George Patton

George Smith Patton był najbardziej barwnym i najbardziej kontrowersyjnym amerykańskim dowódcą II wojny światowej. Kawalerzysta, szermierz i olimpijczyk, w 1918 roku jako jeden z pierwszych Amerykanów poprowadził czołgi do boju, a w latach 1944–1945 jego 3 Armia przeszła przez Francję i Niemcy szybciej niż jakakolwiek inna armia aliancka. Wierzył w reinkarnację i w to, że jest stworzony do wojny; przeklinał, wygłaszał teatralne przemowy, nosił rewolwery z rękojeściami z kości słoniowej. Za skłonność do impulsywnych wystąpień kilkakrotnie płacił utratą stanowiska, a jego wypowiedzi z ostatnich miesięcy życia, w tym antysemickie, rzucają cień na jego pamięć.

Rodzina i West Point

Urodził się 11 listopada 1885 roku w San Gabriel w Kalifornii, w zamożnej rodzinie o wojskowych tradycjach. Jego dziadek, pułkownik armii Konfederacji, zginął w 1864 roku w trzeciej bitwie pod Winchester, a młody George od dziecka słuchał opowieści o wojnie secesyjnej i marzył o sławie żołnierskiej. Długo nie umiał czytać ani pisać; historycy przypuszczają, że cierpiał na dysleksję. Po roku nauki w Virginia Military Institute przeniósł się do West Point. Z powodu słabych wyników z matematyki powtarzał pierwszy rok i ukończył akademię dopiero w 1909 roku, na 46. miejscu wśród 103 absolwentów. Otrzymał przydział do kawalerii.

W 1910 roku ożenił się z Beatrice Ayer, córką bogatego przemysłowca z Bostonu, z którą miał troje dzieci. Majątek obu rodzin pozwalał mu żyć wystawnie, grać w polo i utrzymywać konie, a także budować znajomości w Waszyngtonie. W 1912 roku reprezentował Stany Zjednoczone na igrzyskach olimpijskich w Sztokholmie, w pierwszym w historii olimpijskim pięcioboju nowoczesnym, i zajął piąte miejsce. Najsłabiej wypadł w strzelaniu, choć do dziś spiera się, czy jedna z jego kul nie przeszła po prostu przez otwór wybity przez poprzednią. Po igrzyskach uczył się szermierki we Francji, opracował nowy regulamin walki szablą i zaprojektował szablę kawaleryjską wzoru 1913, nazywaną „szablą Pattona”.

Meksyk i Wielka Wojna

W 1916 roku wziął udział w wyprawie gen. Johna Pershinga do Meksyku, której celem było schwytanie Pancho Villi po jego napadzie na amerykańskie miasteczko Columbus. 14 maja 1916 roku poprowadził dziesięciu żołnierzy i dwóch przewodników w trzech samochodach na ranczo, na którym ukrywał się Julio Cárdenas, jeden z dowódców Villi. W strzelaninie zginął Cárdenas i dwóch jego ludzi. Była to pierwsza akcja armii amerykańskiej z użyciem pojazdów mechanicznych, a prasa zrobiła z porucznika bohatera.

Gdy w 1917 roku Stany Zjednoczone przystąpiły do wojny, Patton popłynął do Francji w sztabie Pershinga. Jesienią zgłosił się do nowo tworzonej broni pancernej, jako pierwszy amerykański oficer, który do niej trafił. W Bourg koło Langres zorganizował szkołę czołgistów, a w marcu 1918 roku sam zdejmował z wagonów pierwsze francuskie czołgi Renault FT. We wrześniu 1918 roku jego brygada czołgów lekkich walczyła pod Saint-Mihiel, a następnie w ofensywie w Meuse-Argonne. 26 września pod Cheppy, prowadząc do ataku grupę żołnierzy, został ciężko ranny w udo. Za ten dzień otrzymał Krzyż Wybitnej Służby. Pod koniec października wrócił do służby, już jako pułkownik, ale do walki nie zdążył: zawieszenie broni zapadło 11 listopada 1918 roku, w dniu jego 33. urodzin.

Między wojnami

Po wojnie Patton dowodził przez pewien czas brygadą czołgów w Camp Meade, gdzie zaprzyjaźnił się z młodszym o pięć lat Dwightem Eisenhowerem. Obaj pisali artykuły o przyszłości broni pancernej. Ustawa o obronie narodowej z 1920 roku zlikwidowała jednak samodzielny Korpus Czołgów, a czołgi oddała piechocie. Patton, który nie chciał zostać piechurem, wrócił do kawalerii i przez kolejne dwie dekady przechodził zwykłą drogę oficera sztabowego: szkołę dowodzenia i sztabu w Fort Leavenworth, Akademię Wojenną, służbę sztabową na Hawajach (gdzie poznał Omara Bradleya) i w Waszyngtonie. Spadł w stopniu do kapitana, a do pułkownika awansował ponownie dopiero w 1938 roku.

W lipcu 1932 roku, jako major 3 Pułku Kawalerii, uczestniczył w rozpędzeniu w Waszyngtonie obozowiska weteranów wojennych, tzw. Bonus Army, którzy domagali się wcześniejszej wypłaty obiecanych premii. Akcją dowodził gen. Douglas MacArthur. Kawaleria i piechota, z użyciem gazu łzawiącego, wyparły z miasta tysiące ludzi. Wśród weteranów był Joe Angelo, żołnierz, który w 1918 roku uratował rannego Pattona pod Cheppy. Patton uważał, że rozkaz należało wykonać, choć według biografów rozumiał żale weteranów.

Dopiero klęska Francji w 1940 roku przekonała armię amerykańską, że potrzebuje wielkich jednostek pancernych. Patton, wówczas dowódca 3 Pułku Kawalerii w Fort Myer, otrzymał brygadę pancerną w nowej 2 Dywizji Pancernej, jesienią 1940 roku został generałem brygady, a w kwietniu 1941 roku – generałem majorem i dowódcą całej dywizji. Jego czołgi wyróżniły się w wielkich manewrach w Tennessee, Luizjanie i Karolinach w 1941 roku. W styczniu 1942 roku objął I Korpus Pancerny i założył na pustyniach Kalifornii i Arizony ośrodek szkolenia pustynnego, w którym przygotowywał żołnierzy do walk w Afryce.

Afryka Północna

Latem 1942 roku Eisenhower ściągnął go do planowania inwazji na Afrykę Północną. Patton dowodził Zachodnim Zespołem Zadaniowym, który wypłynął z Wirginii prosto na wybrzeże Maroka. 8 listopada 1942 roku jego żołnierze wylądowali pod Fedalą, Mehdią i Safi i po trzech dniach walk z wojskami Vichy otoczyli Casablankę, której francuski garnizon przyjął zawieszenie broni 11 listopada. Patton urządzał potem port w Casablance i w styczniu 1943 roku był gospodarzem konferencji Roosevelta i Churchilla, za której bezpieczeństwo odpowiadali jego żołnierze.

Po klęsce na przełęczy Kasserine Eisenhower odwołał gen. Lloyda Fredendalla i 6 marca 1943 roku powierzył Pattonowi dowództwo rozbitego II Korpusu. 12 marca Patton został generałem porucznikiem. W ciągu dziesięciu dni narzucił korpusowi surową dyscyplinę, a 17 marca ruszył do natarcia: jego piechota bez walki zajęła Kafsę, a 23 marca 1 Dywizja Piechoty odparła pod El Guettar natarcie niemieckiej 10 Dywizji Pancernej. Był to pierwszy wyraźny sukces Amerykanów w walce z Wehrmachtem, choć dalsze natarcia korpusu utknęły w górach. 15 kwietnia Patton oddał dowództwo Bradleyowi i wrócił do planowania inwazji na Sycylię.

Sycylia i spoliczkowanie żołnierzy

10 lipca 1943 roku 7 Armia – tak przemianowano I Korpus Pancerny – wylądowała na Sycylii w rejonie Likaty i Geli (operacja Husky). Plan gen. Bernarda Montgomery’ego przewidywał, że główne zadanie wykona brytyjska 8 Armia, a Amerykanie będą osłaniać jej skrzydło. Patton nie pogodził się z tą rolą. Gdy Brytyjczycy utknęli pod Katanią, jego wojska przeszły przez zachodnią część wyspy, 22 lipca zajęły Palermo, a potem posuwały się wzdłuż północnego wybrzeża i 17 sierpnia, kilka godzin przed Brytyjczykami, weszły do Mesyny. Tego samego dnia zakończyły się walki na wyspie.

Sukces przyćmiły dwa skandale. 14 lipca żołnierze 45 Dywizji Piechoty zastrzelili koło lotniska Biscari kilkadziesiąt (według różnych ustaleń 70–75) włoskich i niemieckich jeńców. Sądzony za to sierżant i kapitan bronili się, że działali w duchu przemówienia, w którym Patton przed inwazją wzywał do bezwzględności wobec wroga; sam generał zaprzeczył, by kiedykolwiek nakazywał zabijanie jeńców. Głośniejszy okazał się jednak incydent ze spoliczkowaniem. 3 i 10 sierpnia, w dwóch szpitalach polowych, Patton uderzył i zwymyślał od tchórzy dwóch żołnierzy leczonych z powodu nerwicy wojennej. Eisenhower udzielił mu nagany i kazał przeprosić poszkodowanych, personel szpitali i wojska. Gdy w listopadzie 1943 roku sprawa dotarła do amerykańskiej prasy, wywołała burzę. Patton przez kilka miesięcy pozostawał bez zadania, a dowództwo amerykańskich wojsk lądowych w inwazji na Francję otrzymał jego dawny podwładny Bradley.

Fikcyjna armia i 3 Armia

Niemcy wysoko cenili Pattona i nie wierzyli, że alianci odsunęli go na boczny tor. Alianckie dowództwo wykorzystało to w operacji Fortitude: wiosną 1944 roku Patton figurował jako dowódca nieistniejącej 1 Grupy Armii USA, która miała rzekomo wylądować w rejonie Calais. Jednocześnie, już naprawdę, szkolił w Anglii 3 Armię. Jeszcze raz o mało nie stracił stanowiska, gdy w kwietniu 1944 roku w Knutsford powiedział, że po wojnie światem będą rządzić Brytyjczycy i Amerykanie. Według części relacji pominął przy tym Rosjan, według innych wymienił także ich; już pierwsze doniesienia prasowe różniły się w tym punkcie.

3 Armia weszła do walki we Francji 1 sierpnia 1944 roku, po przełamaniu frontu w operacji Cobra. W ciągu kilku tygodni jej kolumny pancerne opanowały większość Bretanii, zamknęły od południa okrążenie pod Falaise, sforsowały Sekwanę i doszły do Mozy, gdzie pod koniec sierpnia zabrakło im paliwa, które naczelne dowództwo kierowało głównie na północ; nad Mozelę dotarły we wrześniu. Jesienią 3 Armia utknęła w deszczowej Lotaryngii, a bitwa o Metz ciągnęła się do grudnia i kosztowała ją wiele strat. Krytycy zarzucali Pattonowi, że niepotrzebnie atakował forty zamiast je obejść.

Największy sukces odniósł podczas niemieckiej ofensywy w Ardenach. Na naradzie w Verdun 19 grudnia 1944 roku zapowiedział, że w ciągu kilku dni zawróci część armii z Saary na północ i uderzy w skrzydło niemieckiego wyłomu. Plan, przygotowany zawczasu przez jego sztab, udało się wykonać: 26 grudnia czołówka 4 Dywizji Pancernej dotarła do okrążonego Bastogne. W 1945 roku 3 Armia przedarła się przez Eifel, w nocy z 22 na 23 marca sforsowała Ren pod Oppenheim, a potem szła przez środkowe Niemcy do Bawarii, Austrii i Czech. Nieudanym epizodem tej drogi był wypad grupy kpt. Abrahama Bauma pod koniec marca na oflag pod Hammelburgiem, w którym przebywał zięć Pattona; większość uczestników zginęła lub dostała się do niewoli. W kwietniu Patton z Eisenhowerem i Bradleyem obejrzał wyzwolony obóz w Ohrdrufie, 14 kwietnia został generałem (czterogwiazdkowym), a 6 maja jego żołnierze zajęli Pilzno. Dalej, do Pragi, Eisenhower mu iść nie pozwolił.

Bawaria i śmierć

Po kapitulacji Niemiec Patton został gubernatorem wojskowym Bawarii. Szybko popadł w konflikt z przełożonymi. Uważał, że denazyfikacja jest zbyt rygorystyczna, i zatrzymywał na stanowiskach w administracji byłych członków NSDAP, a we wrześniu 1945 roku porównał na konferencji prasowej nazistów do członków amerykańskich partii politycznych. Głośno mówił, że prędzej czy później trzeba będzie walczyć z ZSRR. Zarazem nadzorował obozy dla osób przesiedlonych, w których przebywali także ocaleni z Zagłady. Raport Earla Harrisona dla prezydenta Trumana surowo ocenił warunki w tych obozach, a w dzienniku Patton pisał o Żydach ocalałych z obozów w sposób jawnie antysemicki, odmawiając im człowieczeństwa. Biografowie zgodnie uznają te zapiski za najciemniejszą stronę jego życiorysu. Pod koniec września Eisenhower odebrał mu Bawarię, a 7 października – 3 Armię. Patton objął 15 Armię, sztab zajmujący się głównie opracowywaniem historii wojny.

9 grudnia 1945 roku, w dniu przed planowanym wyjazdem na urlop do kraju, samochód, którym jechał na polowanie, zderzył się pod Mannheimem z wojskową ciężarówką. Patton doznał złamania kręgosłupa szyjnego i został sparaliżowany. Zmarł 21 grudnia 1945 roku w szpitalu w Heidelbergu. Zgodnie z jego życzeniem pochowano go wśród żołnierzy 3 Armii na amerykańskim cmentarzu wojennym w Hamm w Luksemburgu. Jego wspomnienia ukazały się w 1947 roku pod tytułem War As I Knew It.

Znaczenie

Patton należał do nielicznych dowódców alianckich, których Niemcy uważali za równych sobie. Rozumiał, że broń pancerna jest najskuteczniejsza w pościgu, gdy przeciwnik nie zdąży okopać się na nowej linii, i potrafił przenosić na żołnierzy własną energię i pewność siebie. Jego sztab umiał planować szybko, czego dowodem był zwrot 3 Armii na Bastogne. Historycy zarzucają mu jednak, że gorzej radził sobie w powolnych, pozycyjnych walkach, jak pod Metz, że z pogardą traktował sojuszników i lotnictwo, a jego temperament i słowa wielokrotnie szkodziły armii, której służył. W Tunezji, wiosną 1943 roku, pokazał po raz pierwszy, że potrafi w krótkim czasie odbudować pobite wojsko i poprowadzić je do zwycięstwa. W Stanach Zjednoczonych stał się legendą, którą utrwalił film Patton z 1970 roku z George’em C. Scottem w roli tytułowej.