Rząd Otto Tiefa

Wieczorem 18 września 1944 roku Jüri Uluots, ostatni konstytucyjny premier Estonii, który od 1940 roku uważał się za premiera pełniącego obowiązki prezydenta, wręczył swojemu zastępcy Otto Tiefowi rozkaz utworzenia rządu. Według estońskich opracowań brzmiał on: „Niemcy wycofują się z Estonii. Czas działać! Zbierzcie członków rządu i przystąpcie do pracy”. Dzień wcześniej niemiecki generalny komisarz Karl-Siegmund Litzmann zawiadomił szefa estońskiego samorządu krajowego Hjalmara Mäe, że Rzesza opuszcza kraj. Między odchodzącą okupacją niemiecką a nadchodzącą Armią Czerwoną otworzyła się kilkudniowa luka. Rząd Tiefa próbował ją wykorzystać, by przywrócić niepodległe państwo, zanim do Tallinna wejdą wojska radzieckie.

Krótkie dzieje rządu Tiefa rozkładają się na cztery daty: 18 września (powołanie rządu), 20 września (przejęcie budynków rządowych na Toompea, apel do ZSRR i wielka ucieczka Estończyków za morze), 21 września (druk dziennika urzędowego i ucieczka rządu) oraz 24 września (rozproszenie gabinetu na zachodnim wybrzeżu). Samo zdobycie Tallinna 22 września było już osobnym rozdziałem tych wydarzeń.

Plan „trzeciej drogi”

Pomysł nie był improwizacją. Od lutego 1944 roku działał w podziemiu Narodowy Komitet Republiki Estońskiej, skupiający polityków dawnych partii demokratycznych. W manifeście opatrzonym datą 23 czerwca ogłosił on ciągłość państwa i nieważność radzieckiej aneksji z 1940 roku, a w połowie sierpnia na jego czele stanął Tief, adwokat, weteran wojny o niepodległość i były minister. Komitet i Uluots nie mieli złudzeń co do Niemiec, ale jeszcze bardziej obawiali się powrotu władzy, która w latach 1940–1941 przeprowadziła aresztowania i deportacje. Dlatego w lutym i w sierpniu Uluots wzywał rodaków do walki w niemieckich szeregach.

Za tą strategią stała kalkulacja, którą estońscy historycy nazywają „trzecią drogą”. Ani Niemcy, ani ZSRR nie zamierzały przywracać Estonii niepodległości; nadzieja leżała w mocarstwach zachodnich i w Karcie atlantyckiej, która zapowiadała, że po wojnie nie będzie zmian terytorialnych wbrew woli zainteresowanych narodów. Plan zakładał, że w chwili odejścia Niemców w Tallinnie powstanie legalny rząd, przejmie władzę i zwróci się o pomoc do Zachodu. Atak radziecki byłby wtedy wymierzony w istniejące, niepodległe państwo, a nie – jak twierdziła Moskwa – w „wyzwolenie” republiki radzieckiej. Niemieckie służby rozumiały te zamiary: według estońskich danych w kwietniu 1944 roku aresztowały blisko 500 osób związanych z komitetem, oskarżając je o szpiegostwo na rzecz Wielkiej Brytanii.

Wrzesień przyniósł szansę i katastrofę jednocześnie. 4 września Finlandia przerwała walki z ZSRR, a utrzymanie kontynentalnej Estonii straciło dla Niemców sens. 14 września trzy Fronty Nadbałtyckie rozpoczęły ofensywę na Rygę, która stała się częścią ofensywy bałtyckiej. 16 września Hitler warunkowo zgodził się na ewakuację Estonii w ramach operacji „Aster”, a 17 września 2 Armia Uderzeniowa przełamała obronę nad rzeką Emajõgi pod Tartu. Oddział Armijny „Narwa” rozpoczął odwrót na Łotwę i do portów.

Gabinet na kilka dni

Rząd powołano rozkazem z 18 września, ogłoszonym w imieniu Uluotsa przez sekretarza państwa. Tief został zastępcą premiera i ministrem spraw wewnętrznych; formalnie premierem pełniącym obowiązki prezydenta pozostał Uluots, ciężko chory na raka żołądka. W gabinecie znaleźli się m.in. Arnold Susi (oświata), Kaarel Liidak (rolnictwo), Hugo Pärtelpoeg (finanse), Voldemar Sumberg (sprawy socjalne), Juhan Pikkov (komunikacja) i Juhan Kaarlimäe (minister bez teki, kierownik ośrodka informacji). Tekę spraw zagranicznych otrzymał przebywający w Szwecji socjaldemokrata August Rei, a sprawiedliwości – Johannes Klesment, który miał towarzyszyć Uluotsowi w drodze do Sztokholmu. Przewidziany na ministra wojny gen. Johan Holberg odmówił objęcia urzędu i oznajmił, że wyjeżdża z kraju. Naczelnym dowódcą sił zbrojnych mianowano gen. Jaana Maidego.

W gabinecie przeważali politycy dawnych partii demokratycznych, z których wielu krytykowało autorytarne rządy Konstantina Pätsa po 1934 roku. Rząd odwoływał się jednak do konstytucji z 1938 roku, uchwalonej jeszcze za Pätsa, bo właśnie na niej opierał się tytuł Uluotsa do sprawowania władzy. Na tym polegała jego siła prawna: nie był samozwańczym komitetem, lecz – w rozumieniu estońskich prawników – ostatnim legalnie powołanym rządem Republiki.

Rankiem 20 września Uluots, w towarzystwie Klesmenta, opuścił Estonię i odpłynął do Szwecji. Tego samego dnia w Tallinnie zebrało się pierwsze posiedzenie rządu, a podziemny komitet narodowy zakończył działalność, przekazując władzę gabinetowi. Ukazał się też pierwszy numer odnowionego dziennika urzędowego „Riigi Teataja” z rozkazem o powołaniu rządu, opatrzony datą 18 września. Według estońskich badaczy w numerze tym nie było już nazwiska Holberga; wywołało to po latach na emigracji spór, czy wiążący jest tekst drukowany, czy odręczny oryginał rozkazu.

Toompea i flaga na Długim Hermanie

Często podaje się, że 20 września rząd „odebrał niemieckim siłom” budynki rządowe na wzgórzu Toompea i zwrócił się do Związku Radzieckiego o uznanie niepodległości Estonii. Oba elementy mają oparcie w źródłach, ale wymagają doprecyzowania. Niemcy nie bronili Tallinna; ich oddziały i administracja w pośpiechu ewakuowały się do portu. Według niektórych opracowań estońskie oddziały starły się z wycofującymi się Niemcami i zajęły urzędy na Toompea, inne mówią raczej o przejęciu opuszczanych budynków i odebraniu Niemcom części broni. Nie było to więc zdobycie zamku w walce, lecz przejęcie władzy w mieście, które okupant właśnie porzucał.

Najbardziej znanym znakiem tych dni stała się niebiesko-czarno-biała flaga na wieży Długi Herman (Pikk Hermann), górującej nad zamkiem na Toompea – siedzibą estońskich władz. Relacje różnią się co do dnia jej wciągnięcia. Estońska Biała księga o represjach okupacyjnych, opracowana przez komisję państwową, podaje, że flaga powiewała tam 21 i 22 września; inne źródła łączą jej podniesienie z dniem 20 września. Zgodne są co do końca: 22 września, po wejściu Armii Czerwonej, zerwano ją i zastąpiono czerwonym sztandarem.

Rząd ogłosił, że obejmuje obowiązki, przywraca ciągłość Republiki Estońskiej i zachowuje neutralność w toczącej się wojnie. 21 września poinformował o tym przez radio również zagranicę. Deklaracja do świata i do narodu estońskiego nie doczekała się jednak druku w pełnym nakładzie: według estońskich opracowań radzieckie bombardowanie pozbawiło drukarnię prądu. Biała księga wymienia łącznie dwa numery „Riigi Teataja” i rządową deklarację neutralności, wydane przed wejściem wojsk radzieckich; popularne zestawienia mówią o kilkuset egzemplarzach dziennika wydrukowanych 21 września. Nakład był w każdym razie symboliczny, ale to właśnie te kartki stały się później dowodem, że w chwili wkroczenia Armii Czerwonej w Tallinnie działał legalny rząd niepodległego państwa.

Apel do Moskwy, o którym wspominają anglojęzyczne opracowania, był gestem bez szans. ZSRR uważał Estonię za republikę radziecką od sierpnia 1940 roku i nie zamierzał rozmawiać z rządem, który powoływał się na przedwojenną konstytucję. Mocarstwa zachodnie także milczały; żadne państwo nie uznało gabinetu, który nie kontrolował niczego poza częścią stolicy i nie miał sił, by ją utrzymać.

Rząd bez armii

Plan „trzeciej drogi” zakładał, że rząd oprze się na estońskich żołnierzach, którzy wycofywali się znad Narwy i Emajõgi. To się nie udało. Estońskie oddziały były rozproszone i wymieszane z niemieckimi kolumnami idącymi na Łotwę, a część z nich została rozbita w dniach 20–21 września nad jeziorem Porkuni i pod Avinurme przez nacierające jednostki radzieckie, wśród których był złożony w dużej mierze z Estończyków 8 Estoński Korpus Strzelecki. Gen. Maide miał pod nominalnym dowództwem tylko nieliczne grupy: oddział kontradmirała Johana Pitki, legendarnego dowódcy marynarki z wojny o niepodległość, który z ok. 600 ochotnikami walczył na przedpolach stolicy, część „chłopców z Finlandii” – żołnierzy powracających z fińskiej armii – i oddziały samoobrony Omakaitse. Według szacunków przytaczanych w anglojęzycznych opracowaniach siły opowiadające się za niepodległością liczyły ok. 2 tysięcy ludzi, wobec dziesiątków tysięcy żołnierzy Frontu Leningradzkiego.

Pod 21 września kalendaria zapisują, że rząd „pod naciskiem radzieckim” musiał uciekać. Większość ministrów opuściła Tallinn 21 września, Tief i ostatni członkowie gabinetu – 22 września, kilka godzin przed wejściem do miasta radzieckiej grupy szybkiej. Pod Pääsküla na przedmieściach stolicy „chłopcy z Finlandii” stoczyli ostatnią potyczkę w obronie Tallinna. Oddział Pitki wycofał się przez Keilę na zachodnie wybrzeże; sam admirał zaginął w drugiej połowie września i do dziś nie wiadomo, czy zginął w walce, czy na morzu.

Põgari: łódź, która przypłynęła za późno

Członkowie rządu zebrali się w zachodniej Estonii, we wsi Põgari na wybrzeżu Puise w prowincji Lääne, gdzie czekali na obiecany kuter ze Szwecji. Według kalendariów 24 września rząd, nie zdoławszy się ewakuować, rozwiązał się. Estońskie opracowania opisują to inaczej rozłożone w czasie: ministrowie czekali na brzegu, podczas gdy 24 września wojska radzieckie zajęły Haapsalu i wybrzeże aż do Virtsu, a łódź przypłynęła dopiero 29 września. Odpłynął nią jedynie sekretarz państwa Helmut Maandi. Pozostali rozproszyli się i ukrywali.

Większość z nich wpadła w ręce radzieckich służb w ciągu następnych tygodni. Tiefa NKWD aresztowało 10 października; skazany na dziesięć lat łagru, odbywał karę na Syberii i w Kazachstanie, potem przez lata nie mógł wrócić do Estonii i zmarł w 1976 roku. Susi, Sumberg i Kaarlimäe przeszli przez obozy; Pärtelpoeg i Pikkov zmarli w łagrach. Według Białej księgi gen. Maide i szef ochrony wewnętrznej Juhan Reigo zostali straceni, a pełniący obowiązki kontrolera państwowego Oskar Gustavson zginął w 1945 roku, wyskakując z okna gabinetu śledczego NKGB w Tallinnie. Liidak ukrywał się pod fałszywym nazwiskiem i zmarł w styczniu 1945 roku. Uluots, który dotarł do Szwecji, zmarł w Sztokholmie 9 stycznia 1945 roku; przed śmiercią przekazał swoje uprawnienia Augustowi Reiowi.

Wielka ucieczka

Rozpad niemieckiego frontu wywołał największy w historii Estonii exodus. Uciekano już od sierpnia, ale szczyt przypadł na 19–23 września. Często mówi się o ok. 80 tysiącach ludzi, czyli ok. 7% przedwojennej ludności, którzy uciekali „głównie przez Bałtyk do Szwecji”. Estońskie szacunki liczby uciekinierów mieszczą się w przedziale 70–80 tysięcy (Biała księga podaje, że do celu dotarło ok. 70 tysięcy), ale kierunek wymaga sprostowania. Według Białej księgi do neutralnej Szwecji przedostało się ok. 25 tysięcy osób (inne estońskie szacunki mówią o blisko 30 tysiącach), do Finlandii ok. 6 tysięcy, a najwięcej – ok. 40 tysięcy – wyjechało niemieckimi statkami i lądem do Rzeszy. Szlak do Szwecji pokonywano zwykle kutrami rybackimi i małymi łodziami; ile z nich zaginęło na jesiennym morzu, nie da się ustalić, a estońskie szacunki strat wśród uciekających sięgają 6–9%. Estończycy z Finlandii po zawarciu rozejmu moskiewskiego musieli wyjechać dalej, do Szwecji, bo ZSRR traktował ich jako swoich obywateli i domagał się ich wydania.

Prawdą jest, że z Estonii wyjechali niemal wszyscy estońscy Szwedzi, wielowiekowa mniejszość z wybrzeża i wysp. Większość z nich opuściła jednak kraj wcześniej, w zorganizowanej ewakuacji prowadzonej za zgodą władz niemieckich od 1943 roku; latem 1944 roku oficjalnie wywieziono ok. 3,7 tysiąca osób. Wrzesień był ostatnią falą. Według badań, na które powołuje się Biała księga, do Szwecji dotarło łącznie ok. 7,9 tysiąca estońskich Szwedów. W Szwecji uchodźcy znaleźli schronienie w szkołach, kościołach i domach ludowych; ich łodzie skonfiskowano, a w 1945 roku przekazano Związkowi Radzieckiemu. Według Białej księgi do 1 marca 1945 roku repatriowano do Estonii ponad 12 tysięcy uchodźców; większość pozostałych dała początek estońskiej diasporze w Szwecji, Kanadzie, Stanach Zjednoczonych i Australii.

Miejsce w wojnie

Militarnie rząd Tiefa nie zmienił niczego. Trwał cztery dni w Tallinnie i kilka następnych na wybrzeżu, nie miał armii, uznania ani łączności ze światem poza radiem i kilkoma wydrukowanymi kartkami. Jego klęskę przesądziły decyzje zapadłe daleko od Estonii: wyjście Finlandii z wojny, rozkaz Hitlera o porzuceniu kontynentalnej Estonii i milczenie mocarstw zachodnich, które w 1944 roku nie zamierzały spierać się z ZSRR o kraje bałtyckie. Do końca listopada Armia Czerwona zajęła także wyspy zachodnioestońskie, a w kraju zaczęła się sowietyzacja: aresztowania, a w 1949 roku masowa deportacja i kolektywizacja rolnictwa.

Znaczenie rządu leżało gdzie indziej – w prawie. Dla radzieckiej historiografii wrzesień 1944 roku był „wyzwoleniem Tallinna”, a Estonia od 1940 roku republiką radziecką. Istnienie rządu, który powołano zgodnie z konstytucją, który ogłosił ciągłość państwa i którego flaga powiewała na Toompea w chwili wkroczenia Armii Czerwonej, stało się argumentem przeciw tej wersji. Na nim, obok nominacji Uluotsa, oparła się koncepcja ciągłości prawnej Republiki Estońskiej. August Rei, następca Uluotsa, powołał w 1953 roku w Oslo rząd na uchodźstwie. W październiku 1992 roku Heinrich Mark, ostatni premier pełniący obowiązki prezydenta na emigracji, przekazał pełnomocnictwa nowo wybranemu prezydentowi Estonii. Odrodzona w 1991 roku Estonia uznała się nie za nowe państwo, lecz za kontynuację republiki z lat 1918–1940.

Tief zmarł w 1976 roku w szpitalu w Ahja; pochowano go po cichu na tallińskim cmentarzu Pärnamäe, a w 1993 roku, już w niepodległej Estonii, uroczyście przeniesiono na cmentarz leśny (Metsakalmistu). Od 2007 roku 22 września, dzień upadku rządu, obchodzony jest w Estonii jako Dzień Ruchu Oporu (Vastupanuvõitluse päev), a w 2012 roku na tallińskim cmentarzu leśnym odsłonięto kenotaf członków gabinetu, którzy spoczęli w nieznanych grobach. Część rosyjskojęzycznych mieszkańców Estonii nadal obchodzi tę samą datę jako dzień wyzwolenia Tallinna – co dobrze pokazuje, jak różnie pamięta się wrzesień 1944 roku po obu stronach.