Walki w San Marino

17 września 1944 roku wojna lądowa dotarła do San Marino – maleńkiej republiki na zboczach Monte Titano, która przez całą wojnę ogłaszała neutralność. Tego dnia, a ściślej w nocy z 17 na 18 września, oddziały brytyjskiej 4 Indyjskiej Dywizji Piechoty przekroczyły graniczną rzekę Marano i zaatakowały niemieckie stanowiska na wzgórzach koło Faetano. Po kilku dniach ciężkich walk, 20 września, Niemcy zostali wyparci z republiki, a jej stolica znalazła się w rękach aliantów. Często mówi się o „wkroczeniu” wojsk brytyjskich i wspólnotowych do neutralnego państwa – trzeba jednak dodać, że jako pierwsi neutralność republiki naruszyli Niemcy, którzy weszli na jej terytorium kilka dni wcześniej. Starcie, nazywane bitwą o San Marino, a we włoskiej literaturze także bitwą o Monte Pulito, było drobnym epizodem wielkiej ofensywy brytyjskiej 8 Armii na Linii Gotów. 21 września San Marino – według ówczesnych doniesień prasowych i późniejszych kompendiów prawa konstytucyjnego – wypowiedziało wojnę Niemcom.

Republika w cieniu Linii Gotów

San Marino, licząca około 15 tysięcy mieszkańców republika całkowicie otoczona terytorium Włoch, przez większość wojny pozostawało na uboczu. Od 1923 roku rządzili w nim miejscowi faszyści, blisko związani z reżimem Benita Mussoliniego. Po upadku Mussoliniego, 28 lipca 1943 roku, wielka manifestacja w San Marino doprowadziła do rozwiązania Sammaryńskiej Partii Faszystowskiej; po powstaniu Włoskiej Republiki Socjalnej faszyści odzyskali jednak władzę w republice (według części opracowań – 1 kwietnia 1944 roku), nie zmieniając deklarowanej neutralności. Brytyjskie ministerstwo spraw zagranicznych stało w 1944 roku na stanowisku, że Wielka Brytania nigdy nie wypowiedziała San Marino wojny, ale też nigdy formalnie nie uznała jego neutralności – i uzna działania wojskowe na jego terytorium za uzasadnione, jeśli będą z niego korzystać wojska Osi.

Pod koniec czerwca 1944 roku alianckie samoloty zbombardowały San Marino, błędnie sądząc, że Niemcy gromadzą tam zapasy i amunicję; zginęło kilkadziesiąt osób. Latem republika stała się zarazem schronieniem dla ludności cywilnej uciekającej znad wybrzeża Romanii, bombardowanego z powietrza i wysiedlanego przez Niemców budujących umocnienia. Według sammaryńskich szacunków w republice znalazło się ponad 100 tysięcy uchodźców – wielokrotnie więcej niż miejscowej ludności – w tym znaczna część mieszkańców pobliskiego Rimini. Ludzie mieszkali w pałacach, kościołach i tunelach kolejki do Rimini, unieruchomionej przez bombardowania.

Niemcy na Monte Titano

Neutralność San Marino była od lata 1944 roku coraz bardziej zagrożona. 27 lipca niemieckie dowództwo zawiadomiło rząd republiki, że jej suwerenność nie będzie mogła być szanowana, jeśli względy wojskowe wymuszą przemarsz wojsk i pojazdów, choć zapewniało, że okupacji – w miarę możliwości – uniknie. Kilka dni później Niemcy zażądali budynków na szpital wojskowy, a 31 lipca rząd w San Marino wysłał protesty do Joachima von Ribbentropa, Adolfa Hitlera i Mussoliniego. W połowie sierpnia oddziały niemieckie otrzymały rozkaz respektowania neutralności republiki, z zastrzeżeniem prawa przejazdu dla służb zaopatrzenia i sanitarnych. Na początku września dowództwo niemieckie przyznało jednak, że w razie potrzeby wprowadzi tam wojska, bo – jak to ujęto – nie można przegrać żadnej bitwy z powodu tego małego państwa.

Potrzeba ta pojawiła się szybko. W nocy z 25 na 26 sierpnia 1944 roku brytyjska 8 Armia generała Olivera Leese’a, przegrupowana potajemnie nad Adriatyk, rozpoczęła operację „Olive”: uderzenie wzdłuż wybrzeża na Rimini i dalej na równinę Romanii. Pod koniec sierpnia jej dywizje przełamały główną pozycję Linii Gotów nad rzeką Foglia, ale na początku września natarcie utknęło przed grzbietem Coriano i pod wsią Gemmano, w pagórkowatym terenie na południe od Rimini. Lewe skrzydło 8 Armii – brytyjski V Korpus z 56 i 46 Dywizją Piechoty oraz 4 Indyjską Dywizją Piechoty – stało wówczas frontem na zachód, kilka kilometrów od granic San Marino.

12 września Brytyjczycy i Kanadyjczycy wznowili natarcie. 13 września silne oddziały niemieckiej 278 Dywizji Piechoty weszły do San Marino: miały osłaniać jedną z głównych dróg regionu i obsadzić szczyty Monte Titano, z których obserwatorzy artylerii widzieli całe przedpole Rimini. Republika, która od miesięcy przyjmowała uciekinierów przed frontem, sama stała się częścią niemieckiej linii obrony. 15 września oddziały 46 i 4 Indyjskiej Dywizji zdobyły wreszcie Gemmano, a 46 Dywizja zajęła Montescudo, kilka kilometrów od granicy republiki; dzień później 56 Dywizja weszła do sąsiedniego Mulazzano. Rozkaz natarcia na niemieckie pozycje na terytorium San Marino otrzymała 4 Indyjska Dywizja.

Walki 17–20 września

Natarcie rozpoczęło się wieczorem 17 września. Czołowy batalion dywizji, 3 batalion 10 Pułku Beludżów, przekroczył graniczną rzekę Marano i wszedł na terytorium San Marino; przez jego pozycje przeszedł następnie 1 batalion 9 Pułku Gurkhów, który zaatakował dwa wzgórza koło Faetano, oznaczone na mapach jako punkty 343 i 366. Broniły ich dwa bataliony niemieckiego 993 Pułku Grenadierów. Pierwsze wzgórze zdobyto około 5 rano 18 września. Kompanie, które zajęły drugie, musiały się wycofać, gdy zabrakło im amunicji. Ich odwrót osłaniał strzelec Sher Bahadur Thapa, który przez około dwie godziny samotnie utrzymywał grzbiet wzgórza, a zginął, próbując wynieść spod ognia rannych towarzyszy. Pośmiertnie odznaczono go Krzyżem Wiktorii; spoczywa na cmentarzu wojennym w Rimini.

Gurkhowie utrzymali punkt 343 przez cały 18 września, płacąc za to stratą 63 ludzi; wieczorem doszły do nich czołgi i z pomocą artylerii sytuacja się ustabilizowała. W tym czasie 4 batalion 11 Pułku Sikhów obszedł Gurkhów od północy i osłonił północne zbocza masywu, a 11 Indyjska Brygada Piechoty przeszła przez jego pozycje, by okrążyć stolicę republiki. Włoska literatura lokalna nazywa te walki bitwą o Monte Pulito – od wzgórza między Faetano a miastem San Marino, nad potokiem Cando w dolinie Marano.

Wieczorem 19 września 2 batalion szkockich Queen’s Own Cameron Highlanders z 11 Brygady wszedł na przedmieścia miasta od północy. Rankiem 20 września zatrzymały go stanowiska w północno-zachodniej części miasta, tam, gdzie zaczyna się droga do górnej części stolicy, położonej wysoko na zboczu Monte Titano. Czołgi wjechały na przedmieścia, a jedna kompania Szkotów wspinała się w ulewnym deszczu ku szczytowi. Wczesnym popołudniem 20 września miasto było w rękach aliantów. Według brytyjskich danych w tej ostatniej fazie atakujący stracili około 30 ludzi, a obrońcy – 20 zabitych i 54 jeńców. Łącznych strat obu stron w całej bitwie, ani strat ludności cywilnej i uchodźców, źródła nie podają w sposób pewny.

21 września miejscowe siły porządkowe republiki pomagały wyłapywać rozproszonych żołnierzy niemieckich, a 4 Indyjska Dywizja w gwałtownej wichurze ruszyła dalej na północny zachód i opuściła terytorium San Marino. Za walki w republice wyróżnienie bojowe „San Marino” otrzymały trzy jednostki tej dywizji – Gurkhowie, Sikhowie i Cameron Highlanders – a także dwa bataliony brytyjskiej 46 Dywizji, walczące na jej skraju.

Wypowiedzenie wojny 21 września

Dzień po zakończeniu walk, 21 września 1944 roku, San Marino wypowiedziało według dostępnych źródeł wojnę Niemcom. Wiadomość tę podawały ówczesne doniesienia prasowe, a powtarza ją m.in. wydane w 1956 roku kompendium konstytucji państw świata Amosa Peasleego. Niektóre kalendaria piszą o wypowiedzeniu wojny „państwom Osi” – źródła mówią jednak wyłącznie o Niemczech; o deklaracji wobec Włoskiej Republiki Socjalnej czy Japonii nic nie wiadomo. Warto też zaznaczyć, że krok ten jest słabo udokumentowany: nie wspominają o nim szczegółowe brytyjskie opisy bitwy ani popularne zarysy historii republiki, które podkreślają raczej ciągłość sammaryńskiej neutralności. Wcześniejsze doniesienia o udziale San Marino w wojnie bywały zresztą mylące – we wrześniu 1940 roku prasa podawała, że republika wypowiedziała wojnę Wielkiej Brytanii, czemu rząd w San Marino później zaprzeczył.

Niezależnie od formy, deklaracja z 21 września nie miała znaczenia wojskowego. Wojska niemieckie zostały już z republiki wyparte, a front przesuwał się na północ. Gest ten oznaczał raczej zerwanie z dotychczasowym kursem politycznym: we wrześniu 1944 roku zniknęło z sammaryńskiej sceny politycznej odrodzone ugrupowanie faszystowskie, a władzę przejął rząd złożony z przedstawicieli ugrupowań demokratycznych.

Krótka okupacja aliancka

Po wyparciu Niemców San Marino znalazło się pod kontrolą aliantów, choć jej status prawny był niejednoznaczny. Ze względu na neutralność republiki nie ustanowiono tam alianckiego rządu wojskowego, a jedynie wysłano oficera łącznikowego Alianckiego Rządu Wojskowego we Włoszech; zapowiedziano też, że wojska zostaną wycofane możliwie szybko. Gdy alianci poprosili władze republiki o wprowadzenie godziny policyjnej, rząd w San Marino odmówił, a Brytyjczycy nie nalegali. Republikę odwiedzili m.in. brytyjski minister-rezydent na Morzu Śródziemnym Harold Macmillan, naczelny dowódca wojsk alianckich we Włoszech Harold Alexander oraz generał Leese. Okupacja trwała według większości opracowań około dwóch miesięcy, według niektórych włoskich – trzy.

Alianci pomogli przywrócić dostawy wody i prądu, zniszczone przez wycofujących się Niemców, którzy wywieźli też z republiki niemal wszystkie ciężarówki, i dostarczali żywność dla mieszkańców i uchodźców. Granicę republiki obsadzili włoscy karabinierzy. W październiku wybuchła epidemia tyfusu – ponad 800 zachorowań w San Marino i około 340 wśród uchodźców, którzy wrócili do zrujnowanego Rimini; zmarły łącznie 93 osoby. Po wojnie San Marino zażądało od Wielkiej Brytanii odszkodowania, w tym za szkody poniesione we wrześniu 1944 roku. Londyn odrzucił odpowiedzialność za walki, wskazując, że neutralność republiki pierwsi naruszyli Niemcy, i zgodził się jedynie na dobrowolną wypłatę za czerwcowe bombardowanie.

Miejsce w wojnie

Walki w San Marino były w skali kampanii włoskiej epizodem drobnym, ale wymownym: pokazały, jak mało znaczyła neutralność państwa leżącego na linii frontu, gdy obie strony uznały ją za przeszkodę operacyjną. Dla 8 Armii zdobycie Monte Titano oznaczało likwidację niemieckiego punktu obserwacyjnego nad całą równiną Rimini i osłonę lewego skrzydła natarcia. Wypierani z republiki Niemcy wycofywali się w tym samym czasie za rzekę Marecchia. 21 września wojska 8 Armii weszły do opuszczonego przez Niemców Rimini, a Linia Gotów została na wybrzeżu Adriatyku przełamana. Rozstrzygnięcia jednak nie było: jesienne deszcze zamieniły pociętą rzekami równinę Romanii w grzęzawisko, natarcie na Bolonię utknęło, a kampania we Włoszech przeciągnęła się do wiosny 1945 roku. San Marino, przez kilka tygodni schronienie dla dziesiątek tysięcy uciekinierów i przez kilka dni pole bitwy, wróciło po wojnie do polityki neutralności.