Wyzwolenie Mandalaju

Pod 20 marca 1945 roku kalendaria odnotowują wyzwolenie Mandalaju przez indyjską 19 Dywizję Piechoty. Data jest trafna, wymaga jedynie uściślenia, co stało się tego dnia. Żołnierze 19 Dywizji gen. mjr. Thomasa Reesa weszli do północnych dzielnic miasta już 8 marca, wzgórze Mandalaj zdobyli po trzech dniach walk 11 marca, a 20 marca zajęli ostatni punkt oporu – otoczoną fosą cytadelę z pałacem królewskim, nazywaną przez Brytyjczyków fortem Dufferin. Japońska załoga opuściła ją nocą, zanim doszło do szturmu. Dawna stolica birmańskich królów, utracona przez Brytyjczyków 1 maja 1942 roku, po niespełna trzech latach wróciła pod ich władzę – w dużej części jako zgliszcza.

Dwa uderzenia, jeden cel

Mandalaj był drugim co do wielkości miastem Birmy, ośrodkiem buddyjskim i symbolem birmańskiej monarchii, zniesionej przez Brytyjczyków w 1885 roku. Dla Japończyków miał przede wszystkim znaczenie prestiżowe i zaopatrzeniowe: na południe od miasta leżały wielkie składy, których nie dało się wywieźć. W planie 14 Armii gen. por. Williama Slima walka o Mandalaj odgrywała rolę szczególną. XXXIII Korpus gen. por. Montagu Stopforda miał uderzać na miasto z północy i zachodu tak, by japońskie dowództwo uznało je za główny cel ofensywy i ściągało tam rezerwy – podczas gdy prawdziwy cios, uderzenie IV Korpusu na Miktilę, szedł na tyły obrońców. Już w czasie pościgu ku Irawadi Japończycy dali się zwieść: aż do końca lutego uważali walki pod Mandalajem za decydujące.

19 Dywizja, „Dagger” od godła ze sztyletem, przekroczyła Irawadi już w połowie stycznia pod Thabeikkyin i Kyaukmyaung, około 65 kilometrów na północ od miasta. Przez kilka tygodni odpierała tam kontrataki japońskiej 15 Dywizji, która wykrwawiła się w nich i rozciągnęła na szerokim froncie. W drugiej połowie lutego Rees, niski, energiczny Walijczyk, którego żołnierze nazywali „kieszonkowym Napoleonem”, wyprowadził dywizję z przyczółków i ruszył wzdłuż wschodniego brzegu rzeki na południe. 7 marca czołowe oddziały miały już przed sobą wzgórze Mandalaj z jego pagodami i klasztorami.

Dowódca japońskiej 15 Dywizji gen. por. Seiei Yamamoto uważał obronę miasta za bezcelową i chciał wycofać się na południe. Dowódca Armii Obszaru Birmy gen. por. Heitarō Kimura nakazał jednak bronić Mandalaju do ostatniego żołnierza – utrata dawnej stolicy byłaby ciosem dla prestiżu Japonii w oczach Birmańczyków, a składów na jego przedpolach nie dało się porzucić.

Wzgórze Mandalaj

Wzgórze Mandalaj, wznoszące się na około 240 metrów nad poziomem morza na północnym skraju miasta i zabudowane świątyniami, panowało nad całą okolicą. Japończycy przekształcili jego pagody i podziemia w gniazda karabinów maszynowych. W nocy z 8 na 9 marca batalion 4/4 Gurkhów, dowodzony przez oficera, który znał Mandalaj sprzed wojny, wspiął się na stoki i zaskoczył obrońców. Następnego dnia dołączyły do niego dwie kompanie jednego z brytyjskich batalionów dywizji. Walki toczyły się wręcz, na schodach i w korytarzach świątyń; ostatnich obrońców z piwnic i tuneli wykurzono, staczając do nich beczki z benzyną i podpalając je pociskami smugowymi. Wzgórze było w rękach brytyjskich i indyjskich 11 marca. Większość zabudowań sakralnych przetrwała.

Fort Dufferin

Trudniejszą przeszkodą okazała się cytadela w środku miasta. Zbudowany w latach 50. XIX wieku przez króla Mindona kwadrat murów o boku około 2 kilometrów otaczała fosa szeroka na ponad 60 metrów. Ceglane mury, grube u podstawy na 3 metry, podpierał od wewnątrz ziemny wał, który pochłaniał pociski. Wewnątrz stał drewniany, tekowy pałac ostatnich królów Birmy, w którym Japończycy urządzili magazyny. Średnia artyleria, ostrzeliwująca mury z bliska, nie zdołała zrobić w nich wyłomu, a natarcie przez tunel kolejowy w pobliżu narożnika północno-zachodniego odparto. Bombowce B-25 Mitchell próbowały kruszyć mury bombami o masie tony, zrzucanymi z niskiego pułapu tak, by odbijały się od wody fosy; wybiły jednak wyłom szeroki zaledwie na około 4,5 metra.

Rees przygotowywał szturm przez kanały ściekowe na 21 marca. Japończycy go uprzedzili: w nocy z 19 na 20 marca resztki załogi wymknęły się z fortu – według brytyjskich opracowań również kanałami – i wycofały na południe. 20 marca żołnierze 19 Dywizji weszli do opustoszałej cytadeli i podnieśli nad nią brytyjską flagę. Pałac królewski już nie istniał: spłonął w czasie oblężenia, a nie ustalono z pewnością, czy podpalił go ostrzał i bombardowanie aliantów, czy wycofujący się Japończycy. Ocalały jedynie mennica i wieża strażnicza; pałac odbudowano w formie repliki dopiero w latach 90. XX wieku.

Miasto w gruzach

Mandalaj ucierpiał w czasie wojny dwukrotnie. 3 kwietnia 1942 roku japońskie bombowce spaliły większą część zabudowy, a w 1945 roku alianckie naloty i walki uliczne zniszczyły kolejne dzielnice, zwłaszcza w rejonie cytadeli i dworca. Brytyjscy żołnierze opisywali miasto jako rumowisko spalonych drewnianych domów, z którego wyłaniały się pagody. Liczba ofiar cywilnych walk z marca 1945 roku nie jest znana; wielu mieszkańców opuściło Mandalaj już w 1942 roku albo uciekło na wieś przed nadejściem frontu. Dla Birmańczyków był to kolejny etap wojny toczonej o ich kraj przez obce armie – najpierw brytyjską i japońską, teraz znów brytyjską.

Zachód XXXIII Korpusu

Równocześnie pozostałe dywizje XXXIII Korpusu wyszły ze swoich przyczółków na zachód od miasta. 20 Dywizja Indyjska rozbiła osłabioną japońską 31 Dywizję, a jej zgrupowanie pancerne, nazwane od dowódcy „Claudecol”, zapuściło się daleko na południe, prawie do rejonu walk pod Miktilą, po czym zawróciło na północ, na tyły Japończyków. Brytyjska 2 Dywizja nacierała na Mandalaj od zachodu. Pod koniec marca japońska 15 Armia gen. por. Shihachiego Katamury nie istniała już jako spójna siła: jej resztki cofały się bez ciężkiej broni ku górom stanu Szan, by tam się przegrupować. W tym samym czasie, 28 marca, Japończycy przerwali kontrnatarcia pod Miktilą.

Według zestawienia brytyjskiego historyka Louisa Allena w całej bitwie o środkową Birmę od stycznia do końca marca 1945 roku wojska brytyjskie i indyjskie straciły 2307 zabitych i 15 888 rannych i zaginionych, a Japończycy 6513 zabitych i 6299 rannych i zaginionych; liczby japońskie są niepełne i inni autorzy szacują je znacznie wyżej.

Birmańczycy zmieniają stronę

Upadek Mandalaju przesądził o postawie Birmańczyków. Birmańska Armia Narodowa, utworzona przez Japończyków i formalnie podległa rządowi Państwa Birma Ba Maw, od miesięcy przygotowywała się pod kierunkiem Aung Sana i tajnej Antyfaszystowskiej Organizacji do zwrotu przeciw okupantowi. 17 marca jej oddziały przedefilowały w Rangunie przed japońskimi dowódcami i wymaszerowały, rzekomo na front przeciw Brytyjczykom. 27 marca, tydzień po zajęciu fortu Dufferin, Birmańska Armia Narodowa zaatakowała Japończyków. Słabość jej oddziałów nie miała większego znaczenia militarnego, ale polityczne – ogromne: w maju Slim, wbrew części brytyjskich urzędników kolonialnych, uznał Aung Sana za sprzymierzeńca, co otworzyło mu drogę do przywództwa w powojennej Birmie.

Miejsce w wojnie

Zajęcie Mandalaju zamknęło bitwę o środkową Birmę. W ciągu niespełna trzech miesięcy 14 Armia sforsowała Irawadi, rozbiła japońską 15 Armię i zadała ciężkie straty 33 Armii pod Miktilą. Japończycy w środkowej Birmie stracili większość artylerii, pojazdów i spójność dowodzenia; nie mogli już zatrzymać przeciwnika przed Rangunem. Slim miał jednak niewiele czasu: musiał zdobyć port przed nadejściem monsunu w maju, kiedy drogi zamieniały się w błoto, a Amerykanie zapowiadali odebranie mu samolotów transportowych.

W kwietniu IV Korpus ruszył z Miktili wzdłuż kolei i drogi na Rangun, a XXXIII Korpus – doliną Irawadi przez pola naftowe Yenangyaung. 1 maja spadochroniarze wylądowali przy ujściu rzeki pod Rangunem, 2 maja z morza wysadzono 26 Dywizję Indyjską w ramach operacji „Dracula”, a 3 maja żołnierze wkroczyli do Rangunu, który Japończycy opuścili kilka dni wcześniej. Czołówki 14 Armii, idące lądem z północy, stały wtedy pod Pegu, kilkadziesiąt kilometrów na północ od miasta.

Dla Japonii utrata Mandalaju była kolejnym ogniwem wiosennej klęski 1945 roku. W tych samych tygodniach Amerykanie kończyli walki na Iwo Jimie, a w Indochinach Japończycy, obawiając się alianckiego desantu, obalili francuską administrację. Dla Brytyjczyków powrót do Mandalaju miał wymiar symboliczny – był odwetem za odwrót z 1942 roku i dowodem, że armia złożona w ogromnej większości z żołnierzy indyjskich, gurkhijskich i afrykańskich potrafi pokonać Japończyków w otwartym polu. Ten sam fakt przypominał zarazem, że imperium opiera się na żołnierzach z kolonii, którzy po wojnie upomnieli się o niepodległość swoich krajów: Indie uzyskały ją w sierpniu 1947 roku, a Birma – w styczniu 1948 roku, poza Wspólnotą Brytyjską.