Włochy występują z Ligi Narodów

Wieczorem 11 grudnia 1937 roku w Rzymie zebrała się Wielka Rada Faszystowska, najwyższy organ reżimu. Po krótkich obradach jednogłośnie postanowiła, że Włochy występują z Ligi Narodów. Jeszcze tego samego wieczoru Benito Mussolini ogłosił tę decyzję z balkonu Pałacu Weneckiego tłumowi zebranemu na placu. Odejście jednego z państw założycielskich, które od 1920 roku miało stałe miejsce w Radzie Ligi, przypieczętowało upadek genewskiego systemu bezpieczeństwa zbiorowego. Z wielkich mocarstw, które w latach dwudziestych tworzyły Ligę, zostały w niej już tylko Wielka Brytania i Francja.

Sprawa Etiopii

Stosunek faszystowskich Włoch do Ligi był od początku chłodny. Mussolini nazywał ją klubem zwycięzców, którzy podzielili między siebie łupy wojny, a w 1923 roku, w czasie kryzysu na Korfu, pokazał, że wielkie mocarstwo może zlekceważyć Genewę. Jednocześnie Włochy korzystały z prestiżu stałego członka Rady, a w 1923 roku poparły nawet przyjęcie do Ligi Etiopii, z którą pięć lat później zawarły traktat przyjaźni. Gdy w grudniu 1934 roku doszło do starcia w Ual-Ual, Etiopia zwróciła się do Ligi o arbitraż, a Rzym grał na zwłokę i szykował wojnę.

Bezpośrednią przyczyną decyzji była Etiopia. Gdy 3 października 1935 roku Włochy na nią napadły, Rada i Zgromadzenie Ligi uznały je za agresora, a 18 listopada weszły w życie sankcje gospodarcze, pierwsze w historii organizacji. Nie objęły one ropy naftowej i nie zatrzymały wojny, ale dla faszystowskiej propagandy były „oblężeniem” narodu włoskiego przez pięćdziesiąt dwa państwa. Mussolini zrobił z nich narzędzie mobilizacji: w grudniu 1935 roku Włoszki oddawały na wojnę obrączki ślubne, a dzień nałożenia sankcji upamiętniały odtąd tablice na ratuszach.

W maju 1936 roku, po zajęciu Addis Abeby, Włochy ogłosiły aneksję Etiopii, a król Wiktor Emanuel III przyjął tytuł cesarza. 30 czerwca 1936 roku przed Zgromadzeniem Ligi w Genewie przemawiał wygnany cesarz Hajle Syllasje I. Włoscy dziennikarze zagłuszali go gwizdami. 4 lipca Liga postanowiła znieść sankcje, a 15 lipca przestały one obowiązywać. Podboju jednak nie uznała. Na Zgromadzeniu we wrześniu 1936 roku przyjęto pełnomocnictwa delegacji etiopskiej, więc w Genewie wciąż zasiadali przedstawiciele państwa, które według Rzymu przestało istnieć. Od tej pory Włochy w praktyce nie uczestniczyły w pracach Ligi. Mussolini domagał się nie tylko zniesienia sankcji, ale także uznania aneksji i usunięcia Etiopczyków, a gdy tego nie dostał, uznał członkostwo za upokorzenie.

Tymczasem w samej Etiopii trwał opór. W lutym 1937 roku, po zamachu na wicekróla Rodolfa Grazianiego, włoscy czarnokoszulowcy, żołnierze i cywile przez trzy dni mordowali mieszkańców Addis Abeby. Współcześni badacze szacują liczbę ofiar na kilka do blisko dwudziestu tysięcy. Wieści o tym docierały do Europy i nie sprzyjały uznaniu podboju przez Ligę.

Nowi przyjaciele

W 1937 roku Mussolini miał już nowych partnerów. Razem z Niemcami wspierał generała Franco w Hiszpanii, we wrześniu odwiedził Hitlera, a 6 listopada Włochy przystąpiły do paktu antykominternowskiego, który łączył je z Niemcami i Japonią. Oba te państwa opuściły Ligę już w 1933 roku: Japonia po potępieniu za zajęcie Mandżurii, a Niemcy pod pretekstem odmowy równouprawnienia w zbrojeniach. Pozostanie w Genewie stawiało Włochy w dwuznacznej sytuacji: jako członek Ligi miały uczestniczyć w ocenie japońskiej wojny w Chinach, którą Liga w październiku 1937 roku uznała za naruszenie traktatów, podczas gdy Rzym otwarcie popierał Tokio. 29 listopada 1937 roku Włochy uznały Mandżukuo, którego członkowie Ligi zgodnie z uchwałą Zgromadzenia z lutego 1933 roku nie mieli uznawać.

Decyzję o wyjściu Mussolini podjął w porozumieniu z ministrem spraw zagranicznych, swoim zięciem Galeazzem Ciano. Wielka Rada była już tylko forum, które zatwierdzało postanowienia dyktatora. Uzasadnienie, powtarzane w komunikacie i w przemówieniu z balkonu, sprowadzało się do kilku motywów: Liga stała się narzędziem wrogim Włochom, nałożyła na nie sankcje i nie chciała uznać włoskiego imperium. Tłum na placu wiwatował.

Formalności i reakcje

Pakt Ligi Narodów przewidywał, że członek może z niej wystąpić z dwuletnim wypowiedzeniem. Rząd włoski zawiadomił sekretarza generalnego Josepha Avenola o swojej decyzji, więc formalnie członkostwo wygasło w grudniu 1939 roku. Jak wcześniej Japonia i Niemcy, Włochy od pierwszego dnia przestały jednak uczestniczyć w czymkolwiek, co działo się w Genewie. W tym samym czasie przestał działać jedyny organ Ligi z siedzibą we Włoszech, rzymski Międzynarodowy Instytut Kinematografii Edukacyjnej.

W Berlinie decyzję powitano z zadowoleniem. Rząd Rzeszy oświadczył, że powrót Niemiec do Ligi tym bardziej nie wchodzi w grę, a niemiecka prasa przedstawiała ją jako dowód rozkładu „systemu wersalskiego”. Pochwaliła ją też Japonia. W Londynie i Paryżu przyjęto ją z rezygnacją. Brytyjski rząd Neville’a Chamberlaina uważał, że Liga i tak nie jest w stanie powstrzymać mocarstw, i stawiał na bezpośrednie porozumienie z Mussolinim, by odciągnąć go od Hitlera. Gdy minister spraw zagranicznych Anthony Eden sprzeciwił się rozmowom z Rzymem przed wycofaniem włoskich wojsk z Hiszpanii, w lutym 1938 roku podał się do dymisji.

Znaczenie

Wyjście Włoch zamknęło etap, w którym Liga Narodów mogła jeszcze udawać, że jest organizacją powszechną. Spośród siedmiu wielkich mocarstw świata Stany Zjednoczone nigdy do niej nie należały, Japonia, Niemcy i Włochy ją opuściły, a jedynym nowym mocarstwem był ZSRR, przyjęty w 1934 roku. W kryzysach, które miały nadejść, nikt już nie szukał rozwiązań w Genewie. Anschluss Austrii w marcu 1938 roku, kryzys sudecki i układ monachijski rozgrywały się w bezpośrednich rozmowach mocarstw, a Liga nawet ich nie omawiała.

Mussolini dostał zresztą to, czego Liga mu odmówiła, od samych demokracji. W kwietniu 1938 roku Wielka Brytania zawarła z Włochami tak zwane porozumienie wielkanocne, a w maju na posiedzeniu Rady Ligi minister lord Halifax przeforsował zasadę, że każdy członek może sam zdecydować, czy uznaje włoską Etiopię. Hajle Syllasje przyjechał wtedy do Genewy, by po raz ostatni protestować. W listopadzie 1938 roku Londyn i Paryż uznały podbój. W ślad za Włochami Ligę opuściły w 1939 roku Węgry i Hiszpania generała Franco, a w grudniu 1939 roku, po napaści na Finlandię, wykluczono z niej ZSRR. Gdy w czerwcu 1940 roku Mussolini wypowiadał wojnę Francji i Wielkiej Brytanii, znów przemawiał z tego samego balkonu. Etiopia, o którą poszło w 1937 roku, odzyskała niepodległość w 1941 roku jako pierwszy kraj wyzwolony spod władzy państw osi.