Upadek Assabu

W czerwcu 1941 roku na wybrzeżu Morza Czerwonego Włosi trzymali już tylko jedno miejsce: port Assab (w polskiej pisowni także Asab) w południowej Erytrei, niedaleko cieśniny Bab al-Mandab. Brytyjczycy zajęli go niewielką operacją desantową o kryptonimie „Chronometer”. Okręty z wojskiem wyszły z Adenu 9 czerwca, wieczorem 10 czerwca ruszyły spod wyspy Perim ku włoskiemu portowi, a o świcie 11 czerwca żołnierze 3 batalionu 15 Pułku Pendżabskiego wyskoczyli na molo. Garnizon, zaskoczony we śnie, poddał się niemal bez wystrzału.

Popularne zestawienia notują upadek Assabu pod 10 czerwca i podają, że był to ostatni włoski port w Afryce Wschodniej. Ta druga informacja jest prawdziwa: Massaua skapitulowała 8 kwietnia, a porty Somali Włoskiego Brytyjczycy zajęli już w lutym. Data wymaga natomiast uściślenia. Brytyjska kronika działań floty zapisuje operację pod 10 czerwca, bo tego dnia zespół był już w drodze i miał uderzyć o świcie. Na postoju przy Perim dowódcy przesunęli jednak desant o dobę, więc do lądowania doszło rankiem 11 czerwca. Brytyjskie opracowania tak właśnie datują zajęcie portu, a włoska encyklopedyczna wersja podaje nawet 12 czerwca. Data 10 czerwca odpowiada więc dniowi wyjścia wyprawy spod Perim.

Najstarsza włoska kolonia

Assab miał dla Włochów znaczenie większe niż jego wielkość. Zatokę kupił w listopadzie 1869 roku od miejscowych sułtanów misjonarz i podróżnik Giuseppe Sapeto, formalnie dla genueńskiego armatora Rubattino, a w rzeczywistości dla rządu włoskiego, który nie chciał drażnić Egiptu i Wielkiej Brytanii. W 1882 roku państwo włoskie przejęło posiadłość oficjalnie. Był to pierwszy skrawek ziemi, od którego zaczęło się włoskie imperium kolonialne w Afryce: z Assabu i z zajętej w 1885 roku Massaui wyrosła Erytrea, a z niej wyprawy, które skończyły się klęską pod Aduą w 1896 roku i podbojem Etiopii w latach 1935–1936.

Przez dziesięciolecia port był jednak sennym miasteczkiem wśród gorących pustyń krainy Afarów, żyjącym z soli i drobnego handlu, bo Etiopia wolała francuskie Dżibuti i kolej do Addis Abeby. Dopiero po zdobyciu Etiopii Włosi zaczęli go rozbudowywać i poprowadzili szosę przez pustynię aż do Desje na Wyżynie Abisyńskiej. Pod koniec lat trzydziestych mieszkało tu około ośmiu tysięcy ludzi, w tym kilkuset Włochów.

W czasie wojny Assab pozostał na uboczu. W czerwcu 1940 roku, tuż przed przystąpieniem Włoch do wojny, niszczyciel „Pantera” postawił na podejściach do portu dwie zagrody minowe, a w marcu 1941 roku schroniły się w nim statki państw Osi, które próbowały wyrwać się z Massaui. Gdy na początku kwietnia padły Asmara i Massaua, port na dalekim południowym skraju Erytrei został odcięty od reszty włoskich wojsk. W maju na Amba Alagi skapitulował wicekról, książę Aosty, i z całej Włoskiej Afryki Wschodniej zostały tylko zgrupowania generała Pietra Gazzery w prowincji Galla i Sidamo na południowym zachodzie, generała Guglielma Nasiego w okolicach Gonderu oraz, jak pisze brytyjska historia oficjalna, „mały odosobniony garnizon w Assabie nad Morzem Czerwonym”.

Plan z Harer

Brytyjczykom nie spieszyło się z Assabem, bo sam w sobie nikomu już nie zagrażał. Strategiczny cel kampanii, bezpieczeństwo żeglugi na Morzu Czerwonym, został osiągnięty w kwietniu, gdy padła Massaua, a prezydent Roosevelt 11 kwietnia ogłosił, że morze nie jest już strefą działań wojennych, i otworzył je dla amerykańskich statków płynących do Egiptu. Garnizon w Assabie miał jednak dwie niewygodne funkcje. Przez port i drogi wzdłuż wybrzeża szło włoskie zaopatrzenie do sąsiedniego Somali Francuskiego, kolonii podległej rządowi Vichy, którą Brytyjczycy blokowali, by skłonić ją do przejścia na stronę Wolnych Francuzów. Włoscy agenci z Assabu prowadzili też, według Brytyjczyków, intrygi w sąsiednim Królestwie Jemenu, naprzeciw brytyjskiego Adenu.

26 maja 1941 roku do Harer przyleciał z Adenu kontradmirał Ronald Hallifax, dowodzący brytyjskimi siłami morskimi na Morzu Czerwonym, razem z dowódcą lotnictwa w Adenie. Spotkali się z generałem Alanem Cunninghamem, którego wojska z Kenii walczyły wtedy w południowej Etiopii. Cunningham zgodził się z dowództwem floty Indii Wschodnich, że Assab trzeba zająć, i oddał do dyspozycji Adenu 3 batalion 15 Pułku Pendżabskiego, który wcześniej odbijał Somali Brytyjskie. Sztab złożony z przedstawicieli trzech rodzajów sił zbrojnych przygotował operację „Chronometer”. Wracając z Harer, Hallifax przeleciał nad Assabem, a zwiad lotniczy potwierdził, że Włosi zdjęli z wybrzeża działa artylerii nadbrzeżnej i że port jest słabo broniony.

Do wyprawy przydzielono to, co było pod ręką. Krążownik przeciwlotniczy HMS „Dido”, okręt wiodący typu Dido, uszkodzony bombami w czasie walk o Kretę i płynący na remont, zatrzymał się w Adenie i na kilka dni przeszedł pod rozkazy Hallifaxa. Dołączyły do niego dwa slupy indyjskiej marynarki wojennej, HMIS „Indus” i HMIS „Clive”, uzbrojony statek dozorowy „Chakdina” i transportowiec „Tuna”. Na nich zaokrętowano Pendżabczyków, kompanię łączności i kompanię saperów. Siłami lądowymi dowodził brygadier W. A. Dimoline.

Desant o świcie

9 czerwca „Dido” z Hallifaxem i Dimoline’em na pokładzie wyszedł z Adenu. Silny wiatr opóźnił wolniejsze jednostki, a „Clive” holował jeszcze holownik z trałem. Pod Perim, wysepką w samej cieśninie Bab al-Mandab, dowódcy uznali, że nie zdążą na świt 10 czerwca, i odłożyli uderzenie o dobę. Okręty weszły do portu na Perim, a Pendżabczycy, stłoczeni na „Chakdinie” od sześćdziesięciu godzin, odkąd wypłynęli z Berbery, mogli zejść na ląd. Wieczorem 10 czerwca, o 19.30, zespół wyszedł spod Perim i dwiema kolumnami popłynął na północ. Nawigację w ciemnościach ułatwił radar „Dido”, który podawał dokładne odległości od okolicznych wysp.

O 3.30 rano 11 czerwca okręty zakotwiczyły przed Assabem, a „Indus” przetrałował podejście. Min nie znaleziono. O 4.34 dwie motorówki, każda z trzydziestoma żołnierzami, ruszyły do portu. Między 5.05 a 5.12 „Dido” ostrzelał według starannie przygotowanego planu cele na brzegu, a nad miasto nadleciały samoloty RAF z Adenu. Bombardowały drogi wiodące do portu i przelatywały nisko nad domami, by zagłuszyć warkot motorówek, a przy okazji zniszczyły na lotnisku część włoskich samolotów. O 5.19 żołnierze wyskoczyli na główne molo. Nikt nie stawiał oporu. Brytyjskie opisy podkreślają, że po stronie włoskiej nie było śladu czujności: ostrzał zaskoczył wielu żołnierzy śpiących na nabrzeżu, a dwóch generałów Pendżabczycy wzięli do niewoli w łóżkach. Jednym z nich był generał brygady lotnictwa Pietro Piacentini, dowódca północnego sektora lotniczego Włoskiej Afryki Wschodniej. Desant opanował też miejscowy holownik, zanim załoga zdążyła go zatopić.

O 6.00 na „Dido” zobaczono umówiony sygnał powodzenia. „Chakdina” i „Tuna” weszły do portu za trałującym „Indusem” i wysadziły resztę batalionu. O 7.00 do krążownika przypłynął motorówką włoski gubernator cywilny z tłumaczem i poddał miasto Hallifaxowi i Dimoline’owi. Wzięty do niewoli komendant portu wskazał położenie trzech pól minowych. Nazajutrz na okręty zaokrętowano 547 jeńców, wśród nich obu generałów i 35 Niemców. Jedyną ofiarą operacji okazał się trawler HMIS „Parvati”, który 13 czerwca wszedł w pobliżu Assabu na minę magnetyczną. Była to ostatnia strata floty w całej kampanii wschodnioafrykańskiej.

Miejsce w wojnie

Zajęcie Assabu było jedną z najmniejszych operacji kampanii wschodnioafrykańskiej i jedną z najsprawniej przeprowadzonych. Kilkuset żołnierzy, jeden krążownik i kilka mniejszych jednostek w ciągu jednego poranka zamknęło sprawę, która od kwietnia wisiała nad wybrzeżem. Brytyjska historia oficjalna poświęca jej jedno zdanie: włoski garnizon w Assabie „został wyeliminowany przez małą operację połączonych sił z Adenu”. Od tej chwili Włosi nie mieli już ani jednego portu w Afryce Wschodniej, a cały brzeg Morza Czerwonego po stronie afrykańskiej, z wyjątkiem francuskiego Dżibuti, był w rękach brytyjskich.

Upadek Assabu zacieśnił też blokadę Somali Francuskiego. W czerwcu Brytyjczycy oznajmili gubernatorowi tej kolonii, że blokada potrwa, dopóki Dżibuti nie przyłączy się do Wolnych Francuzów, a stosunki z władzami Vichy na całym Bliskim Wschodzie pogorszyły się jeszcze bardziej, odkąd 8 czerwca wojska brytyjskie, australijskie, indyjskie i Wolnych Francuzów wkroczyły do Syrii i Libanu. Gubernator nie ustąpił. Somali Francuskie przeszło na stronę Wolnej Francji dopiero pod koniec 1942 roku.

Na lądzie wojna w Afryce Wschodniej trwała jeszcze kilka miesięcy. 21 czerwca Brytyjczycy weszli do Dżimmy, a 6 lipca Gazzera skapitulował przed wojskami belgijskimi z Konga. Najdłużej bronił się Nasi w Gonderze, który poddał się 27 listopada 1941 roku. Tą kapitulacją skończyła się kampania prowadzona od 1940 roku przez wojska generałów Williama Platta i Cunninghama, która zaczęła się od włoskich zdobyczy w Sudanie, Kenii i Somali Brytyjskim, a doprowadziła do wkroczenia Brytyjczyków do Addis Abeby i powrotu cesarza na tron. Generał Piacentini spędził w niewoli w Kenii i w Indiach ponad dwa lata, a w 1944 roku został ministrem lotnictwa w rządzie Ivanoe Bonomiego.