Brytyjczycy wkraczają do Addis Abeby

6 kwietnia 1941 roku, w niedzielę rano, przez przedmieścia Addis Abeby przejechała niewielka kolumna wojskowa. Prowadził ją samotny samochód pancerny King’s African Rifles z małą, domowej roboty flagą brytyjską, a za nim jechali generał Harry Wetherall, dowódca 11 Dywizji Afrykańskiej, oraz brygadierzy Charles Fowkes, Dan Pienaar i Gerald Smallwood. Pod Małym Gebbi, dawnym pałacem cesarza, a od 1936 roku siedzibą włoskiego wicekróla, czekali na nich włoscy urzędnicy i generał Renzo Mambrini, komendant policji Włoskiej Afryki Wschodniej. Bez wielkich ceremonii opuszczono z masztu włoską flagę i wciągnięto Union Jacka. Stolica imperium, które Benito Mussolini ogłosił w maju 1936 roku, po wkroczeniu wojsk marszałka Badoglia, przestała być włoska bez jednego wystrzału. Włosi nie zostali z niej wyparci w walce: wicekról, książę Aosty, uznał, że miasta nie da się bronić, wyprowadził z niego wojsko i zostawił w nim tylko policję, która miała chronić włoskich cywilów do chwili przybycia Brytyjczyków.

Upadek Addis Abeby był ukoronowaniem marszu wojsk generała Alana Cunninghama, które w lutym ruszyły z Kenii, zajęły Mogadiszu i przez Ogaden i Harer doszły do serca Etiopii. W tych samych dniach na północy wojska generała Williama Platta, które w marcu zdobyły Keren, zajęły Asmarę, stolicę Erytrei, i podeszły pod Massauę, główny włoski port nad Morzem Czerwonym. W pierwszym tygodniu kwietnia Włosi stracili więc stolicę Erytrei i stolicę całej Włoskiej Afryki Wschodniej.

Erytrea: Asmara i Massaua

Chronologie wojny, oparte na anglojęzycznych zestawieniach, podają, że Brytyjczycy zajęli Asmarę 3 kwietnia. Według brytyjskiej historii oficjalnej i opracowań włoskich miasto poddało się dwa dni wcześniej, 1 kwietnia 1941 roku. Po upadku Keren cofające się wojska włoskie próbowały jeszcze zatrzymać pościg na ostatniej pozycji przed stolicą, pod Ad Teclesan, gdzie kręta droga z Keren wspina się na płaskowyż. Według włoskich opracowań z blisko dwudziestu tysięcy żołnierzy, którzy rozpoczęli odwrót spod Keren, dotarło tam najwyżej pięć, sześć tysięcy. 31 marca, po całodziennej walce, 9 Indyjska Brygada Piechoty z 5 Indyjskiej Dywizji generała Lewisa Heatha zdobyła tę pozycję, biorąc według Playfaira 460 jeńców i 67 dział.

Dowódca wojsk w Erytrei, generał Luigi Frusci, już 28 marca zrezygnował z obrony Asmary. Według włoskich opracowań poprosił Brytyjczyków, by ze względu na mieszkających w niej kilkadziesiąt tysięcy Włochów potraktowali ją jako miasto otwarte, a sam odjechał przez Adigrat na południe, ku masywowi Amba Alagi. Wieczorem 31 marca z Asmary odszedł do Massaui ostatni pociąg. Następnego dnia, 1 kwietnia, przedstawiciele włoskich władz oddali miasto Brytyjczykom. Włoskie relacje podają, że oficjalna ceremonia odbyła się o wpół do jedenastej w pałacu gubernatora. Tak zakończyło się ponad pół wieku włoskich rządów w stolicy najstarszej kolonii Królestwa Włoch.

Pozostała Massaua. Jej dowódca, kontradmirał Mario Bonetti, miał według brytyjskiej historii oficjalnej około dziesięciu tysięcy ludzi. Heath przedstawił mu ultimatum w niecodzienny sposób: zadzwonił do jego sztabu nieprzeciętą linią telefoniczną. Ostrzegł, że jeśli Włosi zatopią statki w porcie, Brytyjczycy nie wezmą odpowiedzialności za wyżywienie i ewakuację włoskiej ludności Erytrei i Etiopii. Bonetti odpowiedział, że książę Aosty rozkazał stawiać opór, a co do statków nie może dać żadnej gwarancji. 2 kwietnia ostatnie pięć niszczycieli Flotylli Morza Czerwonego wyszło z portu w samobójczym rajdzie na Port Sudan. Rano 3 kwietnia wykryły je brytyjskie samoloty: dwa okręty zostały zatopione z powietrza, dwa kolejne porzucone przez załogi u wybrzeży Arabii i zniszczone przez lotnictwo i niszczyciel „Kingston”, a piąty, w którym w nocy doszło do awarii, zatopiła wcześniej własna załoga. Do 5 kwietnia oddziały indyjskie i Brygada Wschodnia Wolnych Francuzów pułkownika Monclara (Raoula Magrin-Vernereya) zamknęły pierścień wokół portu.

Wicekról rezygnuje ze stolicy

Na południu wojska Cunninghama weszły na wyżynę etiopską w drugiej połowie marca. 17 marca 23 Nigeryjska Brygada dotarła do Dżidżigi, w nocy z 21 na 22 marca zmusiła Włochów do opuszczenia przełęczy Marda, a 26 marca, po walce nad rzeką Bisidimo, jej samochody pancerne wjechały do Hareru. Brygada przebyła według brytyjskiej historii oficjalnej w trzydzieści dwa dni prawie tysiąc mil, około 1600 kilometrów. Upadek włoskiej władzy miał jednak drugą, ciemną stronę. W Dire Daua zbuntowani i zdezerterowani żołnierze kolonialni zaczęli napadać na Europejczyków. Według południowoafrykańskiej historii oficjalnej zamordowali siedmiu Włochów. 29 marca włoskie władze miasta same poprosiły Brytyjczyków o pomoc, a dwie kompanie Transvaal Scottish weszły pieszo do miasta i po walce ulicznej przywróciły w nim porządek.

Wicekról, Amedeo d’Aosta, już wtedy wiedział, że stolicy nie utrzyma. Rozpadające się dywizje kolonialne nie mogły zatrzymać zmotoryzowanego pościgu, a po klęsce pod Keren nie było już skąd brać odwodów. 24 marca polecił generałowi Carlowi De Simone bronić się jak najdłużej nad rzeką Auasz, a z Addis Abeby wywieźć wszystko, co miało wartość. Wojsko, poza oddziałami potrzebnymi do ochrony włoskich cywilów przed spodziewanymi aktami zemsty, miało odejść na północ. Opór miały odtąd stawiać trzy górskie ośrodki: masyw Amba Alagi na drodze z Asmary do Desje, Gonder pod dowództwem generała Guglielma Nasiego i prowincja Galla i Sidamo na południowym zachodzie. Według brytyjskiej historii oficjalnej Mussolini zatwierdził ten plan, wzywając zarazem do oporu do ostatka. 30 marca wicekról zatelegrafował do Rzymu, że zaczął się przewidywany od dawna gwałtowny rozpad i że pozostaje już tylko bronić się, gdzie się da i jak długo się da, dla honoru flagi.

Linia Auaszu miała tylko zyskać czas. 2 kwietnia po południu włoscy saperzy wysadzili most drogowy i kolejowy nad wąwozem rzeki. Następnego dnia 22 Wschodnioafrykańska Brygada brygadiera Fowkesa, której 5 batalion King’s African Rifles odnalazł bród kawałek w górę rzeki, przeszła Auasz niemal bez strat i zajęła miejscowość Auasz, a południowoafrykańscy saperzy zaczęli budować nowy most. Szybkość tego manewru odcięła resztki dwóch włoskich brygad kolonialnych, które cofały się drogą południową i liczyły, że zburzone drogi powstrzymają pościg na kilka dni. Tego samego dnia, 3 kwietnia, książę Aosty opuścił Addis Abebę i udał się na Amba Alagi, gdzie połączył ostatnie odwody z resztkami armii Frusciego z Erytrei. Władzę cywilną i wojskową w mieście przekazał, według włoskich opracowań, generałowi Agenorowi Frangipaniemu i generałowi Mambriniemu.

Rozmowy o losie cywilów

Najbardziej niepokoiła Cunninghama nie armia włoska, lecz to, co mogło się stać w Addis Abebie między odejściem włoskich wojsk a wkroczeniem jego własnych. Według jego ówczesnych szacunków w mieście mieszkało około dwudziestu tysięcy białych cywilów i około stu tysięcy Etiopczyków. Włoski spis z października 1939 roku podawał nawet ponad 35 tysięcy Włochów, w ogromnej większości mężczyzn. Wydarzenia w Dire Daua pokazywały, czym może grozić chwila bezkrólewia, a pamięć o masakrze, jaką włoscy faszyści i żołnierze urządzili w Addis Abebie w lutym 1937 roku po zamachu na marszałka Rodolfa Grazianiego, była wśród Etiopczyków wciąż żywa. Liczyło się i to, że Stany Zjednoczone były wciąż neutralne, a każdy incydent z udziałem kobiet i dzieci mógł mieć głośne echo na świecie.

30 marca zaproponował generałowi Archibaldowi Wavellowi, naczelnemu dowódcy na Bliskim Wschodzie, nawiązanie kontaktu z wicekrólem. 2 kwietnia nad Addis Abebą zrzucono z samolotu list Wavella. Brytyjski dowódca pisał, że pragnie współdziałać w zapewnieniu bezpieczeństwa włoskim kobietom i dzieciom na tyle, na ile pozwala mu obowiązek prowadzenia dalszej walki z wojskami księcia, i że Cunningham przyjmie wszelkie propozycje. Tego samego wieczoru włoskie dowództwo zebrało dowódców w Moggio i oznajmiło im, że nie da się już wzmocnić linii Auaszu ani zapewnić ochrony tysiącom Europejczyków w stolicy, więc trzeba rokować z Brytyjczykami w sprawie jej oddania. Włoski samolot zrzucił w Dire Daua wiadomość, że następnego dnia przyleci wysłannik wicekróla. Książę przekazał zarazem do Rzymu, że przerwa w działaniach pozwoli mu wyprowadzić wojska z rejonu stolicy.

3 kwietnia wysłannik wylądował w Dire Daua i został zawieziony do sztabu Cunninghama w Harerze. Usłyszał warunki brytyjskie: Włosi mieli chronić kobiety i dzieci w Addis Abebie, dopóki Brytyjczycy nie przejmą tego zadania, pozostawić nienaruszone służby miejskie wraz z personelem i zapasami żywności i paliwa, a także przekazać kolej z Auaszu do stolicy z taborem i obsługą. Pisemna odpowiedź włoska była wymijająca: o bezpieczeństwo i zaopatrzenie ludności zadbano, Brytyjczycy odpowiedzą za porządek, gdy tylko wejdą do miasta, a włoscy oficerowie udzielą im wszelkich informacji. Niczego więcej dowództwo włoskie nie zamierzało robić. Ustnie książę Aosty przekazał jednak przez swego wysłannika podziękowanie za brytyjską inicjatywę.

Sprawę skomplikował Londyn. Komitet Obrony gabinetu wojennego, kierowanego przez Winstona Churchilla, zawiadomił 4 kwietnia Cunninghama, że nie aprobuje propozycji Wavella. Brytyjczycy mieli nie brać odpowiedzialności za włoską ludność cywilną bez bezwarunkowej kapitulacji włoskich sił zbrojnych i bez wydania w nienaruszonym stanie statków stojących w Massaui. Cunningham uważał, że w Londynie nie zrozumiano, iż rozmowy dotyczą tylko samej stolicy, i obawiał się, że twarde żądania jedynie usztywnią Włochów. Zaproponował Wavellowi wstrzymanie marszu i wznowienie rokowań, a gdy przez dobę nie otrzymał odpowiedzi, kazał wojskom iść dalej. Tymczasem 4, 5 i 6 kwietnia bombowce i myśliwce lotnictwa południowoafrykańskiego atakowały lotnisko w Addis Abebie. Po wkroczeniu Brytyjczycy naliczyli tam około trzydziestu spalonych, uszkodzonych lub rozbitych włoskich samolotów.

6 kwietnia

Wczesnym rankiem 5 kwietnia, gdy tylko gotowy był most na Auaszu, 22 Wschodnioafrykańska Brygada ruszyła dalej. Tego dnia o 7.40 do Brytyjczyków przybył włoski oficer policji z prośbą, by jak najszybciej zajęli Addis Abebę, bo w mieście zaczęły się rabunki. Według południowoafrykańskiej historii oficjalnej generał Mambrini, eskortowany przez policjantów na motocyklach, wyjechał z białą flagą na spotkanie czołówki King’s African Rifles i oddał jej miasto, w którym obawiał się o życie włoskich żołnierzy i cywilów. Po południu kolumna Fowkesa stała w Akaki, kilkanaście kilometrów od stolicy. Cunningham nie pozwolił jej jednak wejść do miasta tego dnia. Zdecydował, że wkroczy do niego następnego ranka oddział reprezentujący całą dywizję.

W mieście panowało nerwowe wyczekiwanie. Włoskie radio do końca udawało, że przeciwnik nie zbliża się do stolicy, a według relacji zebranych przez południowoafrykańskiego historyka drukowano już numer „Corriere dell’Impero” z wiadomością o zaciętym oporze nad Auaszem. Etiopczycy czekali na wyzwolicieli. 6 kwietnia o ósmej rano do Akaki przyjechał Wetherall i sztabowcy ustawili kolumnę złożoną z oddziałów 11 Dywizji Afrykańskiej, w tym kompanii południowoafrykańskich Natal Carbineers. Przed nią do miasta wjechali korespondenci wojenni w czternastu rozklekotanych samochodach, które przebyły ponad trzy tysiące kilometrów od Nairobi. Włoskie relacje podają, że o wpół do jedenastej generałów brytyjskich powitał na schodach Małego Gebbi Mambrini. W pałacu podpisano akt przekazania miasta. Świadek wydarzeń, brytyjski dziennikarz Kenneth Gandar-Dower, opisał później tę ceremonię jako scenę rodem z operetki Gilberta i Sullivana.

Najdłuższą drogę przebyła w tym marszu 23 Nigeryjska Brygada, która prowadziła pościg od Dżuby aż po Harer. Do Addis Abeby nie dotarła jednak jako pierwsza: z braku paliwa i żywności musiała pozostać w Dire Daua, a w wejściu do stolicy wziął udział tylko jej dowódca, brygadier Smallwood. Miasto zajęły przede wszystkim bataliony King’s African Rifles z brytyjskiej Afryki Wschodniej, które do stolicy przywiozły ciężarówki południowoafrykańskiej kompanii transportowej, złożonej z żołnierzy pochodzenia indyjskiego i malajskiego, oraz Południowoafrykańczycy z 1 Brygady Pienaara. Po południu nad Wielkim Gebbi, pałacem cesarza Menelika II, uroczyście wciągnięto zielono-żółto-czerwoną flagę z Lwem Judy, cesarski sztandar Etiopii. Według południowoafrykańskiej historii oficjalnej przez całe popołudnie w mieście rozlegały się strzały radości. Generał Frangipani, według włoskich opracowań przytłoczony hańbą oddania miasta bez walki, wkrótce potem odebrał sobie życie, zażywając truciznę.

Zwycięzcy w roli opiekunów

Zdobycie stolicy postawiło Brytyjczyków przed zadaniem, do którego nie byli przygotowani. Wetherall musiał chronić tysiące włoskich cywilów, a gdyby użył do tego własnych brygad, unieruchomiłby całą dywizję. W okolicznych fortach stały jeszcze włoskie oddziały liczące miejscami nawet batalion. Na naradzie z przedstawicielami brygad postanowiono więc jednomyślnie, że Włosi zachowają na razie broń do obrony własnych kobiet i dzieci, dopóki nie uda się przywrócić porządku. Włoska policja kolonialna jeszcze przez pewien czas pełniła służbę w mieście obok żołnierzy brytyjskich. Południowoafrykańczycy pilnowali jeńców zgromadzonych na torze wyścigów konnych, a patrole wyjeżdżały do okolicznych miejscowości, by ratować włoskich osadników i całe placówki, które chętnie poddawały się Brytyjczykom, byle tylko nie wpaść w ręce oddziałów etiopskich. Pod samym miastem włoski batalion stoczył regularną bitwę z partyzantami, zanim pod brytyjską eskortą dotarł do niewoli.

Etiopczycy zachowali jednak, jak przyznaje południowoafrykańska historia oficjalna, dużą powściągliwość. Wokół stolicy gromadziły się oddziały patriotów Abebe Aregaja, najważniejszego dowódcy ruchu oporu w prowincji Szoa, który od pięciu lat walczył z Włochami w okolicach Addis Abeby. Brytyjczycy starali się utrzymać z nimi dobre stosunki, a zarazem nie dopuścić do zemsty na Włochach, zanim garnizony fortów zostaną rozbrojone i odprowadzone.

Do problemów z ochroną cywilów doszły kłopoty z zaopatrzeniem. Według południowoafrykańskiej historii oficjalnej wojska Cunninghama wzięły w ciągu dwóch miesięcy do niewoli około pięćdziesięciu tysięcy żołnierzy przeciwnika, same tracąc niespełna 150 zabitych. Wszystkich trzeba było wyżywić. Pomogły zdobyte zapasy: według włoskich opracowań w Addis Abebie znaleziono żywność, która mogła wyżywić dziesięć tysięcy ludzi przez rok, i duże ilości paliwa. 1 Brygada Południowoafrykańska przebyła w drodze do stolicy w dwadzieścia pięć dni około 1500 mil, czyli blisko 2400 kilometrów, a cała armia Cunninghama w pięćdziesiąt trzy dni ponad 2700 kilometrów od rzeki Tana w Kenii. Brytyjska historia oficjalna oceniła straty bojowe tego marszu na 501 ludzi i osiem samolotów.

Miejsce w wojnie

Tego samego dnia, 6 kwietnia, w innym miejscu Etiopii odbyła się mniej głośna, ale politycznie równie ważna uroczystość. Do Debre Markos, stolicy prowincji Godżam, opuszczonej kilka dni wcześniej przez Włochów, wjechał cesarz Hajle Syllasje I, który w styczniu przekroczył granicę z Sudanu razem z oddziałami Orde’a Wingate’a, nazwanymi wkrótce Gideon Force. Cunningham nie chciał, by cesarz zbyt szybko pojawił się w stolicy, obawiając się, że jego przybycie wywoła wśród Etiopczyków wybuch, który zagrozi włoskim cywilom. Hajle Syllasje wrócił do Addis Abeby dopiero 5 maja 1941 roku, dokładnie pięć lat po wejściu do niej wojsk włoskich, i wezwał rodaków, by nie mścili się na Włochach. Etiopia była pierwszym krajem podbitym przez państwa późniejszej osi, który w czasie drugiej wojny światowej odzyskał niepodległość, choć Brytyjczycy jeszcze przez pewien czas traktowali ją jak terytorium okupowane.

Na północy 8 kwietnia, po szturmie wojsk indyjskich, brytyjskich czołgów i Wolnych Francuzów, skapitulował kontradmirał Bonetti z około 9600 ludźmi. Port w Massaui był zablokowany przez zatopione statki i doki pływające, ale Morze Czerwone przestało być zagrożone. 11 kwietnia prezydent Franklin Delano Roosevelt ogłosił, że przestaje ono być strefą działań wojennych, co otworzyło drogę do Egiptu amerykańskim statkom z zaopatrzeniem. Był to główny strategiczny cel całej kampanii. Książę Aosty bronił się jeszcze na Amba Alagi, gdzie skapitulował 19 maja. Ostatni włoski garnizon, w Gonderze, poddał się w listopadzie 1941 roku. Część żołnierzy i osadników prowadziła potem jeszcze przez wiele miesięcy walkę partyzancką.

Upadek Addis Abeby przyszedł jednak w chwili, gdy dla Wavella najważniejsze sprawy rozgrywały się gdzie indziej. Tego samego dnia Niemcy uderzyli na Jugosławię i Grecję, gdzie od marca stały wojska brytyjskie, a w Libii oddziały Erwina Rommla zajęły trzy dni wcześniej Bengazi i parły na wschód. Zwycięstwo w Afryce Wschodniej pozwalało przerzucić na północ 1 Dywizję Południowoafrykańską, 5 Indyjską Dywizję i część lotnictwa, ale przyszło za późno, by zmienić bieg wiosennych klęsk. Dla Włochów utrata stolicy imperium była upokorzeniem, którego propaganda nie mogła ukryć. Dziesiątki tysięcy włoskich cywilów znalazły się pod brytyjską okupacją. Od kwietnia 1942 do sierpnia 1943 roku cztery wielkie liniowce, tak zwane białe statki, w trzech rejsach dookoła Afryki, za zgodą Brytyjczyków, wywiozły do Włoch według włoskich opracowań około 28 tysięcy z nich, przede wszystkim kobiety, dzieci i starszych. Dla Hajle Syllasjego, który w 1936 roku przegrał swą sprawę przed Ligą Narodów, 6 kwietnia 1941 roku był początkiem powrotu na tron, a dla okupowanej Europy jednym z pierwszych znaków, że zdobycze dyktatorów nie muszą być trwałe.