Haakon VII

Haakon VII urodził się jako duński książę Karol, młodszy syn następcy tronu, i przez pierwsze trzydzieści trzy lata życia był oficerem marynarki bez widoków na koronę. W 1905 roku, po rozpadzie unii ze Szwecją, Norwegowie wybrali go na swojego pierwszego od pięciuset lat własnego króla. Panował ponad pół wieku jako wzorowy monarcha konstytucyjny, który zostawiał politykę rządowi i parlamentowi. Jego najważniejsza chwila przyszła w kwietniu 1940 roku. Gdy Niemcy napadli na Norwegię, a Adolf Hitler zażądał, by mianował premierem Vidkuna Quislinga, sześćdziesięciosiedmioletni król odmówił i zagroził abdykacją. Ta odmowa sprawiła, że Norwegia, inaczej niż Dania jego brata, pozostała w wojnie po stronie aliantów. Przez pięć lat na uchodźstwie w Londynie Haakon VII był dla Norwegów symbolem oporu, a jego monogram „H7” malowano na murach okupowanego kraju.

Duński książę w marynarce

Przyszły król urodził się 3 sierpnia 1872 roku w pałacu Charlottenlund pod Kopenhagą jako drugi syn duńskiego następcy tronu, późniejszego króla Fryderyka VIII, i Luizy, jedynej córki króla Szwecji i Norwegii Karola XV. Na chrzcie otrzymał imiona Christian Frederik Carl Georg Valdemar Axel, ale w rodzinie i w świecie nazywano go księciem Karolem (Carl). Należał do dynastii Glücksburgów, bocznej linii Oldenburgów, którzy przez stulecia rządzili Danią i Norwegią. Jego dziadkiem był Chrystian IX, nazywany „teściem Europy”, którego dzieci zasiadały na tronach i u boku tronów od Londynu po Petersburg i Ateny. Starszym bratem Karola był późniejszy duński król Chrystian X.

Dzieci następcy tronu wychowywała sama matka, co w rodzinach królewskich było wtedy rzadkością. Wychowanie było surowe, religijne, nastawione na obowiązek i porządek. Jako młodszy syn Karol miał zrobić karierę wojskową i sam wybrał marynarkę. W wieku siedemnastu lat wstąpił do szkoły oficerów duńskiej marynarki wojennej, w 1893 roku ukończył ją jako podporucznik, a rok później został porucznikiem. Uczył się przeciętnie, ale w życiu na morzu czuł się dobrze. Pływał w rejsy po Europie i poza nią, ostatni raz w latach 1904–1905 na krążowniku „Heimdal” po Morzu Śródziemnym i Atlantyku. Do końca życia zachował wojskowy styl bycia i zainteresowanie sprawami obrony.

Maud

Jesienią 1895 roku Karol zaręczył się ze swoją kuzynką, brytyjską księżniczką Maud, najmłodszą córką księcia Walii, późniejszego króla Edwarda VII, i duńskiej księżniczki Aleksandry, siostry ojca Karola. Ślub odbył się 22 lipca 1896 roku w kaplicy pałacu Buckingham w obecności królowej Wiktorii. Młodzi mieszkali na zmianę w Kopenhadze i w Appleton House, domu w posiadłości Sandringham, który dostali w prezencie ślubnym od ojca panny młodej. Tam 2 lipca 1903 roku urodził się ich jedyny syn, Aleksander, przyszły król Norwegii Olaf V. Małżeństwo związało Karola z brytyjską rodziną królewską: był szwagrem Jerzego V i wujem Jerzego VI. W 1905 roku miało to znaczenie polityczne, a w 1940 roku okazało się bezcenne.

Korona z wyboru

7 czerwca 1905 roku norweski parlament, Storting, jednostronnie zerwał unię ze Szwecją. Rząd Christiana Michelsena zaproponował tron jednemu z synów szwedzkiego króla Oskara II, ale od początku liczył się z odmową i szukał innego kandydata. Wybór padł na księcia Karola. Pochodził z dynastii, z której wywodzili się dawni królowie Norwegii, był Skandynawem, miał syna, a jego żona była córką króla Wielkiej Brytanii, mocarstwa, na którym młode państwo chciało się oprzeć. Karol długo zwlekał. Chciał zgody dziadka i teścia oraz pewności, że Szwecja nie poczuje się urażona. Gdy w październiku, po porozumieniu w Karlstad, Oskar II zrzekł się norweskiej korony i odrzucił ofertę dla swojego rodu, postawił jeszcze jeden warunek: Norwegowie mają się wypowiedzieć w głosowaniu. Chciał mieć pewność, że wybiera go naród, a nie jedna partia, bo w kraju silny był ruch republikański.

Referendum odbyło się 12 i 13 listopada 1905 roku. Za monarchią i za kandydaturą Karola głosowało prawie 79 procent uczestników, 259 563 osoby wobec 69 264 przeciwnych. 18 listopada Storting jednogłośnie wybrał go na króla. Jeszcze tego samego wieczoru Karol przyjął wybór i ogłosił, że przyjmuje staronorweskie imię Haakon, nieużywane przez królów od ponad pięciuset lat, a syn będzie się nazywał Olaf. Na dewizę wybrał słowa „Wszystko dla Norwegii” (Alt for Norge). 25 listopada w śnieżnej zamieci rodzina królewska przypłynęła do Kristianii, dzisiejszego Oslo. Po drodze na redzie twierdzy Oscarsborg przesiadła się z duńskiego jachtu królewskiego na norweski okręt „Heimdal”. 27 listopada Haakon VII złożył przysięgę przed parlamentem. 22 czerwca 1906 roku on i Maud zostali namaszczeni i koronowani w katedrze Nidaros w Trondheim. Była to ostatnia koronacja w dziejach Norwegii, bo w 1908 roku Storting usunął z konstytucji wymóg koronacji.

Król konstytucyjny

Nowe królestwo było biedne, a jego monarchia miała być skromna, z małym dworem i niewielkimi wydatkami, żeby nie dawać argumentów republikanom. Haakon szybko przyswoił sobie norweską wymowę, choć do końca słychać było w jego mowie duński akcent. Dużo podróżował po kraju i rozmawiał z ludźmi wszystkich stanów. Polarnik Fridtjof Nansen wprowadził rodzinę królewską w świat narciarstwa i król co roku bywał na zawodach w Holmenkollen. Od początku trzymał się zasad parlamentaryzmu, który w Norwegii obowiązywał od 1884 roku: rządziła Rada Państwa w jego imieniu, a on sam przedstawiał ministrom swoje zdanie, lecz ustępował, gdy go nie podzielali.

Większy wpływ miał w polityce zagranicznej, przynajmniej w pierwszych latach. Rząd wykorzystywał jego koneksje przy zabiegach o traktat, w którym w 1907 roku mocarstwa zagwarantowały integralność terytorialną Norwegii. Tylko raz, w 1913 roku, gdy rząd Gunnara Knudsena chciał ograniczyć jego prerogatywy, król postawił się ostro i dał do zrozumienia, że może abdykować. W czasie pierwszej wojny światowej popierał neutralność. 18 grudnia 1914 roku spotkał się w Malmö z królami Szwecji i Danii. Trzej monarchowie ogłosili wtedy wspólną deklarację o ścisłej neutralności swoich państw, a w 1917 roku spotkali się ponownie w Kristianii.

W styczniu 1928 roku, po wyborczym zwycięstwie Partii Pracy, która wciąż uchodziła za rewolucyjną i w programie miała zniesienie monarchii, Haakon wbrew radom części polityków powierzył misję utworzenia rządu jej przywódcy Christopherowi Hornsrudowi. Gabinet przetrwał osiemnaście dni, ale gest pozostał w pamięci. Król miał wtedy powiedzieć, że jest także królem komunistów. W latach trzydziestych Partia Pracy pogodziła się z monarchią, a jej rząd, kierowany od 1935 roku przez Johana Nygaardsvolda, miał z królem dobre stosunki. W 1933 roku, gdy Norwegia przegrała z Danią spór o Grenlandię Wschodnią przed Stałym Trybunałem Sprawiedliwości Międzynarodowej, Haakon publicznie pogratulował bratu. W 1936 roku, za radą ministerstwa spraw zagranicznych, nie przyszedł na uroczystość wręczenia Pokojowej Nagrody Nobla więźniowi nazistowskich obozów Carlowi von Ossietzky’emu. 20 listopada 1938 roku w Londynie zmarła królowa Maud. Gdy wybuchła druga wojna światowa, Norwegia ogłosiła neutralność, a wiosną 1939 roku, podobnie jak Szwecja i Finlandia, odrzuciła niemiecką propozycję paktu o nieagresji.

Kwiecień 1940

Niemcy przygotowywali napaść na Norwegię od zimy, a plan operacji „Weserübung” zakładał, że pierwszego dnia w Oslo zostaną zaskoczeni król i rząd. W nocy na 9 kwietnia 1940 roku król był na bieżąco informowany o wydarzeniach, ale nie uczestniczył w naradach rządu, który odrzucił niemieckie ultimatum. Nie udało się go pojmać, bo krążownik „Blücher” z desantem na Oslo zatonął w cieśninie Drøbak. Rankiem specjalny pociąg wywiózł króla, następcę tronu, rząd i większość deputowanych do Hamaru, a stamtąd wieczorem do Elverum. Tam Storting po raz ostatni przed końcem wojny zebrał się na posiedzeniu i dał rządowi pełnomocnictwo do działania w swoim imieniu. Haakon należał do tych, którzy byli przeciwni rokowaniom z Niemcami.

10 kwietnia niemiecki poseł Curt Bräuer zażądał od króla kapitulacji i mianowania premierem Quislinga, który poprzedniego wieczoru sam ogłosił się przez radio szefem rządu. Bräuer powoływał się na przykład Danii i Chrystiana X. Haakon odpowiedział, że decyzję musi podjąć rząd. Wieczorem w Nybergsund powiedział ministrom, że nie może przyjąć niemieckich żądań, bo byłoby to sprzeczne ze wszystkim, co od prawie trzydziestu pięciu lat uważał za swój obowiązek, i że raczej abdykuje, niż mianuje Quislinga. Rząd jednogłośnie poparł króla. Następnego dnia Luftwaffe zbombardowała Nybergsund. Król i następca tronu przeczekali nalot w zaśnieżonym lesie.

W drodze na północ

Przez następne tygodnie król dzielił los przegrywającej armii. Szwecja, której granicę przekroczył na krótko 12 kwietnia, nie dała gwarancji, że go nie internuje, czego Haakon nigdy jej nie zapomniał. Król przedostał się bocznymi drogami do doliny Gudbrandsdalen i przez kilka dni ukrywał się w okolicach Otty, odcięty od zachodniego wybrzeża przez niemieckich spadochroniarzy pod Dombås. Pod koniec kwietnia był już w Molde, gdzie podczas nalotu z 28 kwietnia powstało jedno z najsłynniejszych norweskich zdjęć wojennych: król i następca tronu w płaszczach, kryjący się przed samolotami pod brzozą, nazwaną potem „królewską brzozą”. Rząd z królem stał się teraz celem bombowców, a ludność nie wszędzie przyjmowała ich z radością. Haakon, według dowódcy armii gen. Ottona Rugego, znosił prymitywne i niespokojne życie „zadziwiająco dobrze jak na swój wiek”.

Gdy alianci wycofali się ze środkowej Norwegii po przegranych walkach o Trondheim, w nocy z 29 na 30 kwietnia brytyjski krążownik HMS „Glasgow” zabrał z płonącego Molde króla, rząd i część norweskiego złota. 1 maja dotarli do Tromsø, które na miesiąc stało się stolicą wolnej Norwegii. Król zamieszkał w drewnianej chacie w górnej części doliny Målselv. Pod Narwikiem Norwegowie, Brytyjczycy, Francuzi i polska Samodzielna Brygada Strzelców Podhalańskich odbili w końcu miasto, ale klęska Francji przekreśliła ten sukces. Alianci postanowili ewakuować się z Norwegii, a król i rząd musieli wybrać, czy zostać w kraju, czy wyjechać. Następca tronu Olaf proponował, że zostanie, ale rząd się nie zgodził. Brytyjczycy, nauczeni przykładem belgijskiego króla Leopolda III, który pozostał w okupowanym kraju, nalegali na wyjazd. 7 czerwca 1940 roku, w 35. rocznicę zerwania unii ze Szwecją, Haakon VII, Olaf i ministrowie odpłynęli z Tromsø na krążowniku HMS „Devonshire”. Dzień później niemieckie pancerniki zatopiły na Morzu Norweskim wracający z Norwegii lotniskowiec HMS „Glorious” z dwoma niszczycielami eskorty. 10 czerwca kampania norweska zakończyła się kapitulacją.

Król na uchodźstwie

Latem 1940 roku, gdy Niemcy wygrywały na wszystkich frontach, a w Norwegii wielu obwiniało króla i rząd o klęskę, komisarz Rzeszy Josef Terboven postanowił usunąć monarchę przy pomocy samych Norwegów. Pozostali w Oslo członkowie prezydium Stortingu, pod presją okupanta, napisali 27 czerwca do króla z prośbą o abdykację. Haakon odpowiedział listem z 3 lipca i przemówieniem radiowym z 8 lipca: prośba nie była wyrazem wolnej woli Norwegów, lecz skutkiem przymusu obcej okupacji, a jego rząd ma zaufanie parlamentu wyrażone w Elverum. To drugie „nie” króla stało się jednym z punktów wyjścia norweskiego ruchu oporu. 25 września 1940 roku Terboven ogłosił króla i rząd za pozbawionych władzy i zakazał wszelkiej działalności na rzecz rodziny królewskiej.

W Wielkiej Brytanii król mieszkał najpierw jako gość Jerzego VI w pałacu Buckingham, a od jesieni 1940 roku, gdy zaczęły się naloty na Londyn, w wiejskich rezydencjach w hrabstwie Berkshire: Bowdown House, a potem Foliejon Park pod Windsorem. Kilka razy w tygodniu przyjeżdżał do poselstwa norweskiego przy Palace Green w Kensington, gdzie przewodniczył posiedzeniom Rady Państwa, przyjmował rodaków z całego świata i wygłaszał przemówienia nadawane przez BBC do kraju. Odwiedzał norweskich żołnierzy, lotników i marynarzy, w tym załogi floty handlowej, która była głównym wkładem Norwegii w wojnę. Nie prowadził własnej polityki i zawsze stawał po stronie rządu, także wtedy, gdy krytykowali go wojskowi. Księżniczka Märtha z dziećmi wyjechała w sierpniu 1940 roku ze Szwecji do Stanów Zjednoczonych na zaproszenie prezydenta Roosevelta. Na siedemdziesiąte urodziny króla, 3 sierpnia 1942 roku, w Royal Albert Hall zebrało się ponad pięć tysięcy Norwegów. W okupowanym kraju jego popularność rosła z każdym rokiem wojny. Monogram „H7” malowano na murach i noszono w klapach, a wiersze o królu krążyły w podziemnych odpisach.

Powrót i ostatnie lata

Następca tronu Olaf, od 1944 roku naczelny dowódca norweskich sił zbrojnych, wrócił do wyzwolonej Norwegii 13 maja 1945 roku. Sam król przypłynął do Oslo na krążowniku HMS „Norfolk” 7 czerwca 1945 roku, dokładnie pięć lat po wyjeździe z Tromsø, witany przez nieprzebrane tłumy. Po powrocie ograniczył się znów do roli konstytucyjnej. W 1947 roku Norwegowie ze składek kupili mu jacht królewski „Norge”. W 1955 roku obchodził pięćdziesięciolecie panowania. Latem tego roku upadł w łazience w rezydencji na Bygdøy i złamał kość udową. Do końca życia poruszał się na wózku, a obowiązki przejął jako regent Olaf. Haakon VII zmarł w Pałacu Królewskim w Oslo 21 września 1957 roku, w wieku 85 lat. 1 października został pochowany obok królowej Maud w mauzoleum królewskim w twierdzy Akershus. Jeszcze za życia zadbał o to, by jego prywatna korespondencja została zniszczona.

Znaczenie

Haakon VII ugruntował monarchię, której w 1905 roku wielu Norwegów nie chciało. Zrobił to nie przez politykę, lecz przez jej powściągliwość: przez pół wieku przestrzegał reguł parlamentaryzmu, nawet wtedy, gdy oddawał władzę partii, która chciała go zdetronizować. Właśnie dlatego jego odmowa z 10 kwietnia 1940 roku miała taką siłę. Król, który nigdy nie narzucał swojego zdania, tym razem powiedział jasno, że nie podpisze legalizacji podboju, a rząd poszedł za nim. Niemcy nie zdobyli w Norwegii tego, co dostali w Danii: prawowitej władzy, która zgodziłaby się działać pod okupacją.

Dzięki temu Norwegia przez całą wojnę była państwem walczącym, sojusznikiem Wielkiej Brytanii, z uznanym rządem w Londynie, flotą handlową w służbie aliantów i własnymi siłami zbrojnymi. Kolaboracyjny rząd Quislinga nigdy nie zyskał prawowitości ani poparcia większości Norwegów. Sam król, Duńczyk z urodzenia, stał się dla nich uosobieniem narodowej godności, a w plebiscycie z 2005 roku na Norwega stulecia zajął jedno z czołowych miejsc. Jego „nie” z Nybergsund należy do najważniejszych decyzji w dziejach Norwegii.