zmieniające się warunki. Samolot patrolowy, który rok wcześniej nad tymi wodami był rzadkością, okazał się groźnym przeciwnikiem – i to z bazy na Islandii, którą Brytyjczycy zajęli właśnie po to, by zamknąć U-Bootom północny Atlantyk. Niemieckie dowództwo wyciągnęło z tej sprawy wniosek o złym wyszkoleniu nowych załóg: wydłużono szkolenie i zaczęto rozdzielać doświadczonych marynarzy między nowe okręty. Brytyjczycy zyskali wiedzę o głębokości zanurzenia, wyciszeniu i wyposażeniu okrętów typu VII, która posłużyła do ulepszenia bomb głębinowych i taktyki zwalczania okrętów podwodnych w latach 1942–1943, kiedy bitwa o Atlantyk osiągnęła szczyt. Jesienią 1941 roku amerykańskie niszczyciele zaczęły eskortować konwoje na zachodnim Atlantyku, co wkrótce doprowadziło do pierwszych starć z U-Bootami, a samolotów nad oceanem przybywało z każdym miesiącem. Lukę powietrzną pośrodku Atlantyku, w której U-Booty mogły działać bez obawy przed lotnictwem, zamknięto jednak dopiero wiosną 1943 roku.