Wyzwolenie Rangunu

3 maja 1945 roku żołnierze indyjskiej 26 Dywizji wkroczyli do Rangunu, stolicy i głównego portu Birmy. Nie napotkali oporu. Japończycy, którzy zajęli miasto w marcu 1942 roku, opuścili je kilka dni wcześniej, zostawiając za sobą zniszczone nabrzeża, spalone magazyny i ludność od tygodnia żyjącą bez żadnej władzy. Desant, przygotowywany jako najtrudniejsza operacja kampanii, zamienił się w ostrożne zajmowanie pustego miasta.

Upadek Rangunu zamknął w praktyce wojnę o Birmę. Wojska brytyjskie, indyjskie i afrykańskie odzyskały port, przez który mogły teraz zaopatrywać armię, a Japończycy w Birmie zostali rozcięci na odizolowane zgrupowania, odcięte od Tajlandii i Malajów. Stało się to w ostatniej chwili: dzień wcześniej nad wybrzeżem rozpętały się pierwsze ulewy monsunu.

Wyścig z monsunem

Po zdobyciu Miktili i wyzwoleniu Mandalaju w marcu 1945 roku 14 Armia gen. Williama Slima panowała w środkowej Birmie. Japońska Armia Obszaru Birmy gen. por. Heitarō Kimury straciła większość artylerii i pojazdów, a jej trzy armie – 15, 28 i 33 – były wykrwawione i rozproszone. Slim miał jednak przed sobą wroga groźniejszego niż Japończycy: kalendarz. Gdy w połowie maja – tak przewidywali meteorolodzy – nadejdzie monsun, gruntowe drogi zamienią się w błoto, rzeki wystąpią z brzegów, a zaopatrywanie z powietrza dwustu tysięcy ludzi stanie się niemal niemożliwe. Amerykanie zapowiadali przy tym, że od czerwca zabiorą z Birmy swoje samoloty transportowe do Chin. Armia, która nie zdobyłaby portu przed deszczami, zostałaby w głębi kraju bez chleba i amunicji.

W kwietniu 14 Armia ruszyła więc na południe dwiema drogami. XXXIII Korpus szedł doliną Irawadi przez pola naftowe Yenangyaung ku Pyain (Prome), a IV Korpus gen. por. Franka Messervy’ego, z czołówkami pancernymi, pędził wzdłuż kolei i szosy w dolinie Sittangu. W ciągu kwietnia przeszedł ponad 300 kilometrów. 22–23 kwietnia indyjska 5 Dywizja zajęła lotniska w Taungngu, wyprzedzając japońską 15 Armię, którą opóźniało powstanie Karenów, uzbrojonych i prowadzonych przez brytyjską organizację dywersyjną Force 136. Pod koniec miesiąca indyjska 17 Dywizja z 255 Brygadą Pancerną stała pod Pegu, kilkadziesiąt kilometrów na północny wschód od Rangunu.

Slim nie liczył jednak, że dojdzie do stolicy przed deszczami. W marcu poprosił, by wrócić do odłożonego w 1944 roku planu desantu na Rangun od strony morza. Plan, nazwany operacją „Dracula”, przewidywał zdobycie miasta ciosem z powietrza i z morza, zanim wojska lądowe dotrą do niego z północy. 2 kwietnia naczelny dowódca Dowództwa Azji Południowo-Wschodniej adm. Louis Mountbatten rozkazał zdobyć Rangun desantem najpóźniej do 5 maja. Siły lądowe miał wystawić XV Korpus Indyjski, który zimą wywalczył bazy na wybrzeżu Arakanu – port Sittwe (Akyab) i wyspę Ramree.

Japończycy opuszczają miasto

W Rangunie mieściła się kwatera główna Armii Obszaru Birmy, ale w mieście nie stały żadne japońskie dywizje liniowe – tylko oddziały tyłowe, personel marynarki, szpitale i składy. Zwierzchnik Kimury, dowódca Południowej Grupy Armii marsz. Hisaichi Terauchi, żądał obrony miasta do ostatniego żołnierza. Kimura uznał, że oznaczałoby to bezcelowe zniszczenie resztek jego sił, i postanowił wycofać się do Mulmejnu na wybrzeżu Tenasserim. Według relacji, które przytacza brytyjski historyk Louis Allen, sprzeciwiał się temu szef jego sztabu gen. por. Shin’ichi Tanaka, ale gdy 19 kwietnia odleciał na front pod Taungngu, pozostali oficerowie przygotowali rozkazy ewakuacji, a Kimura je podpisał. Ewakuacja zaczęła się 22–23 kwietnia; 26 kwietnia sztab opuścił miasto, a sam Kimura odleciał samolotem.

Wraz z wojskiem z Rangunu uciekali sojusznicy Japonii. Szef rządu zależnego od Tokio Państwa Birma Ba Maw wyjechał samochodem na wschód, za rzekę Sittang; wkrótce, obawiając się zamachu, przedostał się do Japonii. Subhas Czandra Bose, przywódca rządu Wolnych Indii, wycofywał się pieszo razem z ostatnimi oddziałami, wcześniej zorganizowawszy ciężarówki dla kobiecego pułku Rani z Jhansi. Wycofujące się kolumny atakowało lotnictwo aliantów, a 30 kwietnia brytyjskie niszczyciele zatopiły w Zatoce Martabańskiej dziewięć z jedenastu statków konwoju, którym ewakuowano około tysiąca żołnierzy.

Z oddziałów tyłowych stacjonujących w Rangunie, marynarzy, a nawet zmobilizowanych naprędce japońskich cywilów sformowano 105 Samodzielną Brygadę Mieszaną gen. mjr. Hidejiego Matsuiego. Wysłano ją na północ, pod Pegu, by osłaniała odwrót. Od 27 kwietnia improwizowane oddziały Matsuiego, z minami skleconymi z bomb lotniczych, zatrzymywały czołgi 17 Dywizji. 28 kwietnia Hindusi przecięli drogę z Pegu do Sittangu, a więc ostatnie połączenie lądowe Rangunu z Mulmejnem. 30 kwietnia zaatakowali samo miasto, rozdzielone rzeką o wysadzonych mostach. Rano 1 maja okazało się, że Japończycy, na rozkaz Kimury, odeszli. Lecz tego samego dnia lunął deszcz. W ciągu kilku godzin okolica znalazła się pod wodą, natarcie zwolniło do tempa marszu, a Slim przestawił cały IV Korpus na połowę racji żywnościowych. Do Rangunu zostało jeszcze około 65 kilometrów.

Operacja „Dracula”

Brytyjczycy wiedzieli z nasłuchu radiowego, że sztab Kimury opuścił Rangun, ale nie mieli pewności, czy miasto nie będzie bronione – w lutym i marcu Japończycy walczyli o Manilę przez miesiąc, obracając ją w ruinę. Konwoje z indyjską 26 Dywizją gen. mjr. Henry’ego Chambersa wyszły z Akyabu i Ramree między 27 a 30 kwietnia. Desant osłaniały lotniskowce eskortowe, krążowniki i niszczyciele Royal Navy, a 3 Eskadra Pancerników adm. Harolda Walkera – z HMS Queen Elizabeth i francuskim pancernikiem Richelieu – ostrzeliwała dla odwrócenia uwagi Nikobary i Andamany.

Rano 1 maja amerykańskie i brytyjskie bombowce uderzyły na stanowiska na południe od miasta, a amerykańskie C-47 zrzuciły przy Elephant Point, u ujścia rzeki Rangun, złożony batalion spadochronowy Gurkhów z indyjskiej 50 Brygady Spadochronowej – około 700 ludzi. Spadochroniarze rozbili garstkę japońskich żołnierzy, pozostawionych jako tylna straż albo zapomnianych w zamieszaniu ewakuacji, i zajęli baterie panujące nad wejściem do rzeki. Najcięższe straty, około trzydziestu ludzi, ponieśli od własnych bomb. Za nimi trałowce zaczęły oczyszczać tor wodny z min. We wczesnych godzinach 2 maja barki desantowe wysadziły pierwsze oddziały 26 Dywizji na obu brzegach rzeki – w jednym z ostatnich dni, w których przybój pozwalał jeszcze na lądowanie z plaży.

„Japs gone”

Jeszcze zanim pierwsi żołnierze dotarli do przedmieść, sprawę rozstrzygnęło lotnictwo. 2 maja nad Rangunem przeleciał rozpoznawczy Mosquito dowodzony – według przekazów RAF – przez dowódcę 110 Dywizjonu, wing commandera A. E. Saundersa. Załoga nie dostrzegła w mieście żadnych Japończyków, za to na dachu więzienia zobaczyła wymalowany wielkimi literami napis: „Japs gone. Extract digit” – „Japońców nie ma. Ruszcie się”. Wykonali go alianccy jeńcy, nad którymi po odejściu strażników objął komendę uwięziony lotnik, wing commander Lionel Hudson. Saunders wylądował na zrytym lejami lotnisku Mingaladon, uszkadzając kółko ogonowe, tak że nie mógł już wystartować. Lotnicy doszli pieszo do więzienia, gdzie zastali około tysiąca byłych jeńców, a potem zarekwirowali w porcie łódź i popłynęli w dół rzeki na spotkanie barek desantowych z wiadomością, że miasto jest puste.

3 maja oddziały 26 Dywizji weszły do Rangunu i zajęły port. Zastały miasto zniszczone przez trzy lata okupacji i alianckich nalotów: zrujnowane nabrzeża i ulice pełne śmieci. Od odejścia Japończyków trwały grabieże; wycofujący się okupanci podpalili więzienie z birmańskimi więźniami, a wielu mieszkańców uciekło wcześniej przed żandarmerią Kempeitai. Na przedmieściach grasowały bandy rabusiów, szerzyły się choroby. Brytyjczyków witano z ulgą – jeśli nie wszędzie jako wyzwolicieli, to jako tych, którzy przywrócą porządek i przywiozą żywność.

W mieście pozostało około 5–6 tysięcy żołnierzy Indyjskiej Armii Narodowej pod komendą gen. mjr. A. D. Loganathana. Bose zostawił ich, by chronili społeczność indyjską przed rozbojami. Loganathan nie zamierzał walczyć i przekazał Brytyjczykom zarówno swoich ludzi, jak i odpowiedzialność za porządek. Kapitulacja w Rangunie oznaczała faktyczny koniec armii Bosego w Birmie; jej resztki wycofały się na Malaje i złożyły broń w sierpniu. Proces oficerów Indyjskiej Armii Narodowej w Delhi stał się potem jednym z impulsów ruchu niepodległościowego w Indiach.

6 maja pod Hlegu, około 45 kilometrów na północ od Rangunu, czołówki 26 Dywizji spotkały się z 17 Dywizją, brnącą przez zalane pola od Pegu. Na zachodzie XXXIII Korpus zajął na początku maja Pyain. 14 Armia i pozostałe siły alianckie w Birmie miały odtąd pewną drogę zaopatrzenia przez port.

Birmańczycy po stronie aliantów

Ważną rolę w ostatnich tygodniach walk odegrali sami Birmańczycy. Birmańska Armia Narodowa, stworzona pod patronatem Japończyków, 27 marca 1945 roku pod dowództwem Aung Sana wystąpiła zbrojnie przeciw okupantom, z którymi współpracowała od 1942 roku. Jej oddziały i partyzantka Antyfaszystowskiej Ligi Wolności Ludu nękały wycofujące się japońskie kolumny. Brytyjczycy patrzyli na nowych sojuszników nieufnie: gubernator Birmy i część sztabów widzieli w Aung Sanie kolaboranta, a nawet przestępcę. Mountbatten i Slim, którym zależało na spokoju na tyłach, wybrali porozumienie. W połowie maja Aung San spotkał się ze Slimem w Miktili, a 23 czerwca jego wojsko, przemianowane na Patriotyczne Siły Birmańskie, przemaszerowało w Rangunie we wspólnej defiladzie zwycięstwa.

Miejsce w wojnie

Zajęcie Rangunu było ostatnim wielkim celem kampanii, którą Japończycy zaczęli w styczniu 1942 roku i która w 1944 roku pod Imphalem i Kohimą przyniosła im jedną z najcięższych porażek lądowych w dziejach ich armii. Od grudnia 1944 roku 14 Armia przeszła od Czindwinu do morza; miasto, którego utrata w 1942 roku odcięła Birmę od Indii i Chin od zachodnich dostaw, wróciło w ręce brytyjskie niemal bez wystrzału. Japończycy, którzy w maju utrzymywali jeszcze dziesiątki tysięcy żołnierzy w górach Pegu Yoma i w Tenasserim, nie mieli już szans na odzyskanie inicjatywy. W lipcu i na początku sierpnia ich 28 Armia, przebijając się na wschód przez Sittang, poniosła w ostatniej bitwie kampanii straty liczone przez historyków na ponad dziesięć tysięcy zabitych.

Dla Mountbattena Rangun był odskocznią do następnego kroku – operacji „Zipper”, desantu na Malaje i marszu na Singapur, planowanego na koniec lata. Do niego nie doszło, bo w sierpniu Japonia skapitulowała. Odbicie Birmy otworzyło natomiast drogę do jej niepodległości. Rozkład brytyjskiej władzy i siła ruchu Aung Sana sprawiły, że Londyn nie mógł już po prostu wrócić do przedwojennych porządków; 4 stycznia 1948 roku Birma stała się niepodległą republiką, poza Wspólnotą Narodów. Sam Aung San jej nie doczekał – w lipcu 1947 roku zginął z rąk zamachowców.