Zdobycie Miktili

Pod 3 marca 1945 roku popularne kalendaria zapisują, że bitwa o Miktilę (Meiktilę) w środkowej Birmie dobiegła końca: wojska generała Slima rozbiły Japończyków, a droga na Rangun stanęła otworem. Pierwsza część tej informacji jest prawdziwa – tego dnia indyjska 17 Dywizja Piechoty gen. mjr. Davida Cowana, wsparta czołgami 255 Indyjskiej Brygady Pancernej, po czterech dniach walk opanowała miasto. Bitwa jednak się wtedy nie skończyła, lecz dopiero zaczęła na dobre. Dowódca japońskiej Armii Obszaru Birmy gen. por. Heitarō Kimura rzucił na Miktilę wszystkie siły, jakie zdołał zebrać, i przez blisko cztery tygodnie oblegał miasto oraz jego lotniska. Japończycy przerwali kontrnatarcia dopiero 28 marca, a droga na południe, ku Rangunowi, otworzyła się po ich odwrocie, na przełomie marca i kwietnia.

Zdobycie Miktili było mimo to rozstrzygającym ciosem kampanii birmańskiej 1945 roku. Jednym uderzeniem pancernym 14 Armia gen. por. Williama Slima przecięła linie zaopatrzenia wszystkich wojsk japońskich walczących nad Irawadi i pod Mandalajem.

Węzeł na tyłach frontu

Miktila leżała około 130 kilometrów na południe od Mandalaju, na płaskiej, suchej równinie środkowej Birmy, między dwoma jeziorami, które od północy i południa zamykały dostęp do miasta. Przez Miktilę biegły kolej i główna droga z Rangunu do Mandalaju, łączyły się tu drogi z doliny Irawadi i z gór Szan, a wokół miasta znajdowały się lotniska. Japończycy urządzili w niej główne składy amunicji, paliwa i żywności oraz szpitale dla wojsk walczących na północy. Kto trzymał Miktilę, ten trzymał zaopatrzenie 15 Armii broniącej linii Irawadi.

W grudniu 1944 roku, w czasie pościgu ku Irawadi, Slim zmienił plan kampanii. Zamiast uderzać oboma korpusami na Mandalaj, gdzie Kimura przygotował się do obrony za rzeką, postanowił związać główne siły japońskie walką o miasto, a w tym czasie uderzyć na ich tyły. XXXIII Korpus gen. por. Montagu Stopforda miał forsować Irawadi na północ i zachód od Mandalaju. IV Korpus gen. por. Franka Messervy’ego przeszedł potajemnie na południe doliną Gangaw, a pozorowany sztab korpusu pod Sittaung nadawał dalej depesze tak, jakby IV Korpus wciąż szedł na Mandalaj. Nowy plan nazwano „Extended Capital”.

Przeprawa pod Nyaung-U

Slim chciał, by obie przeprawy na południe od Mandalaju ruszyły jednocześnie, co miało ukryć, która z nich jest główna. 20 Dywizja Indyjska przekroczyła Irawadi na zachód od Mandalaju w nocy z 12 na 13 lutego i przez dwa tygodnie odpierała nocne kontrataki japońskiej 31 Dywizji. Przeprawę 7 Dywizji Indyjskiej opóźniono o dobę z powodu naprawy łodzi; ruszyła 14 lutego pod Nyaung-U i dawną stolicą królestwa birmańskiego Paganem. Rzeka miała tam ponad kilometr szerokości. Pierwsza fala batalionu South Lancashire poniosła ciężkie straty, gdy psujące się silniki łodzi zostawiły żołnierzy na wodzie pod ogniem karabinów maszynowych. Brzeg bronili tu głównie żołnierze Indyjskiej Armii Narodowej, walczącej po stronie japońskiej; pod Paganem jej oddział wywiesił białą flagę i Sikhowie zajęli miasto bez walki. Przyczółek utrzymano, a Slim nazwał później tę operację najdłuższym forsowaniem rzeki pod ogniem nieprzyjaciela na wszystkich teatrach wojny. Japończykom utrudniło reakcję to, że Pagan leżał na granicy między ich 15 a 28 Armią.

Od 17 lutego przez przyczółek przechodziły zmotoryzowane brygady 17 Dywizji i czołgi M4 Sherman 255 Brygady Pancernej. 17 Dywizja – „Czarny Kot” od godła na rękawach – była najbardziej doświadczoną jednostką 14 Armii: walczyła w Birmie od pierwszych tygodni 1942 roku, wycofywała się do Indii po upadku Rangunu i wytrwała pod Imphalem. Dwie jej brygady piechoty, 48 i 63, przewożono ciężarówkami, trzecią, 99, przygotowano do przerzutu samolotami.

Rajd na Miktilę

17 Dywizja wyszła z przyczółka 20 lutego (w niektórych opracowaniach 21 lutego) i w trzy dni dotarła do Taungtha, w połowie drogi do Miktili. Japońskie dowództwo zostało całkowicie zaskoczone. Według relacji przytaczanych przez brytyjskiego historyka Louisa Allena 24 lutego w samej Miktili obradowała odprawa wyższych oficerów japońskich, poświęcona kontrnatarciu na przyczółki pod Mandalajem. Gdy obserwator z góry Popa zameldował, że na Miktilę jedzie 2000 pojazdów, w sztabie uznano to za pomyłkę i skreślono jedno zero, sądząc, że chodzi tylko o rajd. Wcześniej zlekceważono też meldunek lotniczy o długiej kolumnie w dolinie Gangaw.

Dopiero 26 lutego Japończycy pojęli skalę zagrożenia i zaczęli umacniać miasto. Jego załoga liczyła około 4 tysięcy ludzi: większość 168 Pułku Piechoty z 49 Dywizji, artylerzystów przeciwlotniczych, żołnierzy służb tyłowych i rannych ze szpitali, których również wcielano do obrony. Tego samego dnia 17 Dywizja zajęła lądowisko w Thabutkon, około 30 kilometrów na północny zachód od Miktili; samoloty przerzuciły na nie 99 Brygadę, a paliwo dla czołgów zrzucano na spadochronach.

28 lutego dywizja uderzyła na Miktilę ze wszystkich stron. 63 Brygada założyła blokadę drogi na południowym zachodzie, by odciąć załogę od posiłków, i nacierała od zachodu; 48 Brygada szła od północy, wzdłuż drogi z Thabutkon, i utknęła na pewien czas przed umocnionym klasztorem na skraju miasta. 255 Brygada Pancerna z dwoma batalionami piechoty i działami samobieżnymi zatoczyła szeroki łuk, zajęła lotniska na wschodzie i uderzyła na miasto od południowego wschodu. Wspierała ją większość artylerii dywizji i myśliwce bombardujące 221 Grupy RAF – Hurricane’y i Thunderbolty – wzywane przez naprowadzających przy oddziałach.

1 marca Slim i Messervy przylecieli do sztabu Cowana i przyglądali się walce, obawiając się, że Japończycy będą bronić się tygodniami. Slim opisał we wspomnieniach, jak dwa plutony Gurkhów z 1/7 batalionu, wspierane przez jeden czołg, w kilka minut zdobyły szereg bunkrów, tracąc tylko kilku ludzi. Obrońcom brakowało broni przeciwpancernej. Japońscy żołnierze bronili się w okopach i piwnicach do końca; niektórzy siedzieli w dołach z 250-kilogramowymi bombami lotniczymi i mieli uderzyć w zapalnik, gdy nad ich kryjówką przejedzie czołg – większość z nich zastrzelono, zanim do tego doszło. Artyleria japońska strzelała na wprost z pierwszej linii, co pozwoliło zniszczyć kilka czołgów, ale nie zatrzymało żadnej z nacierających brygad.

3 marca miasto było w rękach brytyjskich i indyjskich; ostatnie gniazda oporu w okolicy zlikwidowano w ciągu następnych dwóch dni. Według brytyjskich opracowań w Miktili zginęło około 2 tysięcy żołnierzy japońskich, a do niewoli trafiło zaledwie kilkudziesięciu; reszta załogi poległa, popełniła samobójstwo lub przedarła się na zewnątrz. Straty 17 Dywizji były wielokrotnie mniejsze. Z miastem zdobyto lotniska, składy i węzeł, przez który szło zaopatrzenie japońskiej 15 i 33 Armii.

Oblężenie zdobywców

Kimura zrozumiał, że utrata Miktili oznacza odcięcie wojsk pod Mandalajem, i nakazał odbić miasto za wszelką cenę. Skierował pod nie 18 Dywizję gen. por. Eitarō Naki, ściągniętą z północy, 49 Dywizję idącą z południa oraz pułki wydzielone z 33 i 53 Dywizji i grupę artylerii – według Allena łącznie około 12 tysięcy ludzi i 70 dział, w większości z jednostek wyniszczonych już wcześniejszymi walkami. W Miktili 17 Dywizja liczyła około 15 tysięcy żołnierzy, blisko 100 czołgów i 70 dział. Odcięta od przyczółka pod Nyaung-U, bo Japończycy przecięli drogę na zachód, mogła liczyć tylko na zaopatrzenie z powietrza.

Cowan nie czekał biernie. Jego kolumny czołgów i zmotoryzowanej piechoty codziennie wychodziły z miasta, rozbijały japońskie zgrupowania w okolicznych wsiach i wracały na noc. Japońskie dywizje nie miały ze sobą łączności, często brakowało im nawet map, i atakowały kolejno, zamiast razem. Pierwsze natarcia 18 Dywizji od północy i zachodu załamały się z ciężkimi stratami. Od 12 marca Japończycy uderzali na lotniska na wschód od miasta, przez które szło zaopatrzenie. Mimo to od 15 marca samoloty przerzuciły do Miktili pod ogniem 9 Brygadę z 5 Dywizji Indyjskiej. 18 marca Cowan wstrzymał lądowania transportowców i odtąd zaopatrzenie zrzucano na spadochronach, a rannych wywoziły lekkie samoloty z mniejszego lądowiska. Tego dnia por. Karamjeet Singh Judge z 4/15 batalionu pendżabskiego poległ, prowadząc piechotę i czołgi na japońskie bunkry; pośmiertnie otrzymał Krzyż Wiktorii.

12 marca Kimura powierzył dowodzenie pod Miktilą gen. por. Masakiemu Hondzie, dowódcy 33 Armii, ale jego sztab, pozbawiony własnych jednostek łączności, objął kierownictwo dopiero 18 marca i nie zdołał zgrać działań dywizji. 22 marca Japończycy uderzyli z użyciem zdobytego brytyjskiego czołgu; natarcie odparto. W tym samym czasie 7 Dywizja Indyjska i nadciągająca zmotoryzowana brygada 5 Dywizji oczyszczały rejon góry Popa z oddziałów japońskich i Indyjskiej Armii Narodowej, a od 18 do 22 marca walczyły o port rzeczny Myingyan, który szybko przywrócono do użytku dla barek z zaopatrzeniem.

28 marca szef sztabu Kimury gen. por. Shin’ichi Tanaka spotkał się z Hondą w sztabie 33 Armii. Według japońskich relacji przytaczanych przez Allena sztab armii oceniał, że zniszczono około 50 czołgów przeciwnika, ale za cenę 2500 zabitych i rannych i 50 dział – zostało jej zaledwie 20. Tanaka wziął na siebie odpowiedzialność i nakazał przerwać walkę o Miktilę. Japończycy wycofali się na przełomie marca i kwietnia, gdy w Mandalaju nie było już czego ratować.

Wojna toczona z powietrza

Bitwa o Miktilę nie byłaby możliwa bez zaopatrzenia lotniczego. Brytyjsko-amerykańskie eskadry transportowe, latające głównie na C-47, dostarczały 17 Dywizji amunicję, paliwo, żywność i uzupełnienia, a zabierały rannych. Japońskie lotnictwo w Birmie było już zbyt słabe, by temu przeszkodzić. Słabością tego systemu było to, że większość samolotów transportowych należała do Amerykanów, którzy w każdej chwili mogli je zabrać do Chin. Naczelny dowódca alianckiego Dowództwa Azji Południowo-Wschodniej adm. Louis Mountbatten zabiegał w Waszyngtonie i Londynie, by maszyny pozostały w Birmie; uzyskał zgodę na ich użycie najdalej do początku czerwca 1945 roku. Dlatego Slim musiał zdobyć Rangun przed monsunem – i dlatego każdy dzień oblężenia Miktili był dla niego cenny.

Co naprawdę stało się 3 marca

Taki opis skraca więc wydarzenia o cztery tygodnie. 3 marca skończyła się walka o samo miasto, nie bitwa o Miktilę; ta trwała do 28 marca, a w historiografii brytyjskiej łączy się ją z walkami o Mandalaj w jedną bitwę pod Miktilą i Mandalajem, prowadzoną od styczniowych przepraw przez Irawadi do końca marca. Również „droga na Rangun” nie była 3 marca otwarta: 17 Dywizja sama była wówczas odcięta i zaopatrywana z powietrza, a pościg na południe ruszył dopiero w kwietniu, po odwrocie Japończyków spod miasta. Trafna jest natomiast ocena znaczenia tego dnia – z chwilą upadku Miktili japońska obrona środkowej Birmy straciła zaplecze i nie odzyskała go już do końca wojny.

Miejsce w wojnie

Uderzenie na Miktilę uważa się za najświetniejszą operację Slima i jeden z najlepszych przykładów manewru operacyjnego w całej wojnie na Dalekim Wschodzie. Armia, która trzy lata wcześniej uciekała z Birmy pieszo przez dżunglę, a rok wcześniej broniła się w okrążeniu pod Imphalem, teraz wyprzedziła przeciwnika manewrem, zaskoczyła go i zmusiła do walki na swoich warunkach. Japończycy, którzy pod Imphalem i Kohimą sami próbowali odcinać brytyjskie garnizony i przegrali, gdy ci zaopatrywani byli z powietrza, pod Miktilą znaleźli się w odwrotnej sytuacji: oblegali przeciwnika, który miał przewagę w powietrzu, czołgi i zaopatrzenie z samolotów.

Kimura, rzucając pod Miktilę dywizje spod Mandalaju i z północy, osłabił obronę linii Irawadi. 20 marca 19 Dywizja Indyjska zajęła fort Dufferin w Mandalaju, a na przełomie marca i kwietnia resztki japońskiej 15 Armii cofały się w nieładzie ku górom Szan. 27 marca przeciw Japończykom zwróciła się Birmańska Armia Narodowa Aung Sana. W kwietniu IV Korpus ruszył z Miktili wzdłuż kolei i drogi na Rangun, a XXXIII Korpus – doliną Irawadi; 3 maja 1945 roku, w ostatnich dniach przed monsunem, alianci weszli do Rangunu, zajętego z morza w operacji „Dracula” po tym, jak Japończycy go opuścili.

Tego samego dnia, gdy padła Miktila, na drugim krańcu frontu z Japonią Amerykanie zakończyli bitwę o Manilę. Obie kampanie – filipińska i birmańska – odbierały Japonii zdobycze z 1942 roku, choć o wyniku wojny przesądzały gdzie indziej: na Pacyfiku, gdzie trwały walki o Iwo Jimę, i w powietrzu nad japońskimi miastami. Dla Brytyjczyków i Indusów odzyskanie Birmy miało jednak znaczenie polityczne: przywracało prestiż utracony w 1942 roku, zanim jeszcze rozstrzygnięto, co z tym prestiżem zrobi powojenny świat, w którym Indie i Birma w ciągu trzech lat uzyskały niepodległość.