Mobilizacja w Finlandii

9 czerwca 1941 roku fińska Kwatera Główna marszałka Carla Gustafa Emila Mannerheima wydała pierwsze rozkazy mobilizacyjne. Imienne wezwania dostali rezerwiści wojsk osłonowych, czyli oddziałów, które w razie wojny miały zająć pozycje przy granicy radzieckiej i zabezpieczyć dalsze etapy mobilizacji, a także części obrony przeciwlotniczej i straży granicznej. Od 10 czerwca wojska osłonowe zaczęły wychodzić na stanowiska. Jeszcze 9 czerwca o mobilizacji po raz pierwszy poinformowano parlament, a dokładniej jego komisję spraw zagranicznych. Jej członkowie skarżyli się, że o sprawach tej wagi dowiadują się po fakcie.

Popularne kalendaria mówią o mobilizacji podjętej na wypadek możliwej napaści radzieckiego agresora. Tak przedstawiały ją wówczas władze w Helsinkach i tak zapamiętała ją większość Finów, którzy półtora roku wcześniej przeżyli napaść ZSRR. Obraz ten wymaga jednak uzupełnienia. Mobilizację, jej terminy i podział zadań uzgodniono w tajnych rozmowach sztabowych z Niemcami, którzy szykowali się do ataku na Związek Radziecki, a w tym samym tygodniu, w którym ruszyły fińskie wezwania, do portów nad Zatoką Botnicką i na drogi Laponii wjeżdżały już dziesiątki tysięcy niemieckich żołnierzy.

Pokój, który niczego nie zamknął

Pokój moskiewski z 12 marca 1940 roku odebrał Finlandii Przesmyk Karelski z Wyborgiem, północne wybrzeże Ładogi i skrawki ziem na północy, a półwysep Hanko oddał na trzydzieści lat w dzierżawę Armii Czerwonej, która osadziła tam według różnych szacunków od 25 do ponad 30 tysięcy żołnierzy. Z oddanych ziem wyjechało około 420 tysięcy ludzi. Okres, który nastąpił, Finowie nazwali „pokojem przejściowym” (fiń. välirauha), i nazwa ta nie wzięła się z przypadku. Większość społeczeństwa uważała traktat za krzywdę, którą przy pierwszej okazji trzeba będzie naprawić, a rząd uznał obronę za pierwszy obowiązek państwa i wydawał na nią blisko połowę budżetu.

Moskwa nie dawała zapomnieć o swojej obecności. W czerwcu 1940 roku, gdy Armia Czerwona zajmowała Litwę, Łotwę i Estonię, radzieckie bombowce zestrzeliły nad Zatoką Fińską fiński samolot pasażerski „Kaleva”. Kilka dni później Mołotow zażądał dla ZSRR koncesji na kopalnie niklu w Petsamo albo udziału we wspólnej spółce, która by je eksploatowała. Złoża w Kolosjoki, odzyskane przez Finlandię po wojnie zimowej (w grudniu 1939 roku Armia Czerwona zajęła Petsamo, ale traktat je zwrócił), miała w koncesji kanadyjsko-brytyjska spółka, a latem 1940 roku Finowie obiecali 60 procent wydobycia niemieckiemu koncernowi IG Farben. Niemcy liczyły, że ruda z Kolosjoki pokryje ich zapotrzebowanie na nikiel na całe lata. Potem przyszły żądania demilitaryzacji Wysp Alandzkich i tranzytu wojsk radzieckich koleją do Hanko, a radziecka ambasada w Helsinkach wspierała prokomunistyczne Towarzystwo Pokoju i Przyjaźni Finlandia–ZSRR, którego demonstracje przeradzały się w zamieszki. Ambasador Iwan Zotow raportował do Moskwy, że Finlandię należy „dokończyć”.

Spór o nikiel przerodził się w styczniu 1941 roku w kryzys. 14 stycznia ZSRR wstrzymał dostawy zboża do Finlandii, 18 stycznia odwołał Zotowa, a 21 stycznia zażądał zakończenia rokowań w ciągu dwóch dni. Gdy fiński wywiad dostrzegł ruchy wojsk po drugiej stronie granicy, Mannerheim zaproponował 23 stycznia częściową mobilizację. Prezydent Risto Ryti i premier Johan Wilhelm Rangell się nie zgodzili. Kryzys minął, ale w Helsinkach umocnił przekonanie, że z Moskwą nie da się żyć w trwałym pokoju. Ryti mówił w kwietniu ambasadorowi USA, że Finlandia przetrwa tylko wtedy, gdy Związek Radziecki zostanie pokonany.

Od tranzytu do rozmów sztabowych

Sąsiadem, który mógł Finlandię wesprzeć, były już tylko Niemcy. Szwecja nie zdecydowała się na sojusz, a plany unii obronnej obu państw storpedowały w grudniu 1940 roku zarówno Moskwa, jak i Berlin. Niemcy, które w czasie wojny zimowej trzymały się lojalnie paktu z ZSRR, zmieniły kurs latem 1940 roku, gdy Adolf Hitler postanowił zaatakować Związek Radziecki. W sierpniu zgodziły się sprzedawać Finlandii broń, a we wrześniu zawarły z nią umowę o tranzycie wojsk do północnej Norwegii. Na jej podstawie przez fińskie porty i Laponię jeździły odtąd niemieckie transporty. W listopadzie w Berlinie Wiaczesław Mołotow domagał się wycofania Niemców z Finlandii i wolnej ręki w „sprawie fińskiej”, ale Hitler odpowiedział, że nowej wojny na Bałtyku nie życzy sobie.

Dyrektywa nr 21 z 18 grudnia 1940 roku zakładała, że Finlandia weźmie udział w wojnie: miała osłaniać niemieckie wojska przerzucone z Norwegii, wiązać siły radzieckie natarciem po obu stronach Ładogi i zdobyć Hanko. Kontakty wojskowe zaczęły się jeszcze w grudniu. W styczniu 1941 roku gen. mjr Paavo Talvela rozmawiał w Berlinie z szefem sztabu generalnego wojsk lądowych gen. Franzem Halderem i z Hermannem Göringiem, a na przełomie stycznia i lutego fiński szef sztabu generalnego gen. por. Erik Heinrichs wygłosił w Niemczech wykład o doświadczeniach wojny zimowej i odbył z Halderem rozmowę o możliwej wojnie z ZSRR, w której podał terminy fińskiej mobilizacji. Od lutego szef sztabu niemieckiej armii w Norwegii, płk Erich Buschenhagen, objeżdżał Laponię, a w maju zaczął się zaciąg fińskich ochotników do batalionu Waffen-SS.

Decydujący krok zapadł pod koniec maja. 25 maja grupa fińskich oficerów sztabowych pod przewodnictwem Heinrichsa spotkała się w Salzburgu z szefem sztabu dowodzenia OKW gen. Alfredem Jodlem, który przedstawił im północną część planu ataku na ZSRR. Niemcy chcieli uderzyć z Petsamo na Murmańsk i z Salli na Kandałakszę, by przeciąć kolej murmańską. Następnego dnia w kwaterze wojsk lądowych Halder poszedł znacznie dalej: oczekiwał, że Finowie wystawią silne zgrupowanie uderzeniowe gotowe do natarcia po wschodniej albo zachodniej stronie Ładogi na spotkanie niemieckiej Grupy Armii „Północ”. Heinrichs powtarzał, że nie ma pełnomocnictw do zawierania jakichkolwiek zobowiązań, ale omówiono terminy mobilizacji, łączność z fińską Kwaterą Główną w Mikkeli i współdziałanie na morzu.

30 maja w Helsinkach Ryti, minister spraw zagranicznych Rolf Witting, minister obrony gen. Rudolf Walden, Mannerheim, Heinrichs, Talvela i poseł w Berlinie Toivo Kivimäki przyjęli wyniki rozmów, stawiając warunki: gwarancję niepodległości Finlandii, granice sprzed wojny zimowej lub lepsze, dalsze dostawy zboża i to, że fińskie wojska nie przekroczą granicy, dopóki ZSRR nie zaatakuje. Druga runda rozmów, z płk. Buschenhagenem i płk. Eberhardem Kinzelem z OKH, odbyła się w Helsinkach 3–6 czerwca. Ustalono, że obszar na północ od Oulu przejmą Niemcy, którym Finowie podporządkują tam dwie swoje dywizje, że Luftwaffe dostanie do dyspozycji lotniska w Helsinkach i Kemijärvi, a później także w Kemi i Rovaniemi, i że na granicy południowo-wschodniej Finlandia skupi około sześciu dywizji do natarcia po obu stronach Ładogi. 5 czerwca Kinzel zadepeszował do Berlina, że Finowie są gotowi do współpracy. 6 czerwca w Kilonii uzgodniono, że po wybuchu wojny Kriegsmarine razem z fińską marynarką zaminują Zatokę Fińską. Ustalono też, że fińska mobilizacja ruszy około 15 czerwca. Daty samego ataku Niemcy Finom nie podali.

Fińscy uczestnicy tych rozmów podkreślali później, że miały one charakter hipotetyczny i że Finlandia do niczego się nie zobowiązała. Po wojnie Mannerheim pisał w pamiętnikach, że o prawdziwych rokowaniach można mówić dopiero od czerwcowej wizyty Buschenhagena, i to pod warunkiem, że Finlandia zostanie zaatakowana. Część ustaleń nie miała formy pisemnej. Decyzje podejmował wąski krąg polityków i wojskowych wokół Rytiego i Mannerheima, bez wiedzy większości rządu i parlamentu.

9 czerwca: pierwsze wezwania

Mobilizacja ruszyła zgodnie z wcześniejszymi ustaleniami etapami. Pierwszy krok, z 9 czerwca, dotyczył wojsk osłonowych, które miały przyjąć ewentualne pierwsze uderzenie i dać czas na powołanie reszty armii. Rezerwistów wzywano imiennie, bez publicznego ogłoszenia, a całą operację przedstawiano jako ćwiczenia. Fińska armia miała za sobą doświadczenie jesieni 1939 roku, kiedy podczas rozmów w Moskwie zmobilizowała się pod nazwą „nadzwyczajnych ćwiczeń rezerwy” i dzięki temu stała na granicy, gdy 30 listopada Armia Czerwona przekroczyła ją bez wypowiedzenia wojny. Tym razem jednak pośpiech wynikał nie z radzieckich żądań, lecz z niemieckiego kalendarza.

Mobilizacja nie przebiegała bez wahań. 13 czerwca agencja TASS ogłosiła komunikat, w którym Moskwa zapewniała, że pogłoski o bliskiej wojnie z Niemcami są wymysłem. Ponieważ Berlin nie odpowiedział jeszcze na fińskie warunki z 30 maja, Ryti i Mannerheim wstrzymali dalsze kroki. Gen. Waldemar Erfurth, wyznaczony 11 czerwca na niemieckiego oficera łącznikowego przy fińskiej Kwaterze Głównej, raportował 14 czerwca do OKW, że Finowie nie dokończą mobilizacji, dopóki ich warunki nie zostaną przyjęte. Tego samego dnia ruszył jednak drugi etap, obejmujący wojska na północy kraju, które miały walczyć pod niemieckim dowództwem. 15 czerwca feldmarszałek Wilhelm Keitel przesłał odpowiedź, że Niemcy przyjmują fińskie warunki. Tego samego dnia Mannerheim podporządkował fiński III Korpus gen. Hjalmara Siilasvuo armii niemieckiej w Laponii.

Niemcy w Laponii

Równolegle przez Finlandię płynęły wojska niemieckie, oficjalnie wciąż w ramach umowy tranzytowej. 7 czerwca z Kirkenes w okupowanej Norwegii ruszyła na południe drogą arktyczną Grupa Bojowa SS „Nord”, licząca według fińskich obliczeń 8–9 tysięcy ludzi, której kolumna przejeżdżała przez Laponię dziesięć godzin. Od 8 czerwca do portów nad Zatoką Botnicką, przede wszystkim do Oulu, przypływały ze Szczecina i z Oslo transporty 169 Dywizji Piechoty, dowożonej dalej koleją do Rovaniemi. Do połowy czerwca w rejonie Rovaniemi zebrało się według fińskich zestawień około 40 tysięcy niemieckich żołnierzy. 15 czerwca przeniósł się tam sztab Armii „Norwegia”, którego dowódca, gen. płk Nikolaus von Falkenhorst, przybył tydzień później. Do 18 czerwca Niemcom nie wolno było przekraczać na wschód drogi arktycznej, by nie zdradzać zamiarów, potem ruszyli ku granicy pod Sallą.

Od 14 czerwca do fińskich portów i do ukrytych zatok szkierów na południowym wybrzeżu zawijały niemieckie stawiacze min i ścigacze torpedowe, część z nich pod pozorem oficjalnej wizyty. Tego samego dnia Wielka Brytania, zaniepokojona obecnością Niemców, wstrzymała żeglugę do Petsamo, jedynego portu, przez który Finlandia miała kontakt z oceanem. Mobilizacja i koncentracja wojsk niemieckich nie mogły ujść uwadze radzieckiego wywiadu, ale Moskwa nie zareagowała na nie stanowczo. Od wiosny łagodziła kurs wobec Helsinek: przysłała w miejsce Zotowa ugodowego ambasadora Pawła Orłowa, przestała sprzeciwiać się zbliżeniu fińsko-szwedzkiemu i wyciszyła propagandę radiową, nie ustąpiła jednak w żadnej spornej sprawie, ani w sprawie niklu, ani zboża.

Mobilizacja powszechna

17 czerwca, dwa dni później, niż zakładano w rozmowach z Niemcami, minister obrony Walden zarządził w całym kraju „nadzwyczajne ćwiczenia”. Wezwania doręczano od 18 czerwca, a tydzień później zmobilizowana armia była gotowa do walki. Pod broń stanęło według różnych obliczeń od 470 do ponad 500 tysięcy żołnierzy w czternastu dywizjach i trzech brygadach. Licząc tyły, obronę przeciwlotniczą i formacje pomocnicze, mundur włożyła znaczna część dorosłych mężczyzn kraju liczącego niespełna 4 miliony mieszkańców. Jeszcze 17 czerwca fińska Kwatera Główna dowiedziała się według części źródeł, że Niemcy zaatakują 22 czerwca. Formalne zawiadomienie szef niemieckiego sztabu przekazał Heinrichsowi 21 czerwca. 18 czerwca na samolotach fińskiego lotnictwa zaczęto malować żółte oznaczenia frontu wschodniego, takie jak na maszynach Luftwaffe, a od 19 czerwca Niemcy mogli tankować na lotnisku Utti w dolinie Kymi. 20 czerwca rząd zarządził ewakuację około 45 tysięcy mieszkańców pasa przygranicznego.

Armia, którą Mannerheim miał teraz pod komendą, była znacznie silniejsza niż w 1939 roku. Dostała po wojnie zimowej broń z Niemiec, Szwecji, Włoch i Stanów Zjednoczonych, miała więcej artylerii, a lotnictwo liczyło około 550 samolotów, z czego mniej więcej połowa była maszynami bojowymi. Po drugiej stronie granicy stały trzy armie radzieckiego Frontu Północnego gen. por. Markiana Popowa: 23 Armia na Przesmyku Karelskim, 7 Armia w Karelii nad Ładogą i 14 Armia na odcinku od Murmańska po Sallę. Fiński wywiad przeceniał ich siłę, a radzieckie plany nowej wojny z Finlandią, przygotowywane od jesieni 1940 roku, zeszły na dalszy plan, gdy wojna z Niemcami stała się rzeczywistością.

Obronna czy zaczepna?

Oficjalna wersja głosiła, że Finlandia mobilizuje się w obronie przed możliwą napaścią i pozostanie neutralna, dopóki nikt jej nie zaatakuje. Tak też mówiono społeczeństwu, a wezwani rezerwiści w większości szczerze wierzyli, że idą bronić granic przed Rosjanami, którzy już raz na nich napadli. Fińskie warunki z 30 maja, by nie zaczynać działań z terytorium Finlandii przed radzieckim atakiem, nie były fikcją: Helsinkom zależało na tym, by uchodzić za ofiarę, a nie za współnapastnika, i to zastrzeżenie miało ogromne znaczenie dla wewnętrznej jedności kraju.

Fińscy historycy od dawna podważają jednak obraz kraju, który dał się bezwolnie unieść prądowi wielkiej polityki (tzw. teoria spławianego drewna). Mauno Jokipii wykazał w pracy z 1987 roku, że wejście Finlandii do wojny u boku Niemiec przygotował świadomie wąski krąg przywódców politycznych i wojskowych, a Olli Vehviläinen podkreśla, że Ryti i Mannerheim planowali wspólne operacje z Niemcami pod osłoną dwuznacznej neutralności, bez formalnych umów. Większość historyków uważa przy tym, że w położeniu, w jakim znalazła się osaczona między Rzeszą a ZSRR Finlandia, realnej alternatywy było niewiele. Mobilizacja 9 czerwca nie była więc ani zwykłym środkiem ostrożności, ani wypowiedzeniem wojny: Finlandia stawiała armię na granicy w terminie wyznaczonym przez cudzą ofensywę, licząc, że odzyska stracone ziemie, nie występując w roli napastnika.

Miejsce w wojnie

W nocy z 21 na 22 czerwca niemieckie stawiacze min, ukryte w fińskich szkierach, zagrodziły Zatokę Fińską, a niemieckie samoloty, które minowały wody pod Leningradem, wracały przez fińską przestrzeń powietrzną i tankowały w Utti. Rano 22 czerwca, gdy Niemcy zaatakowały Związek Radziecki, fińskie wojska wylądowały na zdemilitaryzowanych Wyspach Alandzkich, a fińskie okręty podwodne stawiały miny u wybrzeży Estonii. Helsinki ogłosiły neutralność, Hitler w proklamacji z 22 czerwca mówił o żołnierzach niemieckich walczących „w przymierzu” z fińskimi „bojownikami o wolność”. Radzieckie samoloty i baterie z Hanko otworzyły ogień jeszcze tego samego dnia, a 25 czerwca radzieckie lotnictwo przeprowadziło zmasowane naloty na fińskie lotniska i miasta. Wieczorem rząd Rangella oznajmił parlamentowi, że Finlandia znajduje się w stanie wojny ze Związkiem Radzieckim.

Zmobilizowana w czerwcu armia ruszyła do natarcia na przełomie czerwca i lipca, w Karelii nad Ładogą 10 lipca, a pod koniec sierpnia odzyskała Wyborg. Na granicy z 1939 roku nie zatrzymała się: zajęła radziecką Karelię Wschodnią i stanęła nad rzeką Świr, a na Przesmyku Karelskim jej pozycje na trzy lata zamknęły od północy pierścień wokół Leningradu. Finlandia nigdy nie przystąpiła do paktu trzech i nazywała się „współwalczącą”, a nie sojuszniczką Rzeszy, ale dla Moskwy, a od grudnia 1941 roku także dla Londynu, który wypowiedział jej wojnę, była krajem Osi. Wojna, która zaczęła się od wezwań do wojsk osłonowych z 9 czerwca, skończyła się dla niej rozejmem moskiewskim we wrześniu 1944 roku, utratą ziem odzyskanych w 1941 roku i Petsamo, a po wojnie procesem przywódców, w tym Rytiego i Rangella, oskarżonych o wciągnięcie kraju do wojny.