Kampania wschodnioafrykańska

Kampania wschodnioafrykańska, nazywana też kampanią abisyńską, była wojną o włoskie imperium w Rogu Afryki. Rozpoczęła się 10 czerwca 1940 roku, gdy Benito Mussolini wypowiedział wojnę Wielkiej Brytanii i Francji, a zakończyła 27 listopada 1941 roku kapitulacją ostatniego włoskiego garnizonu w Gonderze. Latem 1940 roku Włosi, mając ogromną przewagę liczebną, zajęli kilka przygranicznych miejscowości w Sudanie i Kenii, a w sierpniu całe Somali Brytyjskie. Zimą i wiosną 1941 roku wojska brytyjskie, indyjskie, południowoafrykańskie i afrykańskie, wspierane przez Wolnych Francuzów, Belgów z Konga i etiopskich partyzantów, uderzyły na nich z trzech stron i w niespełna cztery miesiące rozbiły główne siły włoskie. Wicekról, książę Aosty, skapitulował w maju pod Amba Alagi, a cesarz Hajle Syllasje I wrócił do Addis Abeby dokładnie pięć lat po tym, jak weszli do niej Włosi. Etiopia, pierwszy kraj podbity przez państwo późniejszej osi, była pierwszym, który w czasie drugiej wojny światowej odzyskał niepodległość.

Nazwa i daty

W literaturze brytyjskiej kampania nosi nazwę East African campaign lub Abyssinian campaign, w polskiej mówi się o kampanii wschodnioafrykańskiej albo abisyńskiej. Włosi mówią o upadku Włoskiej Afryki Wschodniej. Początek kampanii wyznacza 10 czerwca 1940 roku, dzień włoskiego wypowiedzenia wojny, choć pierwsze działania zbrojne nastąpiły dzień później: 11 czerwca brytyjskie samoloty zaatakowały lotniska w Erytrei, a 13 czerwca włoskie bombowce uderzyły na brytyjską bazę lotniczą w Wajir w Kenii. Za koniec uznaje się kapitulację generała Guglielma Nasiego w Gonderze 27 listopada 1941 roku, ostatnią kapitulację zorganizowanych wojsk włoskich w Afryce Wschodniej. Rozproszone oddziały włoskie prowadziły jeszcze partyzantkę aż do rozejmu z września 1943 roku, a niektórzy autorzy liczą datę kapitulacji Gonderu na 28 listopada, gdy podpisano ostatnie dokumenty.

Tło

Po zwycięstwie w drugiej wojnie włosko-abisyńskiej i zajęciu Addis Abeby w maju 1936 roku Mussolini połączył Etiopię z dawnymi koloniami, Erytreą i Somali, w Włoską Afrykę Wschodnią. Pod koniec 1937 roku wicekrólem i gubernatorem generalnym został książę Aosty Amedeo Sabaudzki, krewny króla Wiktora Emanuela III, lotnik i oficer o umiarkowanych poglądach, który zastąpił znienawidzonego po masakrach z 1937 roku Rodolfa Grazianiego. Książę próbował łagodzić politykę okupacyjną, ale nie zdołał stłumić oporu: w górach, zwłaszcza w prowincji Godżam, wciąż walczyli etiopscy patrioci, tak zwani arbegnoch.

W czerwcu 1940 roku książę Aosty, jako wódz naczelny sił zbrojnych Włoskiej Afryki Wschodniej, rozporządzał ogromną armią. Według włoskich danych 1 czerwca liczyła ona około 290 tysięcy ludzi, a po mobilizacji, do sierpnia, ponad 370 tysięcy, wliczając marynarzy i lotników. Około siedemdziesięciu procent stanowili askarysi, żołnierze miejscowego zaciągu dowodzeni przez włoskich oficerów. Najlepsze były bataliony erytrejskie, większość pozostałych oddziałów kolonialnych była jednak przygotowana do tłumienia buntów, nie do wojny z nowocześnie uzbrojonym przeciwnikiem. Z metropolii pochodziły dwie dywizje piechoty, w tym elitarna dywizja grenadierów sabaudzkich (Granatieri di Savoia), bataliony czarnych koszul i oddziały alpini. Lotnictwo miało w czerwcu 1940 roku około 320 samolotów, w większości przestarzałych, a flotylla Morza Czerwonego w Massaui siedem starych niszczycieli i osiem okrętów podwodnych.

Ta armia miała jednak słabość, której nie dało się usunąć. Od chwili wejścia Włoch do wojny brytyjska flota zamknęła Kanał Sueski, a kolonia została odcięta od metropolii. Zapasy paliwa, amunicji i części zamiennych miały wystarczyć na kilka miesięcy. Włoskie dowództwo zakładało, że wojna będzie krótka i rozstrzygnie się w Europie i w Egipcie, a Afryka Wschodnia ma się utrzymać do tego czasu.

Po drugiej stronie granic stały skromne siły brytyjskie. Całym Bliskim Wschodem dowodził od sierpnia 1939 roku generał Archibald Wavell, odpowiedzialny zarazem za Egipt, Palestynę, Irak i Afrykę Wschodnią. W Sudanie Anglo-Egipskim generał William Platt, dowódca Sudan Defence Force, miał około dziewięciu tysięcy żołnierzy, w tym trzy bataliony brytyjskie i około dwudziestu kompanii sudańskich, do obrony granicy długości blisko dwóch tysięcy kilometrów. W Kenii stały dwie brygady afrykańskich strzelców King’s African Rifles, a w Somali Brytyjskim niespełna dwa tysiące ludzi, w tym Korpus Wielbłądzi Somali (Somaliland Camel Corps). Wavell już w 1939 roku przygotowywał plany wywołania powstania w Etiopii, ale do czerwca 1940 roku polityka unikania zatargów z Włochami kazała je odkładać.

Przebieg

Lato 1940: włoskie natarcia na Sudan i Kenię

Mimo przewagi książę Aosty nie zamierzał prowadzić wielkiej ofensywy. Chciał skrócić front i zająć dogodne punkty wyjścia, a Rzym oczekiwał przede wszystkim sukcesów propagandowych. 4 lipca 1940 roku wojska generała Luigiego Frusciego, dowódcy sektora północnego, wkroczyły z Erytrei do Sudanu. Na Kassalę, ważny węzeł kolejowy, szły trzy kolumny piechoty kolonialnej, kawalerii i artylerii, wspartej czołgami i lotnictwem, liczące według różnych źródeł od około sześciu i pół do jedenastu tysięcy ludzi. Miasta broniło około trzystu dwudziestu żołnierzy Sudan Defence Force i miejscowa policja, bez artylerii. Sudańczycy przez kilka godzin nękali napastników, po czym wycofali się w głąb kraju, zadając, według danych brytyjskich, znacznie większe straty, niż sami ponieśli. Tego samego dnia Włosi zajęli fort Gallabat naprzeciw etiopskiej Metemmy, a w kolejnych dniach Kurmuk i kilka osad nad Nilem Błękitnym. Dalej nie poszli, bo zabrakło im paliwa, a ludność Sudanu, wbrew rachubom Rzymu, nie powstała przeciw Brytyjczykom.

Na południu Włosi uderzyli na Moyale, przygraniczny posterunek w północnej Kenii. Pierwszy atak, 1 lipca, odparła kompania King’s African Rifles, ale 10 lipca uderzyło już kilka batalionów po silnym ostrzale artyleryjskim i po kilku dniach garnizon wycofał się. Włosi posunęli się dalej, do studni w Buna i Dabel, około stu kilometrów w głąb Kenii, i tam się zatrzymali. Były to sukcesy niewielkie, ale w Londynie wywołały niepokój. Winston Churchill zarzucał Wavellowi „statyczną politykę”, a Wavell skierował do Sudanu 5 Indyjską Dywizję Piechoty, która zaczęła tam przybywać we wrześniu.

Sierpień 1940: zdobycie Somali Brytyjskiego

Jedyną dużą ofensywę lata książę Aosty skierował przeciw Somali Brytyjskiemu. Po kapitulacji Francji sąsiednie Somali Francuskie przeszło pod władzę Vichy i przestało zagrażać Włochom, a brytyjski protektorat został osamotniony. 3 sierpnia 1940 roku trzy kolumny pod ogólnym dowództwem generała Guglielma Nasiego, kilkakrotnie liczniejsze od obrońców, przekroczyły granicę. 5 sierpnia zajęły Zeilę na wybrzeżu, odcinając Brytyjczyków od Dżibuti, oraz Hargejsę. Brytyjczycy, wzmocnieni batalionami z Adenu i Kenii do około czterech, a potem pięciu tysięcy ludzi, bronili się na wzgórzach nad wyschniętym korytem Tug Argan, gdzie droga z Hargejsy do portu Berbera przecina góry.

Bitwa pod Tug Argan trwała od 11 do 15 sierpnia. Włoska artyleria i liczebność stopniowo łamały obronę, oddziały kolonialne obchodziły pozycje górskimi ścieżkami, a dowodzący obroną generał Reade Godwin-Austen, któremu groziło okrążenie, poprosił o zgodę na odwrót. Wavell był wtedy w Londynie i zgodę wydał jego zastępca w Kairze, generał Henry Maitland Wilson. 17 sierpnia szkocki batalion Black Watch powstrzymał Włochów w akcji opóźniającej pod Barkasanem, a okręty brytyjskie i australijskie wywiozły z Berbery do Adenu około siedmiu tysięcy żołnierzy i cywilów. 19 sierpnia Włosi weszli do opuszczonego portu. Kapitan Eric Wilson z Korpusu Wielbłądziego, który przez kilka dni bronił stanowiska karabinów maszynowych, otrzymał Krzyż Wiktorii pośmiertnie, zanim się okazało, że przeżył w niewoli.

Według brytyjskich danych Brytyjczycy stracili 38 zabitych i 222 rannych, a straty włoskie brytyjska historia oficjalna szacowała na ponad dwa tysiące ludzi. Według włoskich danych w całej kampanii w Somali Brytyjskim po stronie włoskiej poległo 465 ludzi, a ponad półtora tysiąca odniosło rany. Churchill uważał, że kolonii nie broniono dość zacięcie. Wavell odpowiedział mu, że wysoki rachunek rzeźnika nie świadczy o dobrej taktyce, czego premier długo mu nie zapomniał. Był to jedyny przypadek w całej wojnie, gdy Włosi bez pomocy Niemców zajęli całe brytyjskie terytorium. Propaganda wykorzystała go w pełni, ale zwycięstwo niewiele zmieniało: zużyto paliwo i amunicję, których nie było czym zastąpić, i od tej chwili armia Aosty przeszła do obrony.

Jesień 1940: Chartum, Gallabat i Morze Czerwone

Najważniejsze decyzje jesieni zapadły w Chartumie. Hajle Syllasje, który od 1936 roku żył na wygnaniu w Anglii, w czerwcu 1940 roku poleciał do Egiptu, a na początku lipca dotarł do Sudanu, gdzie przekonywał sceptycznego Platta, że jego powrót wywoła powstanie. 12 sierpnia do Godżamu przeszła niewielka Misja 101 pułkownika Daniela Sandforda, która miała połączyć rozproszone oddziały patriotów. Pod koniec października do Chartumu przyleciał brytyjski minister wojny Anthony Eden. Na naradzie z udziałem cesarza, premiera Związku Południowej Afryki Jana Smutsa, Wavella, Platta i generała Alana Cunninghama, brata admirała Andrew Cunninghama, uzgodniono plan ofensywy na Włoską Afrykę Wschodnią wraz z poparciem dla etiopskiego powstania. W listopadzie Cunningham objął dowództwo sił w Kenii, a do Chartumu przybył major Orde Wingate, który miał prowadzić działania nieregularne.

Na froncie sudańskim 6 listopada 1940 roku 10 Indyjska Brygada Piechoty brygadiera Williama Slima, wsparta czołgami, odbiła fort Gallabat. Włoskie lotnictwo panowało jednak w powietrzu: zestrzeliło kilka brytyjskich Gladiatorów i bombardowało piechotę na kamienistym gruncie, w którym nie dało się okopać. Część jednego z brytyjskich batalionów uległa panice i Slim musiał wycofać się z fortu. Klęska nie była wielka, ale pokazała, że Włosi wciąż potrafią się bronić. Na Morzu Czerwonym Brytyjczycy szybko zdobyli przewagę. Już w czerwcu flotylla włoska straciła kilka okrętów podwodnych, a od lata alianckie konwoje płynęły do Suezu niemal bez strat. Jedyny poważny atak włoskich niszczycieli na konwój, w nocy z 20 na 21 października, skończył się utratą jednego z nich. W listopadzie brytyjscy kryptolodzy z Bletchley Park i z Kairu złamali nowe szyfry włoskiej armii i lotnictwa w Afryce Wschodniej. Odtąd brytyjscy dowódcy znali plany i stany włoskich wojsk, często szybciej niż ich adresaci.

W grudniu 1940 roku sytuacja Włoch pogorszyła się na wszystkich frontach. Ofensywa w Grecji utknęła, a 9 grudnia Brytyjczycy rozpoczęli w Egipcie operację Compass, która rozbiła armię Grazianiego. Nowy szef włoskiego sztabu generalnego Ugo Cavallero zgodził się, by książę Aosty wycofał wojska z nizin przygranicznych na łatwiejsze do obrony góry. Wavell, który po pierwszych sukcesach w Libii przerzucił do Sudanu 4 Indyjską Dywizję Piechoty, postanowił uderzyć wcześniej, niż planował.

Styczeń–kwiecień 1941: Erytrea i Keren

Gdy Brytyjczycy odczytali rozkazy o odwrocie, Platt przyspieszył ofensywę. Włosi opuścili Kassalę 17 i 18 stycznia 1941 roku, a 19 stycznia weszły do niej wojska brytyjskie i indyjskie. W pościgu za cofającymi się Włochami 4 i 5 Indyjska Dywizja Piechoty dotarły do Akordatu. Po walkach 31 stycznia, w których brytyjskie czołgi Matilda rozbiły włoskie pozycje, Włosi stracili miasto, a 2 lutego także Barentu. Większość Włochów zdołała jednak wycofać się w góry. Jedyna droga i kolej do Asmary i Massaui prowadziła przez wąwóz Dongolaas pod Keren, otoczony granitowymi szczytami, z których włoska artyleria widziała każdy ruch atakujących.

Bitwa pod Keren trwała od 3 lutego do 27 marca 1941 roku i była najcięższym starciem całej kampanii. Generał Nicolangelo Carnimeo zgromadził w górach grenadierów sabaudzkich, alpinów, bataliony czarnych koszul i najlepsze brygady erytrejskie, a liczebność obrońców szacuje się bardzo różnie, od kilkunastu do ponad trzydziestu tysięcy ludzi. Pierwsze natarcia w lutym przyniosły tylko zdobycie wzgórz, z których kontrataki grenadierów i askarysów raz po raz spychały żołnierzy indyjskich. Po sześciu tygodniach przygotowań 15 marca ruszyło generalne natarcie obu dywizji indyjskich, generała Noela Beresforda-Peirse’a i generała Lewisa Heatha, wspartych przez brygadę Wolnych Francuzów pułkownika Monclara, z oddziałami 13 Półbrygady Legii Cudzoziemskiej. W nocy z 15 na 16 marca 5 Dywizja zdobyła fort Dologorodoc nad wąwozem i utrzymała go, choć Włosi kontratakowali kilkakrotnie do 22 marca. Saperzy oczyścili następnie drogę z zapór i 27 marca brytyjskie czołgi i piechota przebiły się do Keren. Według amerykańskiego historyka Harolda Raugha atakujący stracili 536 zabitych i ponad 3200 rannych. Straty włoskie szacuje się różnie: według części autorów samych żołnierzy z Włoch poległo około trzech tysięcy, do czego dochodziły znacznie większe straty askarysów.

Po Keren opór w Erytrei się załamał. 31 marca Brytyjczycy przełamali ostatnią linię pod Ad Teclesan, a 1 kwietnia zajęli bez walki Asmarę, stolicę Erytrei. 8 kwietnia, po szturmie wojsk indyjskich i francuskich, skapitulowała Massaua, gdzie wzięto do niewoli blisko dziesięć tysięcy ludzi. Przed kapitulacją Włosi zatopili w porcie kilkanaście statków i doki pływające, a ostatnie niszczyciele, wysłane 2 kwietnia do ataku na Port Sudan, zatopiło brytyjskie lotnictwo albo zostały zatopione przez własne załogi. Morze Czerwone było wolne. 11 kwietnia prezydent Roosevelt ogłosił, że przestaje ono być strefą działań wojennych, i amerykańskie statki mogły odtąd wozić zaopatrzenie do Egiptu.

Ofensywa z Kenii: Somali Włoskie i droga do Addis Abeby

Równocześnie Cunningham uderzył z Kenii. Jego armia, złożona z 1 Południowoafrykańskiej Dywizji Piechoty oraz 11 i 12 Dywizji Afrykańskiej z brygadami z Kenii, Ugandy, Nigerii i Złotego Wybrzeża, miała według planów tylko zająć przed porą deszczową port Kismaju. Włosi, uznając równiny Somali za nie do utrzymania, wycofali się jednak za rzekę Dżuba. 14 lutego 1941 roku Brytyjczycy zajęli Kismaju, 22 lutego przełamali obronę nad Dżubą pod Jelib, a 25 lutego zmotoryzowana brygada nigeryjska wkroczyła bez walki do Mogadiszu, stolicy Somali Włoskiego. Pościg ruszył dalej na północ, zbudowaną przez Włochów Drogą Cesarską, i 17 marca dotarł do Dżidżigi w Ogadenie. Od 16 marca operacja Appearance, desant z Adenu pod Berberą, przywracała brytyjską władzę w Somali Brytyjskim, co skróciło szlak zaopatrzenia armii Cunninghama.

Przez górskie przejście Marda Brytyjczycy weszli na wyżynę etiopską. 25 i 26 marca zajęli Harer, 29 marca Dire Daua, gdzie włoscy osadnicy sami prosili o pomoc przeciw maruderom, którzy rabowali i mordowali. Książę Aosty, chcąc oszczędzić włoskich cywilów, zgodził się, by stolica nie była broniona. 6 kwietnia 1941 roku wojska południowoafrykańskie i afrykańskie wkroczyły do Addis Abeby, a porządku w mieście pilnowała jeszcze przez pewien czas włoska policja. Według brytyjskich danych wojska Cunninghama pokonały w ciągu około ośmiu tygodni około 2700 kilometrów, tracąc około pięciuset ludzi. Na południu Etiopii Południowoafrykańczycy zdobyli 18 lutego Megę, a 22 lutego Moyale wróciło w ręce Brytyjczyków.

Gideon Force i powrót cesarza

Trzecie uderzenie było najmniejsze, ale politycznie najważniejsze. 20 stycznia 1941 roku Hajle Syllasje przekroczył granicę Etiopii pod Um Idla w towarzystwie Wingate’a. Siły nazwane wkrótce Gideon Force liczyły według brytyjskich danych około pięćdziesięciu oficerów, dwudziestu brytyjskich podoficerów, około ośmiuset żołnierzy sudańskiego batalionu granicznego i ośmiuset żołnierzy etiopskich, bez artylerii i z rzadkim wsparciem lotnictwa. Zaopatrzenie wiozły wielbłądy, z których niemal wszystkie, około piętnastu tysięcy, padły na górskich szlakach. Wingate przez kilka tygodni nocnymi wypadami, propagandą i podstępem przekonywał dowódców włoskich, że ma za sobą znacznie większe siły. Ruch patriotów w Godżamie rósł, a oddziały kolonialne zaczęły dezerterować.

Na początku marca Włosi opuścili Burie, a w pierwszych dniach kwietnia, po kolejnych atakach, ich główne siły w Godżamie, około dwunastu tysięcy ludzi, wycofały się z Debre Markos. Ras Hailu, dawny władca Godżamu, który współpracował z Włochami, oddał miasto Brytyjczykom, a 6 kwietnia, w dniu wkroczenia wojsk Cunninghama do stolicy, wjechał do Debre Markos cesarz. 5 maja 1941 roku, dokładnie pięć lat po wkroczeniu wojsk marszałka Pietra Badoglia, Hajle Syllasje uroczyście wrócił do Addis Abeby i wezwał rodaków, by nie mścili się na Włochach. Wingate ścigał jeszcze cofającą się z Debre Markos kolumnę pułkownika Maraventana. 23 maja jej około 1100 Włochów i kilka tysięcy żołnierzy kolonialnych, przekonanych podstępem Wingate’a, że nadciągają duże siły brytyjskie, poddało się oddziałowi liczącemu około dwóch tysięcy ludzi, z których tylko około stu sześćdziesięciu było wyszkolonymi żołnierzami, a resztę stanowili patrioci.

Amba Alagi

Po upadku Erytrei i stolicy włoska armia rozpadła się na kilka zgrupowań: książę Aosty z kilkoma tysiącami ludzi bronił się na masywie Amba Alagi na północy, Nasi w Gonderze, a generał Pietro Gazzera w prowincji Galla i Sidamo na południowym zachodzie. Amba Alagi, góra wysokości blisko trzech i pół tysiąca metrów, z wydrążonymi w skałach stanowiskami i składami, była tą samą, na której w 1895 roku Etiopczycy rozbili włoski oddział majora Toselliego. Wicekról dotarł tam 17 kwietnia z około siedmioma tysiącami żołnierzy. Od północy podeszła 5 Indyjska Dywizja Piechoty, od południa 1 Brygada Południowoafrykańska, która po drodze 26 kwietnia zajęła Desje.

Główne natarcie rozpoczęło się 4 maja, a 10 maja masyw był okrążony. Obrońcom kończyły się woda i amunicja, oddziały kolonialne dezerterowały, a książę obawiał się o los rannych, gdyby wpadli w ręce etiopskich partyzantów. 16 maja zaproponował kapitulację. Brytyjczycy przyznali obrońcom honory wojskowe i 19 maja 1941 roku książę Aosty i około pięciu tysięcy Włochów zeszło z góry z bronią, defilując przed brytyjską kompanią honorową, i dopiero potem złożyło broń. Wicekról trafił do obozu jenieckiego w Kenii, gdzie zmarł 3 marca 1942 roku na gruźlicę i malarię. Dla Włochów stał się „bohaterem spod Amba Alagi”.

Dżimma, Wolchefit i Gonder

Po kapitulacji wicekróla obowiązki wicekróla przejął Gazzera. Jego wojska, nękane przez patriotów i od zachodu przez Force Publique z Konga Belgijskiego, traciły kolejne miasta. 11 czerwca brytyjski desant zajął Assab, ostatni włoski port na Morzu Czerwonym. 21 czerwca 1941 roku Brytyjczycy weszli do Dżimmy, a 6 lipca Gazzera skapitulował przed Belgami generała Auguste’a Gilliaerta. Wtedy obowiązki wicekróla przejął Nasi, który bronił się w górzystej prowincji wokół Gonderu na północ od jeziora Tana, mając na początku kwietnia ponad czterdzieści tysięcy ludzi, z czego ponad połowę stanowili askarysi.

Pora deszczowa wstrzymała działania na kilka miesięcy. Brytyjczycy i patrioci oblegali wysunięte placówki, z których najsilniejszą był garnizon pułkownika Maria Gonelli na przełęczy Wolchefit, broniący drogi z północy. 28 września, po ponad pięciu miesiącach oblężenia, wyczerpany głodem garnizon skapitulował. W listopadzie 12 Dywizja Afrykańska generała Charlesa Fowkesa i oddziały etiopskie przystąpiły do ostatniego natarcia. Przełęcz Kulkaber (wł. Culqualber), broniona przez karabinierów i askarysów, padła 21 listopada po tygodniu ciężkich walk. W tych dniach ostatni włoski myśliwiec w Afryce Wschodniej, Fiat CR.42 sierżanta Giuseppe Mottet, wykonał ostatni lot bojowy nad pozycjami brytyjskiej artylerii. 27 listopada 1941 roku wojska afrykańskie i etiopskie zaatakowały Gonder, a jeszcze tego samego dnia Nasi skapitulował z około dziesięcioma tysiącami Włochów i dwunastoma tysiącami żołnierzy afrykańskich. Zorganizowany opór włoski w Afryce Wschodniej przestał istnieć.

Około siedmiu tysięcy żołnierzy z rozbitych oddziałów, w tym oficerowie tacy jak porucznik Amedeo Guillet, prowadziło jeszcze w Erytrei, Somalii i Etiopii partyzantkę w nadziei na zwycięstwo Osi w Egipcie. Walki te ustały dopiero po rozejmie z Cassibile we wrześniu 1943 roku.

Straty

Dane o stratach są niepełne i zależą od tego, jaki okres obejmują. Według meldunku, który władze Włoskiej Afryki Wschodniej wysłały do Rzymu 16 kwietnia 1941 roku, do tego dnia poległo 426 oficerów i 4785 podoficerów i żołnierzy włoskich oraz 11 755 żołnierzy kolonialnych, a ranne były dziesiątki tysięcy. Do tego doszły straty pod Amba Alagi (około 3500 ludzi), pod Kulkaber (około tysiąca zabitych i ośmiuset rannych) i w ostatnich walkach o Gonder, gdzie według włoskiego historyka Pietra Maravigny zginęło około czterech tysięcy żołnierzy, w większości kolonialnych. Większość armii trafiła do niewoli. Etiopskie straty, zwłaszcza wśród patriotów i ludności cywilnej, nie są znane.

Według brytyjskiej historii oficjalnej siły brytyjskie w Afryce Wschodniej poniosły od czerwca 1940 do maja 1941 roku 1154 straty bojowe (zabitych, rannych i zaginionych), a ponad 74 tysiące zachorowało lub uległo wypadkom, w tym po około dziesięć tysięcy na czerwonkę i malarię. Choroby zabiły 744 żołnierzy. Brytyjczycy stracili 138 samolotów, a włoskie lotnictwo około 250 z ponad trzystu dwudziestu maszyn, z którymi zaczęło wojnę, i z około 75 przysłanych w trakcie kampanii. Kongijska Force Publique straciła ze wszystkich przyczyn 462 ludzi.

Znaczenie

Kampania wschodnioafrykańska była pierwszym wielkim zwycięstwem lądowym Wielkiej Brytanii w drugiej wojnie światowej i zarazem pierwszą klęską, która zabrała państwu Osi całe imperium. Imperium, proklamowane z balkonu Palazzo Venezia w maju 1936 roku, przetrwało zaledwie pięć lat. Mussolini zrzucił winę na „niedostatki rasy włoskiej”, ale utrata Afryki Wschodniej zachwiała prestiżem reżimu bardziej niż jakakolwiek wcześniejsza porażka. Kampania obnażyła też słabość włoskiej armii kolonialnej: masowe dezercje askarysów pokazały, że faszystowskie imperium nie zdobyło lojalności swoich poddanych.

Strategicznie najważniejsze było otwarcie Morza Czerwonego. Odkąd zniknęło zagrożenie ze strony Massaui, konwoje z Indii, Australii i Afryki Południowej, a od kwietnia 1941 roku także amerykańskie statki, mogły swobodnie płynąć do Egiptu. 4 Indyjska Dywizja Piechoty wróciła do Afryki Północnej w kwietniu, a po niej 5 Indyjska Dywizja i dywizja południowoafrykańska. Kampania miała jednak dla Brytyjczyków i swoją cenę. Wavell musiał prowadzić ją jednocześnie z ofensywą w Libii, wyprawą do Grecji i walkami w Iraku i Syrii, a gdy w 1941 roku do Afryki Północnej przybył Erwin Rommel, Brytyjczykom brakowało wojsk, które walczyły jeszcze pod Amba Alagi i w Gonderze. W czerwcu 1941 roku Churchill postanowił odwołać Wavella, a na początku lipca zastąpił go generał Claude Auchinleck. Alan Cunningham objął dowództwo nowo utworzonej 8 Armii, ale 26 listopada 1941 roku, w trakcie operacji Crusader, dzień przed kapitulacją Gonderu, został odsunięty od dowództwa. Platt dowodził jeszcze przez kilka lat wojskami brytyjskimi w Afryce Wschodniej, a Wingate wykorzystał doświadczenia z Etiopii, tworząc w Birmie oddziały czinditów. Zginął w katastrofie lotniczej w marcu 1944 roku.

Dla Etiopii kampania oznaczała odzyskanie niepodległości, choć nie od razu pełnej. Brytyjczycy początkowo traktowali kraj jak terytorium okupowane. Dopiero porozumienie anglo-etiopskie ze stycznia 1942 roku, zawarte także pod naciskiem amerykańskim, i kolejne z grudnia 1944 roku przywróciły cesarzowi pełnię władzy. Erytrea pozostała pod administracją brytyjską, a w 1952 roku została połączona z Etiopią w federację, co stało się źródłem wieloletniej wojny o niepodległość tego kraju. Dawne Somali Włoskie w 1950 roku trafiło pod włoską administrację powierniczą ONZ, a w 1960 roku połączyło się z Somali Brytyjskim w niepodległą Somalię. Hajle Syllasje, który w 1936 roku przegrał w Genewie, w 1941 roku wrócił na tron jako pierwszy władca kraju zajętego przez państwa Osi, któremu przywrócono władzę, a jego powrót do Addis Abeby był dla podbitej Europy znakiem, że zdobycze dyktatorów nie muszą być trwałe.