Początek operacji Frühlingserwachen

We wtorek 6 marca 1945 roku na zachodnich Węgrzech, w rozmokłej od roztopów równinie między jeziorami Balaton i Velence, ruszyła ostatnia wielka ofensywa niemiecka drugiej wojny światowej. Operacja nosiła kryptonim „Frühlingserwachen” („Wiosenne przebudzenie”); Niemcy nazywali ją też ofensywą nad Plattensee (niemiecka nazwa Balatonu), a strona radziecka – balatońską operacją obronną. Główne uderzenie zadała 6 Armia Pancerna SS gen. Josefa „Seppa” Dietricha, sprowadzona na Węgry z Ardenów, wraz z niemiecką 6 Armią gen. Hermanna Balcka. Jednocześnie na południe od Balatonu zaatakowała 2 Armia Pancerna, a znad Drawy, z terenu Chorwacji, oddziały Grupy Armii E. Celem było rozbicie radzieckiego 3 Frontu Ukraińskiego marsz. Fiodora Tołbuchina, wyjście nad Dunaj i zabezpieczenie ostatnich złóż ropy naftowej, z których mogła jeszcze korzystać III Rzesza.

Sformułowanie, że Niemcy uderzyli „na wojska radzieckie”, warto uzupełnić: obok Armii Czerwonej linię frontu na południu Węgier i nad Drawą trzymały 1 Armia Bułgarska – Bułgaria od września 1944 roku walczyła po stronie aliantów – oraz 3 Armia jugosłowiańskiej Narodowej Armii Wyzwolenia Josipa Broza Tity. Po stronie niemieckiej walczyły z kolei resztki armii węgierskiej, wciąż posłusznej rządowi Ferenca Szálasiego.

Węgry po upadku Budapesztu

Od jesieni 1944 roku Węgry były jednym z najważniejszych pól bitewnych frontu wschodniego. W październiku Armia Czerwona przekroczyła wschodnie granice kraju, a w grudniu wojska 2 Frontu Ukraińskiego marsz. Rodiona Malinowskiego i 3 Frontu Ukraińskiego Tołbuchina zamknęły pierścień wokół Budapesztu. Hitler ogłosił stolicę twierdzą i zakazał jej opuszczenia. W styczniu 1945 roku trzy niemieckie próby odsieczy – operacje „Konrad” – doszły na kilkanaście–kilkadziesiąt kilometrów od miasta; podczas ostatniej z nich niemieckie dywizje pancerne przedarły się aż nad Dunaj i przez chwilę rozważano w Stawce wycofanie wojsk radzieckich na jego wschodni brzeg. Pierścienia jednak nie przerwano. 13 lutego skapitulowały ostatnie oddziały w Budzie, a z wyłomu 11 lutego do linii niemieckich dotarło zaledwie kilkaset żołnierzy. Tak zakończyło się oblężenie Budapesztu.

Po upadku stolicy front w Zadunaju (zachodniej części Węgier) przebiegał od Dunaju na południe od Budapesztu przez okolice jeziora Velence, Székesfehérváru i północny kraniec Balatonu, dalej na zachód od jeziora ku Drawie. Stawka już 17 lutego poleciła 2 i 3 Frontowi Ukraińskiemu przygotować natarcie na Bratysławę i Wiedeń, przewidziane na połowę marca. Nim do niego doszło, uderzyli Niemcy.

Dlaczego Węgry

O użyciu ostatniego silnego związku pancernego Rzeszy zdecydował osobiście Adolf Hitler. Po klęsce ofensywy w Ardenach i rozpoczęciu 12 stycznia radzieckiej ofensywy nad Wisłą wycofał z frontu zachodniego 6 Armię Pancerną SS. Jej dywizje – 1 Dywizja Pancerna SS „Leibstandarte SS Adolf Hitler”, 2 „Das Reich”, 9 „Hohenstaufen” i 12 „Hitlerjugend” – opuszczały Ardeny w ostatnich dniach stycznia. Szef Sztabu Generalnego Wojsk Lądowych gen. Heinz Guderian chciał je skierować nad Odrę, gdzie wojska marsz. Gieorgija Żukowa stały już niespełna 70 km od Berlina. Hitler postanowił inaczej: 22 stycznia zdecydował, że armia Dietricha pojedzie na Węgry.

Decydującym argumentem była ropa. Po utracie pól naftowych Rumunii, którą przewrót z sierpnia 1944 roku wyprowadził z sojuszu z Niemcami, a następnie po alianckich nalotach na zakłady benzyny syntetycznej, Rzesza cierpiała na dotkliwy głód paliwa. Złoża w rejonie Nagykanizsy na południowy zachód od Balatonu oraz austriackie pola naftowe wokół Zistersdorfu były ostatnimi poważnymi źródłami ropy naturalnej w jej zasięgu – według ocen przedstawionych na naradzie u Hitlera 23 stycznia przypadało na nie ok. 80% pozostałego wydobycia. Hitler uważał też obronę Wiednia i Austrii za ważniejszą niż utrzymanie frontu przed Berlinem. Generał Alfred Jodl przytaczał po wojnie słowa, którymi Hitler zakończył spór z Guderianem: „Chcecie atakować bez ropy – dobrze, zobaczymy, co z tego wyjdzie”.

Plan

Przygotowania prowadzono w największej tajemnicy. Transporty 6 Armii Pancernej SS jechały najpierw w okolice Zossen pod Berlinem, jakby armia miała trafić nad Odrę, i dopiero stamtąd kierowano je przez Wiedeń w rejon Győru. Od lutego obowiązywał zakaz rozpoznania na pierwszej linii i korespondencji radiowej, zasłaniano numery rejestracyjne i znaki taktyczne, żołnierze odpruli z rękawów opaski z nazwami dywizji, a jednostki otrzymały nazwy kryptonimowe; samego Dietricha w rozkazach nazywano „wyższym dowódcą saperów na Węgrzech”. Ostatnia z dywizji, „Hohenstaufen”, dotarła pod Győr dopiero na początku marca.

Zanim ruszyła główna ofensywa, Niemcy przeprowadzili uderzenie wstępne. Od 17 do 24 lutego I Korpus Pancerny SS w operacji „Südwind” zlikwidował radziecki przyczółek nad rzeką Hron (węg. Garam) na północ od Dunaju, który zagrażał tyłom planowanego natarcia. Operacja się powiodła – bywa nazywana ostatnim udanym natarciem niemieckim tej wojny – ale miała wysoką cenę: Rosjanie wzięli jeńców z dywizji SS i dowiedzieli się, że z Zachodu przybyły na Węgry świeże związki pancerne. Zaskoczenie, na którym opierał się cały zamysł, zostało w dużej mierze stracone.

25 lutego Hitler wysłuchał w Kancelarii Rzeszy dowódcy Grupy Armii Południe gen. Otto Wöhlera, dowódcy Grupy Armii F feldmarsz. Maximiliana von Weichsa i Dietricha i wybrał najambitniejszy z przedstawionych wariantów. Przewidywał on trzy uderzenia:

• „Frühlingserwachen” – główne natarcie 6 Armii Pancernej SS i 6 Armii (tzw. Grupy Armijnej „Balck”) spomiędzy jezior Balaton i Velence na południowy wschód, ku Dunajowi. Po wyjściu nad rzekę część sił miała skręcić na północ, ku Budapesztowi, a część na południe, wzdłuż kanału Sió, na spotkanie wojsk nacierających znad Drawy;
• „Eisbrecher” („Lodołamacz”) – natarcie 2 Armii Pancernej gen. Maximiliana de Angelisa spod Nagybajom na wschód, ku Kaposvárowi;
• „Waldteufel” („Leśny diabeł”) – przeprawa LXXXXI Korpusu Armijnego z Grupy Armii E gen. Alexandra Löhra przez Drawę i natarcie na północ, ku Mohaczowi.

Gdyby wszystkie trzy się powiodły, w kotle między Balatonem, Drawą i Dunajem znalazłyby się radzieckie 26 i 57 Armia oraz armia bułgarska, Niemcy odzyskaliby linię Dunaju, odsunęli front od Nagykanizsy i Wiednia, a może nawet wrócili pod Budapeszt. Plan był skrojony na miarę armii z 1941 roku, nie z 1945. Sztab Grupy Armii E od początku wątpił, czy jego piechota, bez czołgów i w trudnym terenie, zdoła dojść do Mohaczu. Termin ataku, ustalony najpierw na 5 marca, ostatecznie przesunięto o jeden dzień.

Siły

Ocena sił obu stron różni się w zależności od źródeł. Według danych radzieckich Niemcy i Węgrzy skupili na całym odcinku ok. 430 tys. żołnierzy, ok. 6 tys. dział i moździerzy, ok. 850–880 czołgów i dział szturmowych oraz ok. 850 samolotów 4 Floty Powietrznej Luftwaffe. Niemieckie zestawienia wykazują mniej sprzętu sprawnego w danej chwili; według części historyków skierowano jednak nad Balaton ok. 30% wszystkich czołgów, jakie Niemcy mieli jeszcze w linii, w tym nowe ciężkie czołgi Tiger II i Pantery. W składzie 6 Armii Pancernej SS walczyły I Korpus Pancerny SS (dywizje „Leibstandarte” i „Hitlerjugend”) i II Korpus Pancerny SS gen. Wilhelma Bittricha („Das Reich” i „Hohenstaufen”), a także korpus kawalerii i dywizje Wehrmachtu; Balck dysponował m.in. III Korpusem Pancernym gen. Hermanna Breitha. Wspierały je węgierskie dywizje i oddziały 3 Armii, która osłaniała północne skrzydło od Velence do Dunaju.

Dywizje SS tylko z nazwy były tymi samymi jednostkami, które latem 1944 roku walczyły w Normandii. Po klęskach na Zachodzie i w Ardenach uzupełniono je naprędce młodymi rekrutami i żołnierzami Luftwaffe i Kriegsmarine; brakowało doświadczonych podoficerów, paliwa i amunicji. Mimo to była to najsilniejsza koncentracja broni pancernej, na jaką Niemcy zdobyli się w ostatnim roku wojny.

Obrona Tołbuchina

Radzieckie dowództwo dostrzegło przygotowania przeciwnika na czas. Około 20 lutego, po bojach nad Hronem i przesłuchaniach jeńców, było już jasne, że Niemcy szykują na Węgrzech wielkie natarcie pancerne. Stawka poleciła 3 Frontowi Ukraińskiemu przejść do obrony, nie przerywając zarazem przygotowań do ofensywy wiedeńskiej. Tołbuchin – który dysponował według danych radzieckich ok. 400 tys. żołnierzy, ok. 6,8 tys. dział i moździerzy, lecz tylko ok. 400 czołgami i działami samobieżnymi – postanowił powtórzyć schemat z bitwy na łuku kurskim z lata 1943 roku: przyjąć uderzenie na głęboko urzutowanej obronie przeciwpancernej, wykrwawić niemieckie dywizje i dopiero potem przejść do natarcia.

Do 3 marca żołnierze frontu zbudowali na zagrożonym kierunku kilka pasów umocnień. W pierwszym rzucie, między Velence a Balatonem, stały 4 Armia Gwardii i 26 Armia, w drugim – 27 Armia; na zachód od Balatonu broniła się 57 Armia, a dalej na południe Bułgarzy i Jugosłowianie. Na każdym kilometrze frontu układano setki min przeciwpancernych, a w pasie 26 Armii – według danych radzieckich – nawet ok. 2,7 tys. Tworzono dziesiątki rejonów przeciwpancernych, w których działa ustawiano tak, by brały czołgi w ogień krzyżowy; na najważniejszych odcinkach zgromadzono 60–70 dział i moździerzy na kilometr. Zaopatrzenie dla wojsk po zachodniej stronie Dunaju przerzucano przez kilka mostów pontonowych, promy, a nawet kolejkę linową i rurociąg paliwowy poprowadzony przez rzekę. Tołbuchin zakazał kosztownych kontrataków czołgami. Stawka postawiła mu jeszcze jeden warunek: stojąca w odwodzie 9 Armia Gwardii gen. Wasilija Głagolewa, przeznaczona do natarcia na Wiedeń, nie mogła być użyta w obronie.

6 marca

Pierwsze uderzenie wyszło z południa. W nocy z 5 na 6 marca oddziały Grupy Armii E przeprawiły się przez Drawę w rejonie Donji Miholjac i Valpova i uchwyciły dwa przyczółki, każdy szeroki na kilka kilometrów. Bułgarskie i jugosłowiańskie oddziały, wsparte radzieckim lotnictwem i odwodami 3 Frontu Ukraińskiego, zatrzymały je jednak w pobliżu rzeki. Wczesnym rankiem na południe od Balatonu zaatakowała 2 Armia Pancerna; jej główną siłę stanowiła 16 Dywizja Grenadierów Pancernych SS „Reichsführer-SS”, przerzucona z Włoch. Natarcie na Kaposvár utknęło już po kilku kilometrach w umocnieniach 57 Armii, której dowódca przerzucił na zagrożony odcinek setki dział.

Główne uderzenie między jeziorami ruszyło rano po krótkim przygotowaniu artyleryjskim. Nie wszystkie dywizje zdążyły dotrzeć do podstaw wyjściowych: rozmiękłe drogi i pola zamieniły się w błoto, a II Korpus Pancerny SS wszedł do walki dopiero wieczorem. Czołgi grzęzły po osie, piechota szła przez śnieg z deszczem, artyleria nie mogła nadążyć. W pierwszym dniu wojska niemieckie wbiły się w radziecką obronę na głębokość zaledwie kilku kilometrów i zdobyły umocnioną wieś Seregélyes. Atakowały falami, po kilkadziesiąt czołgów i dział szturmowych na wąskim odcinku, lecz za każdym pasem umocnień czekał kolejny.

W następnych dniach natarcie nabrało siły. 8 marca Dietrich wprowadził do walki główne siły, a 9 marca dywizje „Leibstandarte” i „Hitlerjugend” przełamały pozycje radzieckiego 135 Korpusu Strzeleckiego i ruszyły ku kanałowi Sió. Tołbuchin rzucał na zagrożone odcinki odwody – korpus kawalerii, pułki artylerii samobieżnej, wreszcie całą 27 Armię – a od 10 marca wspierała go także 5 Armia Powietrzna sąsiedniego frontu. Niemcy nie mieli już czym rozwinąć powodzenia: 10 marca 17 dywizji walczących nad Balatonem miało łącznie – według zachowanych meldunków – zaledwie ok. 230 sprawnych czołgów i ok. 170 dział szturmowych.

Ostatnia ofensywa

Operacja „Frühlingserwachen” trwała dziesięć dni. Wojska niemieckie posunęły się w najlepszym razie o ok. 30 km i przeszły kanał Sió pod Simontornyą, lecz do Dunaju nie dotarły. 15 marca natarcie ustało, a już następnego dnia Armia Czerwona przeszła do kontrofensywy, która w kilka tygodni wyparła Niemców z Węgier i doprowadziła wojska Tołbuchina do Wiednia.

Ofensywa nad Balatonem była ostatnim wielkim przedsięwzięciem zaczepnym Wehrmachtu i Waffen-SS. Pochłonęła ostatnie odwody pancerne Rzeszy w chwili, gdy na Zachodzie alianci podchodzili do Renu, a nad Odrą Armia Czerwona szykowała się do natarcia na Berlin. Dla wielu historyków jest symbolem strategii Hitlera z ostatnich miesięcy wojny: przedkładania celów gospodarczych i prestiżowych nad obronę serca kraju, planów wykraczających daleko poza możliwości wyczerpanej armii i wiary, że jedno uderzenie elitarnych dywizji odwróci bieg wojny. Do Berlina, którego miała bronić, 6 Armia Pancerna SS już nie wróciła – resztki jej dywizji skapitulowały w maju przed Amerykanami w Austrii.