Kapitulacja Gazzery

3 lipca 1941 roku o świcie wojska belgijsko-kongijskie generała Auguste’a Gilliaerta uderzyły na włoskie pozycje u stóp góry Saïo w południowo-zachodniej Etiopii. Do wczesnego popołudnia zdobyły wzgórza bronione od kwietnia, a o 13.40 z góry zjechały dwa samochody z białymi flagami. Generał Pietro Gazzera, który po księciu Aosty przejął dowództwo wszystkich wojsk włoskich w Afryce Wschodniej, prosił o warunki kapitulacji. 6 lipca Gilliaert wjechał do Saïo i przyjął formalne poddanie się Gazzery, ośmiu innych generałów i kilku tysięcy żołnierzy. Z całej Włoskiej Afryki Wschodniej Włosi trzymali odtąd tylko okolice Gonderu.

Kalendaria podają zwykle pod 3 lipca, że Gazzera poddał resztki swoich wojsk „w rejonie Dżimmy”. Data jest uzasadniona, bo tego dnia zapadła decyzja o kapitulacji, ale sam akt rozłożył się na kilka dni: włoskie opracowania datują porozumienie na 4 lipca, brytyjskie i belgijskie formalne poddanie się na 6 lipca, a do rozproszonych oddziałów wiadomość docierała tak wolno, że miejscami strzelano jeszcze do 9 lipca. Uściślenia wymaga też miejsce. Dżimma, stolica prowincji, była w rękach brytyjskich od 21 czerwca, a Gazzera poddał się w Saïo, dzisiejszym Dembidolo, ponad dwieście kilometrów dalej na zachód, blisko granicy Sudanu.

Ostatni wicekról

Pietro Gazzera, urodzony w 1879 roku w Bene Vagienna w Piemoncie, był artylerzystą i oficerem sztabu. W czasie pierwszej wojny światowej pracował w naczelnym dowództwie, blisko generała Pietra Badoglia, a w listopadzie 1918 roku był jednym z włoskich pełnomocników przy podpisaniu rozejmu w Villa Giusti z Austro-Węgrami. W latach 1929–1933 był ministrem wojny w rządzie Benita Mussoliniego, potem senatorem. Latem 1938 roku został gubernatorem i dowódcą wojsk prowincji Galla i Sidamo, jednej z sześciu części, na które podzielono Włoską Afrykę Wschodnią. Była to kraina większa od samych Włoch, z około pięcioma milionami mieszkańców.

W czerwcu 1940 roku Gazzera objął dowództwo sektora południowego, naprzeciw Kenii i południowego Sudanu: według włoskiego słownika biograficznego około pięćdziesięciu tysięcy żołnierzy, w tym czterdzieści tysięcy kolonialnych, uzbrojonych w dużej części w broń zdobytą na Austriakach w 1918 roku. Po upadku frontu w Somali i wkroczeniu Brytyjczyków do Addis Abeby wojna przyszła do niego ze wszystkich stron. Gdy w maju 1941 roku na Amba Alagi skapitulował wicekról, książę Aosty, Rzym mianował Gazzerę naczelnym dowódcą sił zbrojnych i pełniącym obowiązki generalnego gubernatora Włoskiej Afryki Wschodniej. Formalnie stał na czele imperium, w praktyce bronił jednej, rozpadającej się prowincji.

Odwrót przez Galla i Sidamo

Według włoskich opracowań Gazzera miał wtedy około siedemdziesięciu tysięcy ludzi w siedmiu dywizjach kolonialnych, wraz z resztkami wojsk, które dotarły do niego z Hareru, Somali i okolic stolicy. Rzym kazał mu jednak bronić całej prowincji, zamiast skupić siły w jednej czy dwóch twierdzach, a askarysi dezerterowali coraz liczniej. W Galla i Sidamo, dotąd jednej ze spokojniejszych części kraju, rosła partyzantka etiopskich patriotów, ośmielona wkroczeniem cesarza Hajle Syllasje I do kraju w styczniu, a potem jego powrotem do Addis Abeby 5 maja.

Na początku maja kolumna zmotoryzowana, wysłana na rozkaz wicekróla z Szaszemenie na północ, natknęła się nad jeziorem Langano na brytyjskie samochody pancerne i zawróciła. Odtąd wojska afrykańskie generała Alana Cunninghama, nacierające od północy, od Addis Abeby, i od południa, od granicy kenijskiej, spychały Włochów od jednej rzeki do drugiej. 14 maja padło Szaszemenie, 22 maja Soddo, gdzie do niewoli trafiło dwóch włoskich generałów. W czerwcu oddziały afrykańskie sforsowały rzekę Omo i ruszyły na Dżimmę. Gazzera przeniósł kwaterę główną do Saïo, a Dżimmę, w której mieszkało wielu włoskich cywilów, ogłosił miastem otwartym. Dowódca garnizonu poprosił o warunki, a 21 czerwca Brytyjczycy weszli do miasta, biorąc według różnych opracowań od ośmiu do piętnastu tysięcy jeńców.

Dopiero wtedy Gazzera kazał pozostałym trzem dywizjom kolonialnym zbierać się wokół Saïo. Żadna nie dotarła. Jedna została rozbita nad rzeką Didesa, druga utknęła, osaczona przez partyzantów, około stu kilometrów od celu, trzecia poddała się Etiopczykom. Gazzera, przekonany, że brytyjski pościg jest bliżej, niż był naprawdę, kazał jeszcze wysadzić most na rzece Indina na wschód od Saïo i sam zamknął się w pułapce. Od zachodu czekali na niego Belgowie.

Belgowie pod Saïo

Dopiero w listopadzie 1940 roku rząd Huberta Pierlota w Londynie uznał stan wojny z Włochami, co otworzyło drogę do użycia Force Publique, armii kolonialnej Konga Belgijskiego. Kongijscy żołnierze z belgijskimi oficerami przebyli ponad dwa tysiące kilometrów, by w marcu 1941 roku wkroczyć z Sudanu Anglo-Egipskiego do Etiopii. 11 marca razem z batalionami King’s African Rifles zaatakowali Asosę, a 25 marca zajęli Gambelę nad rzeką Baro. Włosi wycofali się na płaskowyż Saïo, wznoszący się na około 1200 metrów ponad okolicę.

Zaczęło się oblężenie Saïo, w którym przez większość czasu w gorszym położeniu byli oblegający. W kwietniu Belgowie mieli około 1600 żołnierzy i 600 tragarzy, za mało, by zdobyć płaskowyż. 15 kwietnia zaatakowali przez potok Bortai, a 21 kwietnia odparli silny kontratak batalionów erytrejskich. W porze deszczowej droga z Sudanu zamieniła się w błoto, a rzeki były jeszcze za płytkie dla barek. Przez kilka tygodni żyli ze zrzutów, na połowie racji, a choroby zabijały więcej ludzi niż włoska artyleria. Gdy w czerwcu nadeszły posiłki, nękali Włochów patrolami tak, by sprawiać wrażenie dużo liczniejszych, niż byli, a Saïo bombardowały trzy stare dwupłatowce Hawker Hart South African Air Force.

Pod koniec czerwca z Konga przybył generał major Auguste-Édouard Gilliaert, do początku 1941 roku naczelny dowódca Force Publique. 27 czerwca generał William Platt, któremu Belgowie podlegali, polecił mu zaatakować, gdy tylko nadarzy się okazja. Gilliaert skupił prawie wszystkie siły przeciwko Saïo, choć według opracowań miał w Etiopii tylko około trzech tysięcy żołnierzy i dwóch tysięcy tragarzy, wobec kilkukrotnie liczniejszych Włochów.

3 lipca

2 lipca Belgowie przeszli potok Bortai. 3 lipca o świcie ich wysunięte placówki otworzyły ogień na Saïo, a pół godziny później odezwała się belgijska artyleria. Włosi odpowiedzieli silnym ogniem własnych baterii. Jeden batalion uderzył na dwa wzgórza, które Włosi trzymali od kwietnia, drugi osłaniał jego lewe skrzydło, a trzeci, podpułkownika Edmonda Van der Meerscha, wyszedł na prawe skrzydło kozią ścieżką rozpoznaną przez patrole. Wzgórza padły, a obrońcy, odcięci od umocnień na szczycie góry, cofnęli się na równinę.

Włoskie dowództwo było przekonane, że ma przed sobą trzy belgijskie dywizje wzmocnione przez Południowoafrykańczyków. Zapasów zostało mu na około dwa miesiące, a odwrotu nie było. Gazzera zawiadomił przez radio aliantów w Addis Abebie, że chce rozmawiać o kapitulacji z Belgami. O 13.40 z góry zjechały dwa samochody sztabowe z białymi flagami, a w nich ośmiu włoskich generałów, szef sztabu Gazzery i katolicki kapelan. Gilliaert spotkał się z nimi niedaleko potoku Bortai. Włosi prosili o wstrzymanie działań wojennych na całym obszarze na południe od Nilu Błękitnego i o honory wojskowe dla swoich żołnierzy. Belgijski generał się zgodził.

6 lipca Gilliaert wjechał do Saïo i przyjął formalną kapitulację. Liczby jeńców różnią się zależnie od źródła: opracowania oparte na danych belgijskich mówią o 6454 jeńcach, w tym około 3500 askarysach, brytyjskie o około 2950 Włochach, 1535 żołnierzach afrykańskich i 2000 ludzi z oddziałów nieregularnych, a włoski słownik biograficzny o około czterech tysiącach ludzi. Na prośbę Gazzery Gilliaert zapewnił erytrejskim askarysom bezpieczne przejście do brytyjskich obozów jenieckich i dał im kongijską eskortę, która miała ich chronić przed odwetem Etiopczyków. Jeden batalion kolonialny przeszedł na stronę aliantów. Force Publique straciła w całej kampanii około 460 ludzi, w większości Kongijczyków, z czego według belgijskich danych cztery piąte zmarło na choroby.

Miejsce w wojnie

Kapitulacja Gazzery zakończyła walki w południowej i zachodniej Etiopii. Z całego imperium, które Mussolini ogłosił w maju 1936 roku, Włochom został tylko górzysty kraj wokół Gonderu na północ od jeziora Tana. Obowiązki wicekróla przejął tam generał Guglielmo Nasi, który przetrwał porę deszczową i skapitulował dopiero 27 listopada 1941 roku. Ponieważ w czerwcu Brytyjczycy zajęli Assab, ostatni włoski port nad Morzem Czerwonym, od lipca wojna w Afryce Wschodniej była już tylko dogaszaniem pożaru. Większość wojsk brytyjskich, indyjskich i południowoafrykańskich odjechała wcześniej do Egiptu, a na miejscu zostały dwie dywizje afrykańskie i etiopscy patrioci. Rozproszone grupy włoskich żołnierzy i osadników prowadziły jeszcze partyzantkę do jesieni 1943 roku.

Dla Belgów Saïo miało znaczenie daleko większe niż jego skala. Było pierwszym dużym zwycięstwem belgijskiego oręża od klęski w maju 1940 roku, i to odniesionym przez armię kolonialną, którą rząd na uchodźstwie dopiero co postanowił wysłać do walki. Nazwę Saïo noszą do dziś ulice w Belgii i w Kongu. Brygada Force Publique służyła potem w latach 1943–1944 jako garnizon w Egipcie i Palestynie, a Gilliaert w 1944 roku znów objął dowództwo armii kolonialnej.

Gazzera trafił do niewoli w Kenii, w Indiach i w Stanach Zjednoczonych. Po kapitulacji Włoch, na prośbę premiera Badoglia, został zwolniony i w grudniu 1943 roku wrócił do kraju, gdzie do końca wojny zajmował się sprawami włoskich jeńców. W 1952 roku wydał wspomnienia o wymownym tytule „Wojna bez nadziei”. Imperium, dla którego Mussolini w 1935 roku najechał Etiopię i ściągnął na Włochy sankcje Ligi Narodów, od lipca 1941 roku sprowadzało się do jednej oblężonej twierdzy w Gonderze.