Ofensywa Pattona nad Mozelą

9 listopada 1944 roku żołnierze amerykańskiej 3 Armii gen. George’a Pattona przeprawili się w łodziach szturmowych przez wezbraną Mozelę na północ od Metzu i zagrozili miastu od tyłu. Kronikarska notka pod tą datą mówi, że wojska i czołgi Pattona przekroczyły Mozelę i zagroziły Metzowi. Wymaga ona kilku uściśleń. Listopadowa ofensywa 3 Armii zaczęła się dzień wcześniej, 8 listopada, natarciem XII Korpusu na wschód od Nancy – a to nie nad Mozelą, którą korpus ten miał za sobą od września, tylko nad jej dopływem Seille. Rzekę forsował 9 listopada XX Korpus, i to w pierwszych godzinach piechota, nie czołgi: z powodu powodzi pierwsze mosty, po których mogła przejść broń pancerna, powstały dopiero po kilku dniach. Wreszcie Metz nie był zagrożony po raz pierwszy – Amerykanie atakowali jego fortyfikacje bez powodzenia od września.

Jesienny impas w Lotaryngii

Po wyzwoleniu Nancy w połowie września 3 Armia utknęła. Najpierw zatrzymał ją brak paliwa i amunicji, potem decyzja naczelnego dowódcy gen. Dwighta Eisenhowera, który dał pierwszeństwo w zaopatrzeniu północnemu skrzydłu frontu – tam, gdzie wojska alianckie stanęły u Linii Zygfryda, walczyły o Akwizgran i o ujście Skaldy. 25 września Patton dostał rozkaz przejścia do obrony. Wolno mu było jedynie poprawiać położenie lokalnymi atakami.

Najważniejszym z nich była próba zdobycia Metzu. Miasto, od 1940 roku de facto wcielone do Rzeszy razem z departamentem Mozeli, otaczał pierścień fortów zbudowanych przez Niemców po wojnie francusko-pruskiej i przed 1918 rokiem, a potem przejętych przez Francuzów. Na początku września 5 Dywizja Piechoty utraciła przyczółek pod Dornot, a utrzymała drugi, pod Arnaville, na południe od miasta. Od 27 września do 13 października ta sama dywizja szturmowała fort Driant, panujący nad doliną Mozeli od zachodu. Mimo walk w podziemnych korytarzach fortu natarcie się nie powiodło i Amerykanie się wycofali. Na północy 90 Dywizja Piechoty przez kilka tygodni walczyła dom po domu o hutnicze miasteczko Maizières-lès-Metz. Dowódca XX Korpusu, gen. Walton Walker, wyciągnął z tych doświadczeń wniosek, że Metzu nie da się zdobyć uderzeniem czołowym na forty. Trzeba go było okrążyć.

Październik był dla 3 Armii miesiącem przygotowań. Gromadzono amunicję artyleryjską, której stale brakowało, uzupełniano dywizje i szkolono piechotę w zdobywaniu umocnień – z ładunkami wybuchowymi, miotaczami ognia i działami samobieżnymi strzelającymi z bliska. Do XX Korpusu przybyły dwie nowe dywizje: 95 Dywizja Piechoty gen. Harry’ego Twaddle’a i 10 Dywizja Pancerna gen. Williama Morrisa. W październiku dowództwo 90 Dywizji objął gen. James Van Fleet, a 5 Dywizją dowodził nadal gen. Stafford LeRoy Irwin.

Plan Pattona i strona niemiecka

Gdy na początku listopada Eisenhower zatwierdził ogólne natarcie wszystkich swoich armii na Ren, 3 Armia miała ruszyć pierwsza. Jej zadaniem było wyjście nad Saarę i przełamanie Linii Zygfryda w Zagłębiu Saary. Patton wyznaczył XII Korpusowi gen. Mantona Eddy’ego natarcie na wschód od Nancy, w stronę Château-Salins i Faulquemont, a XX Korpusowi – okrążenie Metzu. Plan Walkera przewidywał podwójne oskrzydlenie. Na północy 90 Dywizja miała sforsować Mozelę daleko poniżej miasta, za Thionville, i skręcić na południe, a za nią 10 Dywizja Pancerna miała przejść rzekę i osłaniać jej lewe skrzydło, wysyłając jednocześnie oddziały rozpoznawcze w stronę Saary pod Merzig. Na południu 5 Dywizja, wychodząc z przyczółka pod Arnaville, miała obejść miasto od wschodu i spotkać się z 90 Dywizją. 95 Dywizja miała związać obrońców od zachodu i pozorowaną przeprawą pod Uckange odwrócić uwagę od głównego uderzenia.

Naprzeciw stała niemiecka 1 Armia gen. Otto von Knobelsdorffa, podporządkowana Grupie Armii G gen. Hermanna Balcka. Rejonu Metzu bronił LXXXII Korpus z trzema dywizjami piechoty. W samym mieście i w fortach stała 462 Dywizja Grenadierów Ludowych, utworzona z dawnej dywizji szkolnej, w której służyli m.in. podchorążowie i podoficerowie z metzkich szkół wojskowych. Wzdłuż Mozeli na północ od miasta broniła się 19 Dywizja Grenadierów Ludowych, a dalej, na odcinku długości ponad 50 km, 416 Dywizja Piechoty. Według amerykańskiej historii oficjalnej („The Lorraine Campaign” Hugha M. Cole’a) była to jednostka odtworzona z rozbitej na wschodzie dywizji, złożona z żołnierzy starszych roczników – średnia wieku wynosiła 38 lat – i nadająca się co najwyżej do obrony. Niemcy spodziewali się uderzenia po obu stronach Thionville, a nie dalej na północy. Odwody mieli nieliczne: większość czołgów i świeżych dywizji gromadzono już w tajemnicy na ofensywę w Ardenach.

Deszcz i powódź

Jesień 1944 roku w Lotaryngii była wyjątkowo deszczowa. Cole pisze, że deszcz i zawieje śnieżne trwały dzień po dniu, uziemiając lotnictwo i zamieniając drogi w błoto. Pola zamokły tak, że czołgi grzęzły poza utwardzonymi drogami. W pierwszych dniach listopada wezbrała Mozela i jej dopływy. Według wspomnień Pattona 7 listopada gen. Eddy i dowódca 6 Dywizji Pancernej gen. Robert Grow prosili go o odłożenie natarcia ze względu na pogodę. Patton odmówił, uznając, że każdy dzień zwłoki daje Niemcom czas na umocnienie się.

8 listopada o świcie, po potężnym przygotowaniu artyleryjskim, XII Korpus ruszył przez Seille. Tego samego dnia 95 Dywizja zaatakowała niemiecki przyczółek pod Maizières, a po zmroku saperzy przepłynęli rzekę pod Uckange, by zrobić przejścia w zaporach z drutu i minach.

Przeprawa 9 listopada

Główne uderzenie XX Korpusu przyszło w nocy z 8 na 9 listopada. O 3.30 bataliony szturmowe 358 i 359 Pułku Piechoty 90 Dywizji ruszyły w łodziach przez Mozelę pod Malling i Cattenom, kilkanaście kilometrów na północ od Thionville. Przeprawa zaskoczyła Niemców. Rozrzucone placówki 416 Dywizji nie zdołały jej powstrzymać, a rano na wschodnim brzegu stało już kilka batalionów. Pod Uckange 95 Dywizja przerzuciła tymczasem na drugi brzeg dwie kompanie, które utknęły na zalanej równinie pod ogniem niemieckiej artylerii.

Tego dnia rzeka wylała. Cole opisuje, jak Mozela wystąpiła z brzegów, zalała dojazdy i płynęła tak szybko, że lekkie łodzie szturmowe stawały się niesterowne. Pod Cattenom rozlewisko miało około 900 m szerokości. Saperzy budowali mosty po pas w lodowatej wodzie, pod ostrzałem z fortów. Mosty przerywano, a materiał trzeba było dowozić zalanymi drogami. Piechota na wschodnim brzegu przez kilka dni walczyła bez czołgów i z ograniczoną liczbą ciężkiej broni, zaopatrywana łodziami. Pierwsze pojazdy przejechały po moście pod Malling dopiero w nocy po jego ukończeniu, a 14 listopada rano w Thionville oddano do użytku most, który Cole nazywa największym mostem Baileya na europejskim teatrze działań. Dopiero wtedy przez Mozelę mogła przejść 10 Dywizja Pancerna.

Również 9 listopada, jako wsparcie ofensywy, ciężkie bombowce amerykańskiej 8 Armii Lotniczej zaatakowały forty i węzły w rejonie Metzu i Thionville. Francuskie opracowania podają, że 1299 bombowców B-17 i B-24 zrzuciło 3753 t bomb. Skutki były niewielkie: większość ładunków spadła z dala od celów, a betonowe forty wytrzymały.

Walki o przyczółek

Najgroźniejszą przeszkodą na przyczółku 90 Dywizji był fort Koenigsmacker, położony na wzgórzu nad przeprawą pod Kœnigsmacker. Cole pisze, że jego położenie wykluczało ominięcie: trzeba go było wziąć, i to szybko. 358 Pułk zaatakował go już 9 listopada, wysadzając wejścia i stropy ładunkami wybuchowymi. Po trzech dniach walk, otoczona i ostrzeliwana przy wyjściach z tuneli, załoga wywiesiła białą flagę. Według Cole’a Niemcy stracili w obronie fortu co najmniej 301 ludzi zabitych i wziętych do niewoli, a atakujący batalion – 111 zabitych, rannych i zaginionych.

Niemcy z opóźnieniem zrozumieli, gdzie spadł główny cios. 10 listopada przed świtem zaatakowali pod Kerling, a po długich naleganiach OKW zwolniło w końcu dwa bataliony z odwodowej 25 Dywizji Grenadierów Pancernych. 12 listopada nad ranem uderzyły one wzdłuż drogi z Kerling na Petite-Hettange, by dojść do mostu pod Malling. Piechota 359 Pułku, wspierana zmasowanym ogniem artylerii, odparła atak. Według Cole’a niepowodzenie tego kontrataku przekreśliło wszelką nadzieję Niemców na zlikwidowanie amerykańskiego przyczółka na północ od Thionville.

Na południe od Metzu 5 Dywizja 9 listopada przeszła Seille i zaczęła obchodzić miasto od wschodu. XII Korpus posuwał się w tym czasie powoli przez zalane pola między Seille a Nied. Opór niemieckiej 1 Armii i błoto sprawiały, że każdy kilometr kosztował drogo.

Logistyka

Ofensywa ruszyła w chwili, gdy zaopatrzenie wojsk alianckich wciąż było ich słabym punktem. Port w Antwerpii, zdobyty we wrześniu, nadal nie przyjmował statków – ujście Skaldy oczyszczano z Niemców do 8 listopada, a pierwszy konwój wpłynął do portu dopiero pod koniec miesiąca. Paliwo i amunicja szły więc z Normandii i Marsylii koleją i ciężarówkami, przez setki kilometrów. 3 Armia zgromadziła zapasy w czasie październikowego postoju, ale amunicji artyleryjskiej wystarczało tylko na określoną liczbę dni intensywnego ognia i Walker musiał ją oszczędzać. To dlatego nie szturmowano czołowo fortów, które można było ominąć. Deszcz utrudniał też lotnictwu wsparcie wojsk: XIX Dowództwo Lotnictwa Taktycznego mogło działać tylko w nieliczne dni z przejaśnieniami.

Miejsce w wojnie

Przeprawa 9 listopada otworzyła drogę do okrążenia Metzu. Kiedy most w Thionville był gotowy, 10 Dywizja Pancerna ruszyła na wschód i południowy wschód, a 90 Dywizja skręciła na południe, za plecy obrońców miasta. Od zachodu i południa nacierały 95 i 5 Dywizja. 14 listopada dowództwo w Metzu objął gen. Heinrich Kittel, zobowiązany rozkazem Hitlera do obrony do ostatniego żołnierza. 18 i 19 listopada Amerykanie weszli do miasta, 19 listopada pierścień okrążenia się zamknął, a 22 listopada ustał zorganizowany opór w mieście. Część fortów broniła się jednak do grudnia – ostatni, Jeanne d’Arc, skapitulował dopiero 13 grudnia. Na początku grudnia oba korpusy 3 Armii doszły nad Saarę.

Listopadowa ofensywa 3 Armii była pierwszą częścią ogólnego natarcia aliantów na Ren. 16 listopada ruszyły na północy, pod Akwizgranem, 1 i 9 Armia amerykańska. Patton liczył, że na początku grudnia przełamie Linię Zygfryda w Zagłębiu Saary. Zatrzymała go niemiecka ofensywa w Ardenach – 3 Armia musiała zawrócić na północ, pod Bastogne. Walki w Lotaryngii, rozpoczęte we wrześniu, kosztowały Amerykanów według ich własnych danych około 50 tys. ludzi. Historycy do dziś spierają się, czy Patton dobrze zrobił, nacierając w deszczu i powodzi na wąskim froncie, zamiast czekać na lepszą pogodę i zaopatrzenie. Przeprawa przez wezbraną Mozelę pod Malling i Cattenom należy jednak do najśmielszych operacji 3 Armii: piechota przez kilka dni utrzymała przyczółek bez czołgów, a niemiecka 1 Armia nie zdołała jej zepchnąć do rzeki.