Operacja Battleaxe

15 czerwca 1941 roku o świcie wojska Western Desert Force gen. por. Noela Beresforda-Peirse’a ruszyły do natarcia na pograniczu Egiptu i Libii. Operacja o kryptonimie „Battleaxe” („Topór bojowy”) była największą od zimy brytyjską ofensywą na pustyni. Miała rozbić siły niemiecko-włoskie pod As-Sallum i na przełęczy Halfaja, a potem ruszyć na zachód i przerwać trwające od dwóch miesięcy oblężenie Tobruku. Po trzech dniach skończyła się porażką. Brytyjczycy zdobyli Fort Capuzzo i odparli niemiecki kontratak, ale nie przełamali obrony przełęczy, a 17 czerwca manewr dwóch niemieckich dywizji pancernych gen. por. Erwina Rommla zagroził odcięciem ich piechoty. Wieczorem wojska brytyjskie były z powrotem w punktach wyjścia. Straciły ponad 90 czołgów, Niemcy bezpowrotnie tylko dwanaście. Była to pierwsza bitwa w Afryce, w której większe siły niemieckie walczyły w obronie, i pierwsza, w której Brytyjczycy na pustyni boleśnie poznali niemieckie działa przeciwlotnicze kal. 88 mm użyte przeciw czołgom.

Uściślenia

Popularne kalendaria zapisują pod 15 czerwca, że „Battleaxe” próbowała przynieść odsiecz oblężonemu Tobrukowi i się nie powiodła, a Brytyjczycy ponieśli ciężką klęskę na przełęczy Halfaja, nazywanej „Hellfire Pass”. Odsiecz dla Tobruku była rzeczywiście dalszym celem operacji, choć w pierwszym etapie chodziło o pobicie nieprzyjaciela na granicy i do twierdzy Brytyjczycy w ogóle się nie zbliżyli. Na przełęczy ponieśli pierwszą i najdotkliwszą porażkę, ale o losie operacji przesądziła bitwa manewrowa na pustyni pod Sidi Omar i Sidi Suleiman 16 i 17 czerwca. Nazwa „Hellfire Pass” („Przełęcz Ognia Piekielnego”) przylgnęła do Halfai wśród brytyjskich żołnierzy właśnie po walkach z czerwca 1941 roku.

Tło: „tygryski” i naciski Londynu

Wiosna 1941 roku była dla naczelnego dowódcy na Bliskim Wschodzie gen. Archibalda Wavella pasmem klęsk. W kwietniu Rommel odebrał Brytyjczykom Cyrenajkę i zajął przełęcz Halfaja na granicy Egiptu, a w Tobruku od 10 kwietnia bronił się okrążony garnizon australijsko-brytyjski. Korpus wysłany do Grecji musiał się ewakuować, a pod koniec maja opuszczono Kretę. Równocześnie Wavell prowadził wojnę z Irakiem, kończył kampanię w Afryce Wschodniej, a 8 czerwca jego wojska wkroczyły do Syrii i Libanu, kontrolowanych przez rząd Vichy.

Premier Winston Churchill główną szansę widział jednak na pustyni. Z odczytanych niemieckich depesz wiedział, że wysłany do Afryki gen. por. Friedrich Paulus ocenił położenie Rommla jako trudne. W kwietniu przeforsował wysłanie przez Morze Śródziemne, zamiast dookoła Afryki, konwoju „Tiger” z czołgami i myśliwcami. Konwój dotarł do Aleksandrii 12 maja i przywiózł, według brytyjskiej historii oficjalnej opracowanej przez zespół gen. Iana Playfaira, 82 czołgi pościgowe, 135 czołgów piechoty i 21 lekkich. Churchill nazywał je „tygryskami” i nieustannie dopytywał, kiedy wejdą do walki. Pierwsza, mała próba, operacja „Brevity”, dała Brytyjczykom w połowie maja tylko przełęcz Halfaja, a 27 maja Niemcy i ją odbili.

28 maja Wavell wydał rozkazy do „Battleaxe”. Western Desert Force miały najpierw pobić nieprzyjaciela na granicy i opanować rejon Bardia–As-Sallum–Capuzzo–Sidi Azeiz, potem rozbić jego siły pod Tobrukiem i Al-Adam (El Adem), a na koniec dotrzeć do Derny i Mechili. Tego samego dnia Wavell napisał jednak do szefa Imperialnego Sztabu Generalnego gen. Johna Dilla, że czołgi piechoty są za wolne na pustynię i ponoszą straty od silnych niemieckich dział przeciwpancernych, a czołgi pościgowe niewiele przewyższają niemieckie wozy średnie. Nie sądził, by pierwszy etap się nie udał, ale obawiał się, że po nim zabraknie sił na drugi. Termin wyznaczały czołgi: rozładunek, przystosowanie do pustyni i przeglądy maszyn trwały dłużej, niż oczekiwano, a 7 Dywizja Pancerna od lutego właściwie nie istniała jako związek bojowy. Jej dowódca gen. mjr Michael O’Moore Creagh wywalczył kilka dni na szkolenie i natarcie wyznaczono na 15 czerwca, ku irytacji Churchilla, który zasypywał Wavella pytaniami.

Plan i siły

Brytyjczycy mieli około 25 tysięcy żołnierzy. Według historii oficjalnej do bitwy weszło około 90 czołgów pościgowych, w tym 50 nowych Crusaderów, i około stu ciężko opancerzonych, ale powolnych czołgów piechoty Matilda. Ciężarówek było za mało, by obejść umocnienia graniczne szerokim łukiem; trzeba je było zdobyć.

Główne zadanie dostała 4 Dywizja Indyjska gen. mjr. Franka Messervy’ego z podporządkowanymi jej 22 Brygadą Gwardii i 4 Brygadą Pancerną z Matildami. Na prawym skrzydle 11 Indyjska Brygada Piechoty bryg. Reginalda Savory’ego – szkoccy górale z Cameron Highlanders, bataliony radźputański i maharacki oraz dwa szwadrony Matild – miała zdobyć przełęcz Halfaja jednocześnie od góry, z płaskowyżu, i od dołu, z nadmorskiej równiny. W środku Matildy i gwardziści mieli uderzyć na Wzgórze 206 i Fort Capuzzo. Na lewym, pustynnym skrzydle 7 Brygada Pancerna z czołgami pościgowymi i grupa wsparcia 7 Dywizji Pancernej miały iść na grzbiet Hafid na zachód od Capuzzo i rozbić niemieckie czołgi, gdy te ruszą do kontrataku. Gdyby doszło do wielkiej bitwy pancernej, Matildy miały dołączyć do Creagha – kiedy, mieli uzgodnić między sobą dowódcy dywizji. Garnizon Tobruku nie dostał w pierwszym etapie żadnego zadania.

Beresford-Peirse umieścił swoje dowództwo w Sidi Barrani, ponad pięć godzin jazdy po pustyni od pola bitwy, bo tylko stamtąd miał pewną łączność z lotnictwem. Dowódca lotnictwa na Bliskim Wschodzie marszałek lotnictwa Arthur Tedder dostał polecenie, by dla „Battleaxe” zaryzykować osłabienie innych frontów, i zebrał według historii oficjalnej 98 sprawnych myśliwców i 105 bombowców. Wiele załóg nie miało jednak doświadczenia w walce z Niemcami.

Przygotowania Rommla

Po odbiciu Halfai Niemcy zaczęli porządnie umacniać pogranicze. Odpowiadała za nie 15 Dywizja Pancerna gen. mjr. Waltera Neumanna-Silkowa, a rejon As-Sallum–Musaid–Capuzzo trzymały trzy bataliony włoskiej dywizji zmotoryzowanej „Trento”. Na przełęczy Halfaja, na Wzgórzu 206 i na Wzgórzu 208 na grzbiecie Hafid powstały dobrze zamaskowane punkty oporu przygotowane do obrony okrężnej. Przełęczy broniło niemiecko-włoskie zgrupowanie kpt. rezerwy Wilhelma Bacha, dowódcy batalionu 104 Pułku Strzelców, z zawodu pastora, liczące według niemieckich opracowań około 900 ludzi, wspierane przez włoską artylerię mjr. Pardiego.

Najgroźniejszą bronią obrońców były przeciwlotnicze armaty kal. 88 mm, zdolne także do strzelania na wprost. Na pograniczu wkopano je w ziemię tak, że – jak pisał Rommel – przy lufach ustawionych poziomo prawie nic nie wystawało ponad grunt. Według historii oficjalnej było ich niewiele: prawdopodobnie pięć w rejonie Halfai, cztery na grzbiecie Hafid i cztery przy 8 Pułku Pancernym. Wiele zniszczeń zadały też liczniejsze niemieckie działa przeciwpancerne kal. 37 i 50 mm.

Rommel spodziewał się natarcia. 14 czerwca około godziny 21.00 postawił w stan gotowości front pod As-Sallum, a 5 Dywizja Lekka gen. mjr. Johanna von Ravensteina, stojąca na południe od Tobruku, miała być gotowa do marszu na granicę. Najbardziej martwił go brak paliwa – we wspomnieniach pisał, że jego ruchy będzie wyznaczał bardziej wskaźnik paliwa niż wymagania taktyki. Według historii oficjalnej 8 Pułk Pancerny miał około stu czołgów, a 5 Pułk Pancerny 96, w obu mniej więcej połowa była uzbrojona w działa. Włoskie czołgi w bitwie nie walczyły.

15 czerwca: Halfaja, Capuzzo i grzbiet Hafid

W powietrzu pierwszy dzień należał do RAF, który zdobył lokalną przewagę. Na ziemi przyniósł zmienne szczęście. Na przełęczy Halfaja wszystko poszło źle. Bateria, która miała wesprzeć natarcie na górny wylot przełęczy, ugrzęzła w sypkim piasku, a dowódca szwadronu Matild z 4 Królewskiego Pułku Czołgów, mjr Miles, poprowadził czołgi do ataku bez osłony ognia. Ukryte działa otworzyły ogień z bliska i według historii oficjalnej z dwunastu czołgów nacierających ponad przełęczą zniszczyły jedenaście, wśród nich czołg Milesa. Cameron Highlanders zostali odparci. Na dole cztery z sześciu Matild wjechały na miny, które uważano za usunięte, i zablokowały drogę pozostałym. Bataliony radźputański i maharacki kilkakrotnie szły na przełęcz i za każdym razem były odrzucane; w ostatnim natarciu poległ dowódca strzelców radźputańskich.

W centrum poszło lepiej. Około 10.30 4 Królewski Pułk Czołgów uderzył na Wzgórze 206 i wciągnął do walki batalion niemieckiego 8 Pułku Pancernego, a około 13.30 Messervy rzucił na Fort Capuzzo 7 Królewski Pułk Czołgów, który przełamał obronę. Wzgórze 206 i fort padły, gwardziści wzięli kilkuset jeńców. Piechota nadeszła jednak z opóźnieniem i czołgi długo czekały na zdobytym terenie, zamiast się uporządkować i uzupełnić amunicję. Wieczorne niemieckie kontrataki odparto. Dla 15 Dywizji Pancernej był to dzień niepokoju: Halfaja była odcięta, a groźba przełamania ku Bardii nie minęła.

Na pustynnym skrzydle 7 Brygada Pancerna doszła około 9.00 do grzbietu Hafid i stwierdziła, że ma przed sobą umocnioną pozycję. Czołgi pościgowe, wspierane tylko przez jeden pluton dział polowych, atakowały trzy razy, „raczej na ślepo”, jak pisze historia oficjalna. Ich armaty kal. 40 mm (dwufuntowe) miały wyłącznie pociski przeciwpancerne i nie mogły skutecznie zwalczać obsług dział. Po południu, gdy wydawało się, że Niemcy się wycofują, Crusadery przeszły za drugi grzbiet i wpadły pod ogień dział przeciwpancernych z bliskiej odległości; w kilka minut zniszczono lub uszkodzono kilkanaście z nich. Wieczorem nadciągnął z zachodu batalion 5 Pułku Pancernego, a 7 Brygada Pancerna miała już tylko 48 sprawnych czołgów. Bilans dnia był więc mieszany: porażka pod Halfają, sukces w centrum, niepowodzenie pod Hafid.

16 czerwca: kontratak pod Capuzzo i bój pod Sidi Omar

Rommel znał położenie Brytyjczyków lepiej niż ich własne dowództwo: nasłuch radiowy i zdobyte dokumenty dały mu dość dokładny obraz ich sił, strat i rozkazów na następny dzień. Postanowił, że 15 Dywizja Pancerna o świcie uderzy na Capuzzo, by związać tam Matildy, a 5 Dywizja Lekka, która do północy dotarła pod Sidi Azeiz, obejdzie Brytyjczyków przez pustynię ku Sidi Omar i Sidi Suleiman, na ich tyły. „Dziś rozstrzygnie się sprawa. Walka będzie ciężka, więc rozumiesz, że nie mogę spać” – pisał o 2.30 w nocy do żony.

Kontratak na Capuzzo załamał się. Matildy 4 Brygady Pancernej, 31 Pułk Artylerii Polowej i batalion piechoty The Buffs rozbiły 8 Pułk Pancerny. Według Rommla z 80 czołgów, z którymi 15 Dywizja Pancerna weszła do walki, do przedpołudnia zostało 30; reszta spłonęła albo czekała na naprawę. Gwardziści szkoccy, którzy w nocy zajęli Musaid, zdobyli potem koszary w As-Sallum. Messervy uznał jednak, że sytuacja jest zbyt napięta, by oddać Matildy dywizji pancernej. Pod Halfają indyjska brygada dwukrotnie ponowiła natarcie, znów bez skutku. Okrążeni obrońcy przełęczy kończyli zapasy, ale się trzymali.

Na zachodzie przez cały dzień 7 Brygada Pancerna i kolumny grupy wsparcia walczyły z 5 Dywizją Lekką, a bój przesuwał się wzdłuż granicy ku Sidi Omar. Niemiecka taktyka okazała się zabójcza. Czołgi Panzer IV strzelały pociskami burzącymi z odległości, z której brytyjskie działa dwufuntowe nie mogły odpowiedzieć, i zmuszały do odwrotu brytyjską artylerię polową. Gdy brytyjskie czołgi ruszały do przodu, niemieckie cofały się za zasłonę dział przeciwpancernych. Crusadery i starsze czołgi pościgowe na dodatek często się psuły. Wieczorem obie brytyjskie jednostki pancerne miały już tylko około dwudziestu sprawnych czołgów.

Rommel zrozumiał, że nadeszła chwila rozstrzygnięcia. Po południu nakazał 15 Dywizji Pancernej zostawić pod Capuzzo tylko niezbędne minimum i przejść na północne skrzydło zwycięskiej 5 Dywizji Lekkiej, ku Sidi Suleiman. „Często można rozstrzygnąć bitwę samym niespodziewanym przesunięciem głównego ciężaru” – zapisał. Wieczorem, odgadując, że Brytyjczycy chcą nazajutrz uderzyć połączonymi siłami pancernymi, kazał obu dywizjom ruszyć o 4.30, przed nimi. Creagh i Messervy uzgodnili tymczasem, że 17 czerwca Matildy przejdą wreszcie do 7 Dywizji Pancernej, a do Sidi Barrani przyleciał Wavell.

17 czerwca: manewr Rommla i odwrót

O świcie obie niemieckie dywizje uderzyły. 4 Brygada Pancerna zatrzymała 15 Dywizję Pancerną, ale dalej na południu 5 Pułk Pancerny zepchnął 7 Brygadę Pancerną i około 8.00 doszedł do Sidi Suleiman. Gwardzistom pod Capuzzo i Hindusom pod Halfają groziło odcięcie. Łączność zawodziła i dopiero o 9.30 Creagh zdołał zameldować, że ma tylko 22 czołgi pościgowe i 17 Matild, i poprosił Beresforda-Peirse’a, by przyleciał do niego. Niemcy przechwycili tę depeszę. „Brzmiało to podejrzanie tak, jakby brytyjski dowódca nie czuł się już na siłach panować nad sytuacją” – napisał Rommel, który postanowił zaciągnąć sieć i skierował obie dywizje na przełęcz Halfaja.

Wavell uznał, że decyzję trzeba podjąć na miejscu, i poleciał z Beresfordem-Peirse’em do dowództwa 7 Dywizji Pancernej koło Halfway House. Gdy o 11.45 wylądowali, Messervy już działał: uznał, że tylko natychmiastowy odwrót uratuje gwardzistów, i o 11.00 rozkazał piechocie wycofać się spod Capuzzo i Halfai. Wavell zatwierdził jego decyzję, odwołał zaplanowane natarcie 7 Dywizji Pancernej i przerwał operację, po czym odleciał do Kairu, gdzie czekały na niego sprawy kampanii syryjskiej.

Odwrót osłaniały resztki obu brygad pancernych i lotnictwo; według historii oficjalnej tylko jeden niemiecki nalot nurkowy był skuteczny, ale kosztował prawie sto ofiar. Niemieckie dywizje doszły do przełęczy Halfaja wkrótce po 16.00 i skręciły na północ, zamiast zagrodzić drogę Brytyjczykom, którzy wymknęli się przez lukę między Sidi Omar a Halfają. Rommel był wściekły z powodu straconej okazji. Do zmroku wojska brytyjskie były z powrotem na linii Sidi Barrani–Sofafi, a Niemcy i Włosi wrócili na swoje stanowiska na granicy.

Straty

Według brytyjskiej historii oficjalnej Western Desert Force straciły 122 zabitych, 588 rannych i 259 zaginionych, razem 969 ludzi. Z około 190 czołgów pościgowych i piechoty utracono – w walce lub wskutek awarii – 27 pościgowych i 64 Matildy, razem 91. Wiele z nich było tylko uszkodzonych, ale Brytyjczycy nie mieli sprzętu do ewakuacji i musieli je porzucić. RAF stracił 33 myśliwce i trzy bombowce.

Niemieckie dokumenty, na które powołuje się historia oficjalna, wykazują 93 zabitych, 350 rannych i 235 zaginionych. Bezpowrotnie zniszczono tylko dwanaście niemieckich czołgów, a uszkodzonych lub zepsutych było około pięćdziesięciu – Niemcy, którzy zostali na polu walki, mogli je ściągnąć i naprawić. Luftwaffe straciła dziesięć samolotów. Strat włoskich nie da się dokładnie ustalić; niektóre opracowania podają blisko 600 zabitych, rannych i zaginionych. Obie strony mocno przeceniały straty przeciwnika: Brytyjczycy mówili o prawie stu zniszczonych czołgach niemieckich, Rommel o ponad 220 brytyjskich.

Dlaczego „Battleaxe” się nie powiodła

Historia oficjalna wskazuje przede wszystkim pośpiech. Część załóg nie siedziała w czołgu od lutego, część dostała maszyny nowych typów kilka dni przed bitwą, a brygady pancerne nie ćwiczyły razem. Jedna miała szybkie czołgi pościgowe, druga powolne Matildy o małym zasięgu – jak „źle dobrani partnerzy w biegu na trzech nogach”. Matildom przypadły przy tym dwie role naraz: szturm umocnień z piechotą i wsparcie czołgów pościgowych w bitwie pancernej. Beresford-Peirse, odległy o pięć godzin jazdy, nie mógł w porę kierować bitwą, a brytyjska łączność była zawodna i łatwa do podsłuchania.

Rommel w podsumowaniu „bitwy pod Sollum” oddał przeciwnikowi hołd: strategiczny plan Wavella nazwał znakomitym, a jego śmiałość w koncentrowaniu sił – cechą, która wyróżniała go wśród brytyjskich dowódców. Słabością Brytyjczyków była według niego powolność czołgów piechoty i ich za małe armaty bez pocisków burzących. Kluczem do zwycięstwa nazwał Halfaję, którą utrzymał Bach – i włoska artyleria mjr. Pardiego, co Rommel wyraźnie podkreślił. Bach dostał za tę obronę 9 lipca Krzyż Rycerski i awans na majora.

Niemcy wciągali brytyjskie czołgi w ogień ukrytych dział przeciwpancernych, a własne wozy oszczędzali do walki z piechotą i artylerią. Mieli też sprawną służbę ewakuacji i naprawy czołgów, której Brytyjczycy prawie nie posiadali. Roli dział kal. 88 mm Brytyjczycy w czasie bitwy jeszcze w pełni nie rozpoznali, ale wkrótce „osiemdziesiątka ósemka” urosła w ich oczach do rangi legendy.

Miejsce w wojnie

Dla Churchilla klęska była, jak napisał, „bardzo gorzkim ciosem”: zwycięstwo miało zniszczyć siły Rommla, uwolnić Tobruk i odepchnąć nieprzyjaciela za Bengazi, i dla niego zaryzykowano konwój „Tiger”. Kilka dni później postanowił zastąpić Wavella naczelnym dowódcą w Indiach gen. Claude’em Auchinleckiem. Creagha zastąpił bryg. William Gott, a Beresforda-Peirse’a w październiku przeniesiono do Sudanu.

Tydzień po bitwie Niemcy uderzyli na Związek Radziecki i pustynia libijska stała się dla Hitlera teatrem drugorzędnym, ale dla Wielkiej Brytanii pozostała jedynym miejscem, gdzie jej armia walczyła z Niemcami na lądzie. Obie strony przez pięć miesięcy gromadziły siły. Tobruk musiał czekać na odsiecz do listopada i operacji „Crusader”, w której Brytyjczycy, już jako 8 Armia, obeszli umocnienia graniczne szerokim łukiem przez pustynię – czego w czerwcu z braku transportu nie mogli zrobić. Odcięty wtedy niemiecko-włoski garnizon Halfai skapitulował dopiero w styczniu 1942 roku, a Bach trafił do niewoli. Rommel, który pod Sollum po raz pierwszy pokazał, jak łączyć obronę z kontruderzeniem pancernym, 1 lipca 1941 roku awansował na generała wojsk pancernych.