Zdobycie Metzu

Metz, stolica Lotaryngii Mozelskiej i jedna z najsilniejszych twierdz Europy, przeszedł w listopadzie 1944 roku w ręce wojsk amerykańskich. Kalendaria pod datą 23 listopada odnotowują krótko, że Metz został zdobyty. Przebieg wydarzeń był bardziej rozłożony w czasie. Żołnierze 3 Armii gen. George’a Pattona weszli do miasta 18 i 19 listopada, 19 listopada zamknęli pierścień okrążenia, a zorganizowany opór w mieście ustał według amerykańskiej historii oficjalnej 22 listopada – tego dnia rano dowódca XX Korpusu gen. Walton Walker przekazał miasto francuskiemu gubernatorowi. 23 listopada był więc pierwszym pełnym dniem, w którym miasto znajdowało się w rękach aliantów. Nie oznaczało to jednak końca walk o twierdzę: kilka fortów wokół Metzu broniło się jeszcze przez trzy tygodnie, a ostatni z nich, fort Jeanne d’Arc, skapitulował 13 grudnia.

Okrążenie

Listopadową bitwę o Metz otworzyła przeprawa przez wezbraną Mozelę na północ od Thionville 9 listopada. Gdy 14 listopada w Thionville gotowy był most, po którym mogły przejść czołgi, 10 Dywizja Pancerna ruszyła na wschód, w stronę Saary, a 90 Dywizja Piechoty gen. Jamesa Van Fleeta skręciła na południe, za plecy obrońców Metzu. 15 listopada pod Distroff odparła ona ostatni większy kontratak grupy bojowej niemieckiej 25 Dywizji Grenadierów Pancernych na swoje południowe skrzydło.

Od południa miasto obchodziła 5 Dywizja Piechoty gen. Stafforda LeRoya Irwina. 9 listopada przeszła ona Seille, a w następnych dniach przebijała się przez lasy i wsie na południowy wschód od Metzu, w walce m.in. z resztkami 17 Dywizji Grenadierów Pancernych SS. 17 listopada jej 10 Pułk Piechoty wszedł do Borny na wschodnim przedmieściu i otoczył fort Queuleu, a 11 Pułk zajął Augny i dotarł do lotniska Frescaty. 19 listopada o 10.30 żołnierze 5 Dywizji spotkali się na północ od Retonfey z oddziałami kawalerii 90 Dywizji. Metz był otoczony.

Od zachodu nacierała 95 Dywizja Piechoty gen. Harry’ego Twaddle’a. 14 listopada jej 379 Pułk przedarł się między fortami François-de-Guise i Jeanne d’Arc i dotarł do Mozeli, a 15 listopada 378 Pułk zdobył umocnienia tzw. linii Canrobert i wszedł do lasu pod Woippy. W nocy z 16 na 17 listopada niemieccy grenadierzy z Woippy wycofali się w nieładzie do miasta. Na wschodnim brzegu Mozeli, od strony Thionville, posuwało się na południe zgrupowanie płk. Roberta Bacona, utworzone z dwóch batalionów 95 Dywizji.

Twierdza bez twierdzy

Po stronie niemieckiej Metz ogłoszono twierdzą (Festung), której komendant miał bronić jej do ostatniego żołnierza i nie mógł skapitulować bez zgody Adolfa Hitlera. 14 listopada dowództwo w mieście objął gen. por. Heinrich Kittel, dotąd dowódca 49 Dywizji Piechoty, specjalista od obrony miast, który na froncie wschodnim był komendantem m.in. w Rostowie, Zaporożu, Tarnopolu, Lwowie i Krakowie. Według Cole’a Kittel złożył specjalną przysięgę, że będzie bronił Metzu do ostatniego człowieka i ostatniego naboju, a zarazem protestował u gen. Otto von Knobelsdorffa, dowódcy 1 Armii, że łączy się jego nazwisko z „Twierdzą Metz”, która jego zdaniem żadną twierdzą nie była. Zastał w mieście żywność na niecałe dwa dni. W nocy z 14 na 15 listopada dotarł jeszcze pociąg z zapasami na dwa–trzy tygodnie, ale prośba o 12 tys. robotników cywilnych do budowy umocnień została odrzucona – przygotowania do ofensywy w Ardenach miały pierwszeństwo.

Załogę stanowiła głównie 462 Dywizja Grenadierów Ludowych, wsparta 38 Pułkiem Grenadierów Pancernych SS, osłabionym do około 800 ludzi, oraz batalionem Volkssturmu liczącym według francuskich opracowań około 400 ludzi, głównie urzędników i funkcjonariuszy. Kittel zamierzał jak najdłużej utrzymać pozycje na zachodnim brzegu Mozeli, chroniące mosty do miasta, a w ostateczności bronić się w wielkich fortach: Jeanne d’Arc, Driant, Plappeville i Saint-Quentin. Tam wysłał ostatnie konwoje z zaopatrzeniem.

Mieszkańcy znaleźli się między frontami. 12 listopada niemieckie władze ogłosiły ewakuację miasta na 14 listopada, ale – jak podają francuskie opracowania – większość metzan nie posłuchała i przeczekała walki w piwnicach i schronach.

Walki w mieście

17 listopada wieczorem przestała działać centrala telefoniczna na wyspie Chambière i według Cole’a Kittel stracił łączność z większością podległych mu oddziałów. 18 listopada pułki 95 Dywizji zaatakowały fort Saint-Julien na północnym wschodzie (jego załoga poddała się nazajutrz) oraz fort Bellecroix. Wycofujący się Niemcy wysadzili przy tym koszary Steinmetz. 19 listopada 377 i 378 Pułk oraz zgrupowanie Bacona weszły do właściwego miasta, a 5 Dywizja zbliżała się od południa i wschodu. Walki uliczne trwały jeszcze kilka dni, ale miały już charakter rozproszony – bronili się pojedynczy żołnierze i grupy w koszarach i umocnionych budynkach.

21 listopada patrol 95 Dywizji znalazł ciężko rannego Kittela w podziemnym szpitalu polowym – według francuskich opracowań w piwnicach manufaktury tytoniowej. Kittel walczył osobiście w ostatnich starciach. Odmówił podpisania kapitulacji, twierdząc, że przekazał dowództwo komendantowi grupy fortów Saint-Quentin. 22 listopada żołnierze 377 Pułku wyparli ostatnich obrońców z wyspy Chambière. Francuskie opracowania podają, że o 10.00 gen. Walker przekazał miasto nowemu francuskiemu gubernatorowi Metzu, gen. André Dody’emu, a niemiecki archiwista Eugen Ewig negocjował z ostatnimi broniącymi się żołnierzami w rejonie prefektury, by ocalić zabytki. Amerykańska historia oficjalna odnotowuje, że 22 listopada opór w Metzu oficjalnie ustał.

Forty do grudnia

Zdobycie miasta nie zakończyło walk o twierdzę. Kilka fortów na zachód i południe od Metzu, zgodnie z rozkazem Hitlera, nie skapitulowało. Walker nie chciał ich szturmować: amunicja artyleryjska była potrzebna do natarcia nad Saarę, a doświadczenia z fortem Driant pokazały, ile kosztuje atak na takie umocnienia. Forty otoczono więc, ostrzeliwano i czekano, aż ich załogom zabraknie żywności i amunicji. Grupa fortów Verdun (dawna Feste Haeseler) poddała się 26 listopada, fort Saint-Privat – 29 listopada. Pod koniec listopada broniły się jeszcze forty Driant, Jeanne d’Arc, Saint-Quentin i Plappeville, a ich pilnowanie wiązało większość piechoty 5 Dywizji. Saint-Quentin i Plappeville skapitulowały 6 i 7 grudnia, Driant 8 grudnia, a fort Jeanne d’Arc jako ostatni – 13 grudnia. Tę datę przyjmuje się za koniec bitwy o Metz.

Miasto na granicy

Dla Francuzów odzyskanie Metzu miało wymiar symboliczny. Miasto, przez stulecia twierdza na wschodniej granicy Francji, w 1870 roku po oblężeniu skapitulowało wraz z armią marsz. François Achille’a Bazaine’a – kapitulacja z 27 października 1870 roku była jedną z największych klęsk Francji w wojnie francusko-pruskiej. Od 1871 do 1918 roku Metz należał do niemieckiego Kraju Rzeszy Alzacji-Lotaryngii i właśnie wtedy Niemcy otoczyli go pierścieniem nowoczesnych fortów. Po klęsce Francji w 1940 roku departament Mozeli został de facto ponownie wcielony do Rzeszy: wprowadzono niemiecką administrację i prawo, wysiedlono dziesiątki tysięcy mieszkańców uznanych za Francuzów, a młodych mężczyzn od 1942 roku powoływano do Wehrmachtu. W listopadzie 1944 roku miasto wróciło do Francji.

W amerykańskich relacjach z tamtych dni powtarzano, że Metz po raz pierwszy od czasów Attyli, który zdobył go w 451 roku, padł w wyniku szturmu – w 1870 roku Bazaine poddał miasto po oblężeniu, nie po szturmie. Jest to raczej formuła propagandowa niż ścisłe twierdzenie historyczne, dobrze jednak oddaje sławę Metzu jako twierdzy nie do zdobycia. W rzeczywistości Amerykanie nie zdobywali fortów szturmem, tylko je obeszli i odcięli.

Miejsce w wojnie

Bitwa o Metz należy do najbardziej spornych epizodów kampanii Pattona. Jej koszty nie są dokładnie znane, ale były wysokie po obu stronach. Według amerykańskich danych cała kampania lotaryńska od września do grudnia kosztowała 3 Armię około 50 tys. zabitych, rannych i zaginionych, a do tego dziesiątki tysięcy chorych i odmrożonych w deszczowej, zimnej jesieni. Krytycy zarzucają Pattonowi, że we wrześniu i październiku wykrwawiał dywizje w czołowych atakach na forty, a w listopadzie nacierał w powodzi zamiast poczekać na poprawę pogody. Obrońcy wskazują, że okrążenie przeprowadzone w listopadzie było sprawne i stosunkowo tanie, a Metz blokował drogę nad Saarę. Niemcy z kolei osiągnęli swój cel: garnizon złożony w dużej mierze z jednostek drugiej kategorii przez blisko trzy miesiące wiązał amerykańską armię, co pozwoliło Wehrmachtowi wycofać się w porządku za Saarę i Linię Zygfryda i przygotować się do zimowej kontrofensywy.

Tego samego dnia, 23 listopada, francuska 2 Dywizja Pancerna wyzwoliła Strasburg. Front aliancki doszedł do Renu w Alzacji, a w Lotaryngii 3 Armia ruszyła ku Saarze, którą osiągnęła na początku grudnia. Przygotowywane przez Pattona natarcie na Zagłębie Saary nie doszło do skutku – 16 grudnia Niemcy uderzyli w Ardenach, a 3 Armia zawróciła na północ, by odblokować Bastogne.