Włosi zajmują Addis Abebę

5 maja 1936 roku o godzinie szesnastej marszałek Pietro Badoglio wjechał do Addis Abeby na czele zmotoryzowanej kolumny wojsk włoskich. Stolica Etiopii od trzech dni nie miała władzy: cesarz Hajle Syllasje I wyjechał z niej koleją do Dżibuti, a miasto pustoszyły rabunki i pożary. Badoglio zatelegrafował do Rzymu: „Dziś, 5 maja, o godzinie 16, na czele zwycięskich wojsk wkroczyłem do Addis Abeby”. Wieczorem Benito Mussolini ogłosił z balkonu Pałacu Weneckiego, że wojna się skończyła, a Etiopia jest włoska. Cztery dni później Włochy anektowały cały kraj, a król Wiktor Emanuel III przyjął tytuł cesarza Etiopii. Zajęcie stolicy często przedstawia się jako koniec drugiej wojny włosko-abisyńskiej. Tak widział to Mussolini, ale tylko w części tak było naprawdę. Etiopia nigdy nie skapitulowała, jej cesarz nie zrzekł się tronu, a walki z resztkami armii i partyzantami trwały aż do wyzwolenia kraju w 1941 roku.

Droga do stolicy

Gdy 3 października 1935 roku Włochy najechały Etiopię, mało kto spodziewał się, że wojna skończy się w ciągu kilku miesięcy. Pierwsze tygodnie przyniosły Włochom łatwe zdobycze w Tigraju, ale w grudniu armie etiopskie przeszły do kontrofensywy i miejscami zepchnęły ich do obrony. Wtedy Badoglio, który w listopadzie zastąpił generała Emilia De Bona, dostał od Mussoliniego zgodę na masowe użycie gazów bojowych. Od końca grudnia samoloty zrzucały bomby z iperytem i rozpylały go nad oddziałami, wioskami, pastwiskami i brodami rzek. Lotnictwo, artyleria i gaz, przeciw którym Etiopczycy nie mieli żadnej ochrony, rozstrzygnęły wojnę.

Na początku 1936 roku armie etiopskie zostały rozbite jedna po drugiej. W styczniu na południu Rodolfo Graziani zniszczył armię rasa Desty Damtewa nad rzeką Ganale Doria. Na północy Badoglio zatrzymał etiopskie natarcie w pierwszej bitwie w Tembien, w lutym rozbił armię rasa Mulugety pod Amba Aradam, a pod koniec lutego i na początku marca armie rasa Kassy i rasa Sejuma w drugiej bitwie w Tembien oraz armię rasa Ymru w bitwie w Szire. 31 marca cesarz poprowadził ostatnią armię, z Gwardią Cesarską, do ataku na umocnione pozycje włoskie pod Maychew. Po całodniowej walce Etiopczycy się wycofali, a 4 kwietnia lotnictwo zmasakrowało bombami i gazem cofające się kolumny nad jeziorem Aszange. Armia północna przestała istnieć. 1 kwietnia kolumna sekretarza partii faszystowskiej Achille Starace zajęła Gonder, a 15 kwietnia Korpus Erytrejski wszedł do opuszczonego Dese, skąd prowadziła droga na stolicę.

26 kwietnia Badoglio rozpoczął z Dese ostatni marsz, który propaganda nazwała „marszem żelaznej woli”. Główna kolumna, zmotoryzowana dywizja generała Itala Gariboldiego z kilkunastoma tysiącami ludzi na setkach ciężarówek, posuwała się cesarską drogą przez Debre Berhan, poprzedzana przez bataliony erytrejskie. Do pokonania było około czterystu kilometrów górskich dróg. Opór był znikomy. Najpoważniejszą przeszkodą okazała się wysadzona droga na przełęczy Termaber, która opóźniła marsz o półtorej doby. Równolegle szła druga kolumna erytrejska, a z południa, przez Ogaden, gdzie pod koniec kwietnia przełamał ostatnią obronę etiopską, posuwał się na Harer Graziani.

Wyjazd cesarza i chaos w stolicy

Hajle Syllasje po klęsce pod Maychew przedzierał się nocnymi marszami przez góry, odwiedził święte miasto Lalibelę i 30 kwietnia dotarł do Addis Abeby. Następnego dnia na burzliwej naradzie część dostojników chciała, by cesarz został i prowadził walkę z gór zachodu. Przeważył pogląd, który poparł ras Kassa: cesarz miał wyjechać do Genewy i bronić sprawy kraju przed Ligą Narodów. Rząd miał się przenieść do Gore na zachodzie, a regentem na czas nieobecności cesarza został jego kuzyn, ras Ymru, wciąż walczący na czele resztek swojej armii. 2 maja rano cesarz z rodziną wyjechał pociągiem do francuskiego Dżibuti, zabierając złoto banku państwowego. Stamtąd brytyjski krążownik zabrał go do Hajfy, skąd udał się do Jerozolimy, a potem do Anglii.

Po wyjeździe cesarza w Addis Abebie zapanowała anarchia. Zdemobilizowani żołnierze, uciekinierzy z frontu i miejska biedota rabowali sklepy i domy, podpalali całe dzielnice i strzelali na ulicach. Zginęło kilkaset osób. Cudzoziemcy schronili się w poselstwach, a obrona brytyjskiego i francuskiego poselstwa urosła później do rangi legendy. Rząd francuski, zaniepokojony o swoich obywateli i o kolej do Dżibuti, ponaglał Rzym, by jak najszybciej zajął miasto. Włoskie oddziały erytrejskie mogły tam dotrzeć wcześniej, ale Mussolini życzył sobie, by do stolicy jako pierwsze weszły wojska włoskie, a nie kolonialne. Badoglio zjawił się więc dopiero 5 maja po południu. Włoskie patrole zajęły kluczowe punkty miasta i rozstrzeliwały na miejscu podejrzanych o grabieże, a nad włoskim poselstwem wciągnięto flagę.

Imperium na papierze

Wieczorem 5 maja w całych Włoszech syreny zwołały ludzi na place. Mussolini oznajmił z balkonu Pałacu Weneckiego, że wojna jest skończona, a Etiopia jest włoska. 9 maja ogłosił z tego samego balkonu przed tłumem w Rzymie odrodzenie imperium „na przeznaczonych wzgórzach Rzymu”. Tego dnia dekret ogłosił, że terytoria Etiopii przechodzą pod pełną i całkowitą suwerenność Królestwa Włoch, a Wiktor Emanuel III przyjmuje dla siebie i swoich następców tytuł cesarza Etiopii. Wielka Rada Faszystowska nadała Mussoliniemu tytuł „założyciela imperium”. 10 maja w Dire Daua, na kolei z Addis Abeby do Dżibuti, spotkały się wojska z frontu północnego i południowego. 1 czerwca Etiopia, Erytrea i Somali Włoskie zostały połączone we Włoską Afrykę Wschodnią. Badoglio został pierwszym wicekrólem, ale już 11 czerwca zastąpił go Graziani, a marszałek wrócił do Włoch.

Zwycięstwo nie oznaczało jednak, że Włosi panowali nad krajem. Kontrolowali stolicę, główne miasta i drogi, w zasadzie tylko północ i wschód. Na rozległym zachodzie i południu, nietkniętym przez wojnę, stały resztki wojsk etiopskich, według szacunków kilkadziesiąt tysięcy ludzi. Ras Ymru prowadził działania z rejonu Gore, a ras Desta na południu. Pod koniec lipca 1936 roku oddziały etiopskie zaatakowały samą Addis Abebę i zostały odparte dopiero po kilku dniach walk. Ras Ymru poddał się w grudniu 1936 roku, a ostatnie siły regularne rasa Desty zostały rozbite 19 lutego 1937 roku. Desta wkrótce potem wpadł w ręce Włochów i został rozstrzelany. Tego samego 19 lutego w stolicy doszło do zamachu na Grazianiego, po którym Włosi wymordowali tysiące jej mieszkańców. Od tego czasu w górach prowadzili walkę partyzanci, nazywani patriotami, i Włochy nigdy nie zdołały ich złamać. Formalnie wojna nie skończyła się też w Genewie. 30 czerwca 1936 roku Hajle Syllasje wystąpił przed Zgromadzeniem Ligi Narodów, ale 4 lipca Liga postanowiła znieść sankcje, które wygasły w połowie lipca. Aneksji jednak formalnie nie uznała, a jeszcze w 1937 roku nie uznawało jej kilka państw, wśród nich Stany Zjednoczone i ZSRR.

Ceną wojny dla Włochów było, według oficjalnych danych ogłoszonych w czerwcu 1936 roku, nieco ponad tysiąc stu poległych żołnierzy włoskich, około półtora tysiąca żołnierzy erytrejskich i kilkuset robotników. Historycy uważają te liczby za zaniżone. Straty etiopskie są nieporównanie większe i trudne do ustalenia. Włoskie szacunki mówiły o około siedemdziesięciu tysiącach poległych żołnierzy, a etiopski rząd w memoriale z 1946 roku wymienił 275 tysięcy zabitych w walce, nie licząc ofiar okupacji. Do tego doszli cywile zabici przez gaz i bomby.

Znaczenie

Zajęcie Addis Abeby było największym triumfem faszystowskiego reżimu i szczytem popularności Mussoliniego. Pokazało też całemu światu, że Liga Narodów nie zdołała ochronić swojego członka, choć tym razem nazwała agresora po imieniu i nałożyła sankcje. Sankcje zostały zniesione, gdy podbój był faktem, a Wielka Brytania i Francja wróciły do szukania porozumienia z Mussolinim. Dla dyktatorów był to dowód, że w latach trzydziestych agresja się opłaca. Adolf Hitler wykorzystał zaabsorbowanie mocarstw Afryką, gdy w marcu 1936 roku wprowadził wojsko do Nadrenii, a jesienią 1936 roku formalnie uznał włoski podbój. Niemcy, jedyne wielkie mocarstwo Europy, które nie brało udziału w sankcjach, stały się dla Włoch naturalnym partnerem. Jesienią 1936 roku powstała oś Rzym–Berlin, w hiszpańskiej wojnie domowej obaj dyktatorzy walczyli już po jednej stronie, a w 1937 roku Włochy opuściły Ligę Narodów. Mussolini, który w 1934 roku wysyłał dywizje na Brenner w obronie Austrii, w 1938 roku przyjął jej aneksję przez Rzeszę bez sprzeciwu.

Imperium okazało się kosztowne i nietrwałe. Utrzymanie Włoskiej Afryki Wschodniej pochłaniało ogromne sumy, a dziesiątki tysięcy żołnierzy były tam związane walką z partyzantką. Gdy w czerwcu 1940 roku Włochy przystąpiły do wojny, ta odcięta od metropolii kolonia była jedną z pierwszych, które straciły. Wojska brytyjskie, indyjskie i afrykańskie wraz z etiopskimi patriotami rozbiły ją w kampanii wschodnioafrykańskiej, a 5 maja 1941 roku, dokładnie pięć lat po wkroczeniu Badoglia, Hajle Syllasje wrócił do Addis Abeby.