Alan Cunningham

Alan Cunningham był brytyjskim generałem, którego kariera w czasie II wojny światowej przeszła od jednego z najszybszych zwycięstw tej wojny do jednego z najgłośniejszych odwołań. Wiosną 1941 roku jego wojska wyruszyły z Kenii, zajęły Somali Włoskie, przeszły przez Ogaden i w niecałe dwa miesiące dotarły do Addis Abeby, przyczyniając się do upadku Włoskiej Afryki Wschodniej. Kilka miesięcy później, jako dowódca nowo utworzonej 8 Armii, poprowadził w Libii operację Crusader przeciw wojskom Erwina Rommla i w jej najtrudniejszym momencie został odsunięty od dowództwa. Po wojnie, jako ostatni brytyjski wysoki komisarz Palestyny, kierował mandatem w latach walk z żydowskim podziemiem i odpłynął z Hajfy w dniu, w którym ogłoszono powstanie Izraela. Był młodszym bratem admirała Andrew Cunninghama, dowódcy Floty Śródziemnomorskiej.

Młodość i I wojna światowa

Urodził się 1 maja 1887 roku w Rathmines na przedmieściach Dublina, w szkockiej rodzinie Daniela Johna Cunninghama, profesora anatomii w Trinity College, i Elizabeth z domu Browne. Uczył się w Cheltenham College, a następnie w Royal Military Academy w Woolwich, szkole oficerów artylerii i saperów. W 1906 roku otrzymał patent oficera Królewskiej Artylerii. Śmierć ojca w 1909 roku pozbawiła go wsparcia rodziny, a życie oficera w Anglii było kosztowne, i przez pewien czas starał się o służbę w armii indyjskiej.

Podczas I wojny światowej walczył we Francji jako oficer artylerii, początkowo w artylerii konnej, potem jako dowódca baterii haubic. W 1915 roku otrzymał Krzyż Wojskowy, w 1918 roku Order Wybitnej Służby, a trzykrotnie był wymieniony w rozkazach. W 1917 roku był majorem brygady artylerii 20 Dywizji (Lekkiej).

Między wojnami

Po wojnie przez dwa lata służył w sztabie w Osiedlach Cieśninowych na Półwyspie Malajskim, potem w różnych pułkach artylerii, między innymi w Egipcie. Ukończył kurs w królewskim kolegium marynarki wojennej w Greenwich, co dla oficera wojsk lądowych było rzadkością, był głównym instruktorem obrony przeciwlotniczej w szkole broni strzeleckiej w Netheravon, a w 1935 roku objął dowództwo 1 Brygady Artylerii Średniej w Portsmouth. W 1937 roku ukończył Imperial Defence College, najwyższą uczelnię wojskową imperium. Miał objąć dowództwo artylerii 1 Dywizji Piechoty, ale w 1938 roku, awansowany na generała majora, otrzymał zadanie sformowania 5 Dywizji Przeciwlotniczej. Jej sztab mieścił się w Reading, a dywizja broniła nieba nad Bristolem, Portsmouth i Southampton.

Kenia i Somali Włoskie

Po ewakuacji spod Dunkierki Cunningham krótko formował i szkolił 66 Dywizję Piechoty w Manchesterze, a potem w Szkocji 9 Dywizję (Górską), którą przemianowano na 51 Dywizję (Górską) po tym, jak większość dawnej 51 Dywizji dostała się w czerwcu 1940 roku do niewoli we Francji. Jesienią, z zaledwie trzydniowym wyprzedzeniem, dowiedział się, że ma objąć wojska w Kenii. Pod koniec października uczestniczył w naradzie w Chartumie, na której Anthony Eden, Jan Smuts, Archibald Wavell i cesarz Hajle Syllasje I uzgodnili plan ofensywy na Włoską Afrykę Wschodnią, a w listopadzie, jako pełniący obowiązki generała porucznika, przejął dowództwo w Nairobi.

Jego armia składała się z 1 Południowoafrykańskiej Dywizji Piechoty generała George’a Brinka oraz 11 i 12 Dywizji Afrykańskiej generałów Harry’ego Wetheralla i Reade’a Godwina-Austena, z brygadami z Kenii, Ugandy, Nigerii i Złotego Wybrzeża. Wavell polecił mu odzyskać Somali Brytyjskie i wyzwolić Addis Abebę, podczas gdy wojska Williama Platta atakowały z Sudanu Erytreę. Cunningham uważał początkowo, że przed porą deszczową może najwyżej oczyścić pogranicze. W połowie stycznia 1941 roku Południowoafrykańczycy wyparli Włochów z El Yibo na północy Kenii, a 31 stycznia wkroczyli do południowej Etiopii, co było częścią ofensywy rozpoczętej w styczniu na całym obwodzie włoskiego imperium.

Główne uderzenie, na Somali Włoskie, Cunningham postanowił rozpocząć 11 lutego 1941 roku. Celem miał być tylko port Kismaju i przyczółek nad rzeką Dżuba. Przed natarciem wydał słynny rozkaz dzienny: „Bijcie ich, bijcie mocno i bijcie znowu”. 14 lutego zajął Kismaju, 22 lutego przełamał obronę nad Dżubą pod Jelib, a gdy zrozumiał, że Włosi nie mają w głębi żadnej linii obrony, rzucił naprzód zmotoryzowaną brygadę nigeryjską, która w trzy dni przebyła blisko czterysta kilometrów i 25 lutego weszła bez walki do Mogadiszu. Według anegdoty, gdy Wavell zapytał go, kiedy może zdobyć stolicę Somali Włoskiego, Cunningham odpowiedział krótko: „Mam ją”.

Pościg ruszył dalej na północ, przez Ogaden do Dżidżigi, a stamtąd przez przełęcz Marda na wyżynę etiopską. 26 marca Brytyjczycy zajęli Harer, a 6 kwietnia 1941 roku wojska południowoafrykańskie i afrykańskie weszły do Addis Abeby. Według brytyjskich danych w ciągu około ośmiu tygodni wojska Cunninghama przeszły około 2700 kilometrów, wzięły do niewoli około pięćdziesięciu tysięcy jeńców, a same straciły około pięciuset ludzi. 5 maja Hajle Syllasje wrócił do stolicy. Południowoafrykańska brygada Cunninghama połączyła się następnie z wojskami Platta pod Amba Alagi, gdzie 19 maja skapitulował książę Aosty, a pozostałe oddziały oczyszczały z Włochów prowincję Galla i Sidamo. Za kampanię Cunningham został kawalerem komandorem Orderu Łaźni.

8 Armia i operacja Crusader

Sukces w Afryce Wschodniej sprawił, że latem 1941 roku następca Wavella, generał Claude Auchinleck, powierzył Cunninghamowi sformowanie i wyszkolenie nowej 8 Armii na pustyni zachodniej. Składała się z dwóch korpusów: piechoty, XIII Korpusu Godwina-Austena, i pancernego XXX Korpusu, którego dowódca, specjalista od broni pancernej Vyvyan Pope, zginął w katastrofie lotniczej w październiku. Zastąpił go mniej doświadczony generał Willoughby Norrie. Cunningham, artylerzysta bez doświadczenia w prowadzeniu wielkich jednostek pancernych, miał kilka tygodni, by przygotować armię do ofensywy, której pod naciskiem Winstona Churchilla nie wolno było odkładać.

Operacja Crusader rozpoczęła się 18 listopada 1941 roku i całkowicie zaskoczyła przeciwnika. Plan zakładał jedną wielką bitwę pancerną, ale brygady XXX Korpusu weszły do walki osobno, w rejonie Sidi Rezegh, i Erwin Rommel rozbijał je po kolei. Po kilku dniach Brytyjczycy stracili większość czołgów. Cunningham zastanawiał się, czy nie przerwać natarcia, by odbudować siły, i zwrócił się do Auchinlecka, który 23 listopada przyleciał do jego kwatery i kazał kontynuować ofensywę. Nazajutrz Rommel ruszył z dywizjami pancernymi ku granicy egipskiej, na tyły 8 Armii, ale jego rajd nie przyniósł rozstrzygnięcia. 26 listopada Auchinleck odwołał Cunninghama i powierzył dowództwo swojemu zastępcy szefa sztabu, generałowi Neilowi Ritchiemu. Cunningham na prośbę Auchinlecka zgłosił się do szpitala, by jego odejście wyglądało na skutek choroby. Lekarz, który zbadał go 29 listopada, stwierdził zmęczenie po tygodniu niemal bez snu, ale żadnego załamania nerwowego. Mimo to w armii rozeszła się wersja o załamaniu i na długo przylgnęła do jego nazwiska. Ofensywa, kontynuowana według jego planu, doprowadziła do odsieczy Tobruku i odwrotu Rommla do Al-Ukajli.

Ostatnie lata wojny

Churchill nie chciał początkowo dać mu żadnego stanowiska. Pomogło dopiero wstawiennictwo szefa Imperialnego Sztabu Generalnego Alana Brooke’a i Smutsa. W 1942 roku Cunningham, znów w stopniu generała majora, został komendantem kolegium sztabowego w Camberley. W 1943 roku objął dowództwo wojsk w Irlandii Północnej, gdzie przygotowywał do inwazji na Francję stacjonujące tam wojska amerykańskie, za co otrzymał amerykańską Legię Zasługi. W 1944 roku przejął Dowództwo Wschodnie w Anglii. W tych latach wygłaszał wykłady o przywództwie wojskowym, które po latach zyskały uznanie historyków wojskowości.

Wysoki komisarz Palestyny

30 października 1945 roku Cunningham awansował na generała, a 21 listopada objął urząd wysokiego komisarza Palestyny i naczelnego dowódcy wojsk brytyjskich w mandacie. Trafił tam w chwili, gdy żydowskie organizacje zbrojne, Hagana, Irgun i Lechi, rozpoczęły wspólną walkę z władzą brytyjską, sprzeciwiając się ograniczeniom imigracji Żydów ocalałych z Zagłady. 29 czerwca 1946 roku władze mandatowe przeprowadziły operację „Agatha”, masowe aresztowania przywódców Agencji Żydowskiej i członków Hagany. 22 lipca Irgun wysadził skrzydło jerozolimskiego hotelu King David, w którym mieściły się biura administracji mandatowej i dowództwa wojskowego; zginęło 91 osób. Cunningham, zwolennik ograniczonego użycia siły i szukania porozumienia z umiarkowanymi przywódcami żydowskimi, często spierał się z wojskowymi, którzy domagali się twardszych represji. W październiku 1946 roku przeszedł w stan spoczynku w wojsku i od tej pory był już tylko cywilnym wysokim komisarzem.

W lutym 1947 roku rząd brytyjski ogłosił, że przekaże sprawę Palestyny Organizacji Narodów Zjednoczonych, co formalnie uczynił w kwietniu. Po przyjęciu 29 listopada 1947 roku rezolucji nr 181 o podziale kraju wybuchła wojna domowa między Żydami a Arabami, a Cunningham kierował likwidacją administracji mandatowej i ewakuacją wojsk. 14 maja 1948 roku opuścił Jerozolimę i odpłynął z Hajfy. Tego samego dnia Dawid Ben Gurion ogłosił powstanie Państwa Izrael. Za służbę w Palestynie Cunningham otrzymał Krzyż Wielki Orderu św. Michała i św. Jerzego.

Ostatnie lata

Po powrocie do Anglii odrzucił ofertę objęcia urzędu Czarnej Laski (Gentleman Usher of the Black Rod) w Izbie Lordów i wycofał się z życia publicznego. Do 1954 roku był honorowym komendantem Królewskiej Artylerii, a w latach 1951–1963 przewodniczył radzie nadzorczej Cheltenham College. W 1951 roku, w wieku sześćdziesięciu czterech lat, ożenił się z Margery Snagge. W 1954 roku pomagał w organizacji wizyty cesarza Hajle Syllasje w Wielkiej Brytanii, który odznaczył go wtedy Orderem Menelika II. Zmarł 30 stycznia 1983 roku w Royal Tunbridge Wells w wieku dziewięćdziesięciu pięciu lat. Pochowano go w Edynburgu, obok rodziców.

Znaczenie

Cunningham przeszedł do historii jako dowódca dwóch bardzo różnych kampanii. W kampanii wschodnioafrykańskiej pokazał odwagę w wykorzystaniu okazji: operację, która miała skończyć się na Kismaju, zamienił w pościg przez cały Róg Afryki, który przyspieszył upadek włoskiego imperium i powrót Hajle Syllasje na tron. Na pustyni libijskiej zmierzył się z przeciwnikiem znacznie groźniejszym i stał się pierwszym z kilku brytyjskich dowódców 8 Armii, których kariera załamała się w starciu z Rommlem. Część historyków uważa dziś, że jego odwołanie było niesprawiedliwe, a opowieść o załamaniu nerwowym służyła ukryciu sporów między nim a Auchinleckiem. Jako ostatni wysoki komisarz Palestyny był świadkiem końca brytyjskiego mandatu i narodzin Izraela, a wraz z nimi konfliktu, który trwa do dziś.