Koniec japońskiej inwazji na Indie

Pod 22 sierpnia 1944 roku kalendaria odnotowują, że Japończycy są „w całkowitym odwrocie z Indii”. Ten dzień nie był datą żadnej bitwy ani rozkazu – był raczej chwilą, w której stało się jasne, że japońska inwazja na Indie skończyła się na dobre. Ofensywę na Imphal i Kohimę, rozpoczętą w marcu pod kryptonimem U-Go, przerwano już 3 lipca. W drugiej połowie lipca i w sierpniu niedobitki japońskiej 15 Armii, wycieńczone głodem i chorobami, cofały się w strugach monsunu z indyjskiego stanu Manipur przez górzyste pogranicze ku rzece Czinduin w Birmie. 12 sierpnia tokijska Kwatera Główna przyznała w komunikacie, że oddziały walczące „wokół Kohimy i równiny Imphalu” w początkach sierpnia „uporządkowały front w pobliżu granicy indyjsko-birmańskiej” – był to eufemizm, którym ukryto przed Japończykami klęskę.

Pod koniec sierpnia na terytorium Indii nie stały już zwarte japońskie siły; jedynie na drodze do Tiddim, na południe od Imphalu, straże tylne 33 Dywizji opóźniały pościg w górach pogranicza. Tak skończyła się jedyna w tej wojnie wielka ofensywa lądowa państw Osi w głąb kontynentalnych Indii Brytyjskich – przedsięwzięcie, które propaganda Subhasa Czandry Bosego przedstawiała jako początek „marszu na Delhi”, a które zakończyło się największą do tego czasu klęską armii japońskiej na lądzie.

Przerwana operacja

Gen. por. Renya Mutaguchi, dowódca 15 Armii, do końca czerwca rozkazywał kolejne natarcia na Imphal, choć jego dywizje nie były w stanie ich wykonać. Po końcu oblężenia Imphalu 22 czerwca droga z Kohimy do Imphalu była znów otwarta, a japońskie oddziały na północ i na południe od równiny topniały z głodu, malarii, czerwonki i beri-beri. Według japońskich opracowań dowódca Armii Obszaru Birmy gen. por. Masakazu Kawabe, otrzymawszy od Mutaguchiego wniosek o przerwanie operacji, poparł go u dowódcy Grupy Armii Południe marsz. Hisaichiego Terauchiego, a Tokio – zajęte w tym samym czasie walkami o Saipan – przystało na to. 1 lipca premier i zarazem szef Sztabu Generalnego Armii Hideki Tōjō przedstawił cesarzowi decyzję o przerwaniu ofensywy, a 3 lipca rozkaz dotarł do Armii Obszaru Birmy: 15 Armia miała odtąd bronić się na zachód od Czinduinu.

Mutaguchi próbował jeszcze ratować twarz atakiem na lotnisko w Palel, ale 12 lipca Kawabe wydał mu wyraźny rozkaz oderwania się od przeciwnika. Rozkaz odwrotu dotarł do dywizji 13 lipca; wymarsz wyznaczono na 16 lipca. Dowódcy wszystkich trzech dywizji zostali do tego czasu odwołani – ostatni, gen. por. Kōtoku Satō, który już na przełomie maja i czerwca wbrew rozkazom wycofał 31 Dywizję spod Kohimy, otrzymał dymisję 9 lipca.

Odwrót w monsunie

Z pola bitwy o Imphal i Kohimę 15 Armia wycofywała się kilkoma drogami. Resztki 31 i 15 Dywizji schodziły z gór na północny wschód od Imphalu, przez rejon Ukhrul, ku przeprawom na Czinduinie; oddział gen. mjr. Tsunoru Yamamoto i tyły armii cofały się przez przełęcz Shenam ku Tamu i dalej doliną Kabaw; 33 Dywizja, najbardziej zwarta z trzech, odchodziła na południe wzdłuż drogi do Tiddim, w Góry Czin. Wszystkie te szlaki były w monsunie błotnistymi ścieżkami, a rzeki i potoki, przez które trzeba było się przeprawiać, wezbrały.

Według relacji japońskich weteranów i powojennych opracowań odwrót stał się katastrofą większą niż sama ofensywa. Żołnierze, którzy od tygodni nie dostawali racji, porzucali działa, pojazdy i w końcu broń; zatrzymywali tylko menażki na wypadek, gdyby udało się zdobyć jedzenie. Jedli trawę, korzenie i grzyby, czasem trujące. Chorzy na malarię i czerwonkę padali na ścieżkach, a ich ciała, rozkładające się szybko w tropikalnej wilgoci, wyznaczały drogę następnym kolumnom – stąd japońska nazwa szlaku: „droga białych kości” (hakkotsu kaidō). Wielu rannych i chorych, których nie dało się nieść, odbierało sobie życie granatem, by nie dostać się do niewoli; relacje ocalałych mówią także o zabijaniu tych, którzy nie mogli iść dalej, choć część weteranów takim relacjom zaprzeczała. Gdy pod koniec lipca alianci odzyskali Tamu, znaleźli tam według brytyjskich opracowań ponad 550 niepogrzebanych ciał japońskich żołnierzy.

Nie wszystkie oddziały rozsypały się w ten sposób. Gen. mjr Shigesaburō Miyazaki, dowódca grupy osłonowej 31 Dywizji, prowadził działania opóźniające na drodze z Kohimy, a według japońskich relacji kazał ratować napotkanych na szlaku żywych i grzebać zmarłych. Główne siły 31 Dywizji pierwsze większe zaopatrzenie dostały dopiero 9 września w Pinlebu, daleko za Czinduinem.

Mutaguchi z kwaterą główną przeprawił się przez Czinduin wcześniej niż jego dywizje, a około 28 lipca z kilkoma oficerami odjechał jeszcze dalej na tyły, do Shwebo, tłumacząc to koniecznością uzgodnienia dostaw żywności. Żołnierze i oficerowie dywizji uznali to za porzucenie armii, a gorycz wobec dowódcy 15 Armii przetrwała wojnę. W Japonii klęskę długo ukrywano: po komunikacie z 8 kwietnia o zajęciu Kohimy cesarska Kwatera Główna milczała o tej operacji aż do komunikatu z 12 sierpnia.

Pościg Slima

Dowódca brytyjskiej 14 Armii gen. por. William Slim stanął przed wyborem: zatrzymać wyczerpane wojska do końca monsunu albo ścigać Japończyków od razu, w deszczu, błocie i wśród malarii. Według japońskich i brytyjskich opracowań zdecydował się – za radą dowódcy IV Korpusu gen. por. Geoffry’ego Scoonesa – nie dać przeciwnikowi czasu na odbudowę i około 11 lipca nakazał pościg. Prowadził go XXXIII Korpus gen. por. Montagu Stopforda. W sierpniu, po odzyskaniu Tamu, nowo przybyła 11 Dywizja Wschodnioafrykańska – złożona z żołnierzy z Kenii, Ugandy, Tanganiki, Niasy i Rodezji – ruszyła na południe doliną Kabaw, a indyjska 5 Dywizja nacierała drogą do Tiddim, zaopatrywana w większości z powietrza. Flankę osłaniała improwizowana Brygada Lushai, złożona częściowo z miejscowych górali, która nękała japońskie linie zaopatrzenia.

Pościg kosztował także zwycięzców. Według brytyjskiej historii oficjalnej, cytowanej również w japońskich opracowaniach, w XXXIII Korpusie od lipca do listopada 1944 roku zachorowało około 47 tysięcy ludzi, w tym ponad 20 tysięcy na malarię, mimo profilaktycznego podawania mepakryny. Tylko dzięki przewadze w powietrzu i ewakuacji chorych samolotami brytyjskie dowództwo mogło utrzymać tempo działań.

Japończycy nie mieli już czym się bronić. 33 Dywizja, która od marca walczyła na drodze do Tiddim, cofała się powoli, staczając bój za bojem o kolejne grzbiety; jej straże tylne dotarły nad Czinduin pod Kalewą dopiero pod koniec listopada. Według dziennika jej dowódcy gen. por. Nobuo Tanaki do końca czerwca dywizja straciła 7 tysięcy zabitych i rannych i 5 tysięcy chorych; z kilkunastu tysięcy żołnierzy, którzy w marcu przekroczyli granicę, do Birmy wróciło według japońskich opracowań około 2200.

Los Indyjskiej Armii Narodowej

Razem z 15 Armią cofała się Indyjska Armia Narodowa Bosego. Jej 1 Dywizja, licząca według różnych źródeł 6–7 tysięcy żołnierzy – niemal cała siła bojowa tej formacji – osłaniała w czasie ofensywy skrzydła japońskich kolumn, a pod Imphalem walczyła u boku oddziału Yamamoto. W odwrocie była zaopatrywana jeszcze gorzej niż Japończycy. Według szacunków przytaczanych w literaturze, m.in. przez amerykańskiego historyka Petera Warda Faya, dywizja straciła w ofensywie i odwrocie ponad połowę stanu, a głód i choroby zabiły kilkakrotnie więcej jej żołnierzy niż walka; wielu z tych, którzy wrócili do Birmy, trafiło do szpitali. W bitwach o Imphal i Kohimę oraz w czasie odwrotu do niewoli brytyjskiej dostało się blisko 1500 żołnierzy INA, część z nich zdezerterowała.

Bose długo nie chciał przyjąć do wiadomości odwrotu. Według relacji szefa sztabu Armii Obszaru Birmy, gdy Japończycy poinformowali go o przerwaniu operacji, odpowiedział, że jego żołnierze, którzy weszli na ziemię ojczystą, wolą na niej zginąć niż się wycofać. Klęska pod Imphalem nie zakończyła jednak jego działalności: z resztek INA i nowych ochotników z Malajów i Birmy tworzył kolejne dywizje, które w 1945 roku walczyły jeszcze nad Irawadi.

Bilans

Straty japońskie w ofensywie na Indie nie są znane dokładnie, bo dla części dywizji nie zachowały się dokumenty. Według brytyjskiej historii oficjalnej Japończycy stracili pod Imphalem 54 879 ludzi (zabitych, rannych, chorych, zaginionych i wziętych do niewoli), w tym 13 376 zabitych w walce, a pod Kohimą dalsze 5764; łączną liczbę zabitych, zmarłych z ran i chorób oraz zaginionych ta sama historia oficjalna szacuje na 30 502. W Japonii najczęściej przyjmuje się, że w operacji zginęło około 30 tysięcy żołnierzy – w większości nie od kul, lecz z głodu i chorób, wielu z nich właśnie w odwrocie. 15 Armia straciła też niemal wszystkie konie, muły i bydło swoich kolumn oraz większość artylerii i pojazdów. Straty brytyjskie i indyjskie w walkach wyniosły według brytyjskich zestawień około 12 600 ludzi pod Imphalem i ponad 4000 pod Kohimą.

Miejsce w wojnie

Klęska miała szybkie następstwa personalne. 30 sierpnia 1944 roku, osiem dni później, Mutaguchi i Kawabe zostali odwołani ze stanowisk i wezwani do Tokio; dowództwo 15 Armii objął gen. por. Shihachi Katamura, a Armii Obszaru Birmy – gen. por. Heitarō Kimura. Satō, który chciał przed sądem wojennym oskarżyć Mutaguchiego, został uznany przez lekarzy za niezdolnego do stawienia przed sądem i procesu nie było.

Dla aliantów zwycięstwo otworzyło drogę do odzyskania Birmy. Na północy Chińczycy i Amerykanie Stilwella zdobyli 3 sierpnia Myitkyinę, zamykając japońskiej 33 Armii drogę na północ. Jesienią 14 Armia doszła nad Czinduin: indyjska 5 Dywizja w październiku zajęła Tiddim, w listopadzie połączyła się z Afrykańczykami pod Kalemyo, a na początku grudnia alianci zdobyli Kalewę i uchwycili przyczółki na wschodnim brzegu rzeki. W grudniu wicekról Indii feldmarszałek Archibald Wavell pasował na rycerzy Slima i jego dowódców korpusów podczas uroczystości w Imphalu.

Plany na 1945 rok, opracowane w dowództwie admirała Louisa Mountbattena, przewidywały ofensywę lądową 14 Armii przez Czinduin i Irawadi na równinę środkowej Birmy (operacja „Capital”) oraz – w miarę dostępności okrętów desantowych – desant morski na Rangun (operacja „Dracula”). Ofensywa ruszyła w grudniu 1944 roku; wiosną 1945 roku Slim rozbił główne siły japońskie pod Meiktilą i Mandalajem, a 3 maja 1945 roku alianci weszli do Rangunu. Indie, które w 1942 roku po upadku Birmy i w 1944 roku pod Imphalem wydawały się zagrożone, do końca wojny nie były już celem żadnej japońskiej ofensywy.