Pościg ku Irawadi

Pod 5 stycznia 1945 roku kalendaria odnotowują, że Japończycy w Birmie wycofują się za rzekę Irawadi, a wojska generała Slima idą za nimi w pościg. Wzmianka ta nie dotyczy jednej bitwy ani jednego dnia – streszcza proces, który trwał od grudnia 1944 do połowy stycznia 1945 roku. Główne siły japońskiej 15 Armii przeszły na wschodni brzeg Irawadi już w grudniu i na przełomie roku; na zachodnim brzegu, na równinie Shwebo, zostały tylko straże tylne, które opóźniały marsz przeciwnika jeszcze przez kilka tygodni. Odwrót nie był też ucieczką rozbitej armii, lecz świadomą decyzją nowego dowódcy japońskiego w Birmie, który postanowił przyjąć decydującą bitwę dopiero za szeroką rzeką.

Dla brytyjskiej 14 Armii gen. por. Williama Slima był to pierwszy od 1942 roku marsz w głąb środkowej Birmy – kraju, z którego w maju tamtego roku jej poprzednicy wycofali się do Indii po utracie Mandalaju. Teraz, pół roku po klęsce Japończyków pod Imphalem i Kohimą, alianci wracali tą samą drogą w przeciwnym kierunku.

Po Imphalu

Ofensywa japońska na Indie skończyła się latem 1944 roku katastrofą. Po przełamaniu oblężenia Imphalu w czerwcu niedobitki 15 Armii cofały się w monsunie ku rzece Czinduin, tracąc tysiące ludzi z głodu i chorób; w sierpniu na terytorium Indii nie było już zwartych sił japońskich, co oznaczało koniec japońskiej inwazji na Indie. Według brytyjskiej historii oficjalnej w całej operacji – bitwie o Imphal i Kohimę – zginęło lub zmarło około 30 tysięcy japońskich żołnierzy. Dowódcę 15 Armii gen. por. Renyę Mutaguchiego i dowódcę Armii Obszaru Birmy gen. por. Masakazu Kawabego odwołano w końcu sierpnia.

Na czele Armii Obszaru Birmy stanął gen. por. Heitarō Kimura, wcześniej wiceminister wojny w rządzie Hidekiego Tōjō, artylerzysta i specjalista od mobilizacji przemysłu. W Tokio liczono, że uczyni on wojska w Birmie samowystarczalnymi, opierając się na birmańskim ryżu, fabrykach i polach naftowych. Szefem sztabu został gen. por. Shin’ichi Tanaka, dawny dowódca 18 Dywizji walczącej na północy z Chińczykami i Amerykanami. 15 Armię objął gen. por. Shihachi Katamura.

Kimura dostał armię wyniszczoną. Według brytyjskich opracowań jego sztab przyjął dla dywizji w Birmie zmniejszony stan 10 tysięcy ludzi zamiast etatowych blisko 25 tysięcy, a większość dywizji nie miała nawet połowy tej liczby; uzupełnienia składały się z poborowych gorszych kategorii zdrowia. Brakowało broni przeciwpancernej, artylerii i transportu. Japońskie lotnictwo w Birmie (5 Dywizja Lotnicza) liczyło zaledwie kilkadziesiąt maszyn wobec około 1200 samolotów alianckich. Dowództwo Grupy Armii Południe marsz. Hisaichiego Terauchiego wyznaczyło dla Birmy kilkadziesiąt tysięcy uzupełnień, ale alianckie naloty na Kolej Birmańską i port w Rangunie sprawiły, że dotarła do kraju tylko część z nich.

Plan Kimury: bitwa za rzeką

Alianci zakładali, że Japończycy, jak dotąd, będą bronić się jak najdalej na zachodzie – na Czinduinie albo na równinie Shwebo między Czinduinem a Irawadi. Kimura uznał jednak, że jego osłabione dywizje nie mają szans w otwartym terenie przeciw brytyjskim i indyjskim jednostkom pancernym i zmotoryzowanym oraz lotnictwu, które panowało w powietrzu. Postanowił oddać równinę bez walki i wycofać 15 Armię za Irawadi, gdzie szeroka rzeka miała zatrzymać przeciwnika, a wydłużone linie zaopatrzenia 14 Armii – osłabić ją przed walną bitwą. Operację tę nazwano „Ban”; w japońskiej historiografii przyszłe walki w środkowej Birmie noszą nazwę „bitwy nad Irawadi”.

Równolegle 28 Armia gen. por. Shōzō Sakuraia miała bronić wybrzeża Arakanu i doliny dolnej Irawadi (operacja „Kan”), a 33 Armia na północy – opóźniać otwarcie drogi lądowej z Indii do Chin, broniąc Bhamo i Lashio (operacja „Dan”). 15 Armia z 15, 31 i 33 Dywizją zajęła pozycje na wschodnim brzegu Irawadi, od okolic Mandalaju po Pakokku; 53 Dywizja stanowiła odwód Armii Obszaru. Na zachodnim brzegu Japończycy zatrzymali jedynie przyczółek na wzgórzach koło Sikongu (Sagaing), naprzeciw Mandalaju, oraz straże tylne w miasteczkach równiny Shwebo.

Operacja „Capital”

Po stronie alianckiej o kształcie kampanii 1945 roku decydowało Dowództwo Azji Południowo-Wschodniej admirała Louisa Mountbattena w Kandy na Cejlonie. Rozważano trzy warianty: ofensywę wyłącznie w północnej Birmie, by dokończyć drogę Ledo do Chin; desant morski na Rangun; wreszcie wielką ofensywę lądową 14 Armii przez Czinduin w głąb środkowej Birmy. Desant, nazwany „Dracula”, Połączeni Szefowie Sztabów zatwierdzili na konferencji w Quebecu, ale okręty desantowe i lotniskowce nie mogły przybyć przed końcem wojny w Europie. Główną operacją stała się więc ofensywa lądowa o kryptonimie „Capital”, której celem był Mandalaj i połączenie z wojskami amerykańsko-chińskimi na północy.

14 Armia składała się z IV Korpusu gen. por. Franka Messervy’ego (który w grudniu zastąpił gen. por. Geoffreya Scoonesa) i XXXIII Korpusu gen. por. Montagu Stopforda. Była armią wielonarodową w stopniu rzadko spotykanym na innych frontach. Większość jej żołnierzy pochodziła z Armii Indyjskiej – byli wśród nich Pendżabczycy, Sikhowie, Radżputowie, Dogrowie, Madrasczycy i Gurkhowie z Nepalu – a obok indyjskich dywizji (5, 7, 17, 19 i 20) walczyła brytyjska 2 Dywizja. Z Afryki pochodziła 11 Dywizja Wschodnioafrykańska, złożona z żołnierzy z Kenii, Ugandy, Tanganiki, Niasy i Rodezji Północnej, oraz 28 Brygada Wschodnioafrykańska; w Arakanie, w składzie XV Korpusu Indyjskiego, walczyły 81 i 82 Dywizja Zachodnioafrykańska z Nigerii, Złotego Wybrzeża, Sierra Leone i Gambii. Brytyjskich uzupełnień było coraz mniej, więc ciężar walk w 1945 roku spoczywał w coraz większym stopniu na żołnierzach indyjskich, gurkhijskich i afrykańskich.

Jesienią, gdy kończył się monsun, 14 Armia doszła do Czinduinu. 11 Dywizja Wschodnioafrykańska, ścigająca Japończyków doliną Kabaw, zajęła na początku grudnia Kalewę, a saperzy zbudowali tam przez rzekę most Bailey długości około 350 metrów – według brytyjskich opracowań najdłuższy wówczas most tego typu na świecie. Z przyczółków nad Czinduinem ruszyły dwie dywizje: indyjska 19 Dywizja gen. mjr. Thomasa „Pete’a” Reesa z północnych przepraw pod Sittaung i Mawlaik, a indyjska 20 Dywizja gen. mjr. Douglasa Graceya z przyczółka pod Kalewą 4 grudnia. Obie posuwały się szybko, niemal bez oporu; 19 Dywizja w połowie grudnia połączyła się w rejonie Banmauk z brytyjską 36 Dywizją, nacierającą z północy w składzie amerykańskiego Dowództwa Strefy Walk Północnej, co po raz pierwszy związało front 14 Armii z frontem północnym, na którym w sierpniu zdobyto Myitkyinę.

Zmiana planu

Właśnie łatwość tego marszu zaniepokoiła Slima. W drugiej połowie grudnia doszedł do wniosku, że Japończycy nie zamierzają bronić się na równinie Shwebo i że uderzenie obu korpusów na Mandalaj trafi w próżnię, a potem odbije się od umocnionej linii Irawadi. Zmienił więc plan w trakcie działań. XXXIII Korpus, wzmocniony 19 Dywizją przekazaną z IV Korpusu, miał dalej oczyszczać równinę Shwebo, sforsować Irawadi na północ i zachód od Mandalaju i związać główne siły japońskie walką o miasto. IV Korpus, przesunięty z lewego skrzydła na prawe, miał w tajemnicy przejść na południe doliną Gangaw na zachód od Czinduinu, przeprawić się przez Irawadi w rejonie Pakokku i szybkim uderzeniem pancernym zająć Miktilę (Meiktilę) – główny węzeł kolejowy, drogowy i lotniskowy, przez który szło zaopatrzenie wszystkich wojsk japońskich walczących pod Mandalajem. Nowy plan otrzymał nazwę „Extended Capital”; obejmował też późniejszy pościg na Rangun.

Powodzenie zależało od zaskoczenia. Aby Japończycy nadal sądzili, że IV Korpus idzie na Mandalaj, pod Sittaung pozostawiono pozorowane dowództwo korpusu, przez które przekazywano całą łączność radiową z 19 Dywizją. Marsz 7 Dywizji Indyjskiej doliną Gangaw osłaniały lekkie oddziały – 28 Brygada Wschodnioafrykańska i improwizowana Brygada Lushai. Japończycy, pozbawieni rozpoznania lotniczego i coraz gorzej informowani przez nieprzychylną im ludność birmańską, nie zauważyli przesunięcia całego korpusu.

Wojna zaopatrzenia

Największym przeciwnikiem 14 Armii była odległość. Jej wojska oddalały się od kolei w Dimapurze w Assamie o setki kilometrów po drogach górskich, które w monsunie zamieniały się w błoto; w pewnym momencie kolumny IV Korpusu ciągnęły się – według brytyjskich opracowań – od Pauk aż do Kohimy, na odcinku około 560 kilometrów. Saperzy utwardzali drogi pasami juty nasączonymi bitumem i olejem napędowym, a w Kalewie z miejscowego drewna tekowego budowano łodzie i barki, które spławiały zaopatrzenie Czinduinem; Slim opisywał później tę improwizowaną flotyllę z wyraźną dumą.

Zasadniczym środkiem zaopatrzenia było jednak lotnictwo. Brytyjsko-amerykańska Combat Cargo Task Force, latająca głównie na samolotach Douglas C-47, zrzucała i dowoziła na polowe lotniska żywność, amunicję i paliwo, a w drodze powrotnej zabierała rannych i chorych. Wsparcie bojowe dawała 221 Grupa RAF z myśliwcami Hurricane i Thunderbolt, bombowcami Mitchell i Beaufighterami. Ten system był kruchy: w grudniu 1944 roku Amerykanie przerzucili z Birmy do Chin dwie chińskie dywizje, a 16 grudnia nagle zabrali 14 Armii 75 samolotów transportowych, by ratować Kunming przed japońską ofensywą w Kuangsi w ramach operacji Ichi-gō. Brytyjczycy ściągnęli maszyny z Morza Śródziemnego, ale groźba utraty amerykańskich samolotów transportowych towarzyszyła Slimowi przez całą kampanię. Właśnie dlatego tak ważne były lotniska na wybrzeżu Arakanu, skąd zaopatrzenie dowożone morzem można było przerzucać samolotami do środkowej Birmy.

Styczeń na równinie Shwebo i w Arakanie

Na początku stycznia 1945 roku XXXIII Korpus oczyszczał równinę Shwebo z japońskich straży tylnych. Walki były krótkie, ale zacięte – japońskie oddziały opóźniające broniły się w wioskach i na skrzyżowaniach dróg do ostatniego żołnierza, dając głównym siłom czas na urządzenie obrony za rzeką. Indyjska 19 Dywizja dotarła 7 stycznia na przedpola Shwebo i zajęła miasto 9 stycznia; w niektórych opracowaniach, m.in. w historii brytyjskiej 2 Dywizji, która nadchodziła z zachodu, datą zajęcia miasta jest 11 stycznia. Indyjska 20 Dywizja stoczyła cięższą walkę o port rzeczny Munywa (Monywa) nad Czinduinem, zdobyty 22 stycznia. Japończycy utrzymali tylko przyczółek pod Sikongiem.

Zanim oczyszczono całą równinę, 19 Dywizja przerzuciła pierwsze oddziały przez Irawadi: 14 stycznia pod Thabeikkyin, a następnego dnia pod Kyaukmyaung, około 65 kilometrów na północ od Mandalaju. Rzeka była tam węższa niż w dolnym biegu. Przez kolejne tygodnie wzmocniona japońska 15 Dywizja próbowała bezskutecznie zepchnąć oba przyczółki do wody – i o to Slimowi chodziło, bo każdy japoński pułk ściągnięty pod Kyaukmyaung brakował potem pod Miktilą.

Na wybrzeżu Arakanu XV Korpus Indyjski gen. por. Philipa Christisona trzeci rok z rzędu nacierał na wyspę i port Akjab z ważnym lotniskiem. Dwie dywizje zachodnioafrykańskie, idące dolinami Kaladan i Kalapanzin, zagroziły japońskim liniom zaopatrzenia, a 25 Dywizja Indyjska zeszła na koniec półwyspu Mayu. Japończycy ewakuowali Akjab 31 grudnia 1944 roku i 3 stycznia 1945 roku 3 Brygada Komandosów wylądowała na wyspie bez oporu. Za Akjabem przyszły dalsze desanty: 12 stycznia na półwyspie Myebon, 21 stycznia na wyspie Ramree (bitwa o Ramree trwała sześć tygodni) i 22 stycznia pod Kangaw, gdzie komandosi i żołnierze indyjscy przez tydzień toczyli jedne z najcięższych walk kampanii.

Ludzie i polityka

Kampania nad Irawadi toczyła się w kraju, którego mieszkańcy coraz mniej sprzyjali okupantowi. W 1942 roku wielu Birmańczyków witało Japończyków jako wyzwolicieli spod władzy brytyjskiej. Formalnie „niepodległe” Państwo Birma pod rządami Ba Maw i Birmańska Armia Narodowa Aung Sana pozostawały jednak pod japońską kontrolą, a rekwizycje, praca przymusowa i bieda zraziły ludność. Aung San nawiązywał już kontakty z komunistami Thakina Soe i przygotowywał zwrot przeciw Japończykom; na początku 1945 roku zwrócił się do brytyjskiej organizacji Force 136, która wspierała wcześniej partyzantkę wśród Karenów. Po stronie japońskiej walczyła też Indyjska Armia Narodowa Subhasa Czandry Bosego, złożona z byłych jeńców z Armii Indyjskiej i ochotników spośród Indusów mieszkających na Malajach i w Birmie; część jej oddziałów biła się w 1945 roku zacięcie, inne poddawały się lub przechodziły na stronę aliancką.

Ludność cywilna płaciła za kampanię wysoką cenę: miasta i wsie środkowej Birmy, broniące się w nich straże tylne i węzły komunikacyjne były celem alianckich nalotów i ostrzału, a obie strony rekwirowały żywność i zwierzęta pociągowe. Liczba ofiar cywilnych tej fazy wojny w Birmie nie jest znana.

Miejsce w wojnie

Pościg z przełomu 1944 i 1945 roku był wstępem do najbardziej udanej operacji brytyjskiej w wojnie z Japonią. Decyzja Kimury, by bić się dopiero za Irawadi, była rozsądna wobec słabości jego armii, ale ułatwiła Slimowi zmianę planu: zamiast frontalnego natarcia na przygotowaną linię rzeki 14 Armia mogła związać Japończyków walką pod Mandalajem i uderzyć na ich zaplecze. W połowie lutego 20 Dywizja sforsowała Irawadi na zachód od Mandalaju, a 7 Dywizja – pod Nyaungu i Paganem, w przeprawie, którą Slim nazwał później najdłuższym forsowaniem rzeki pod ogniem nieprzyjaciela na wszystkich teatrach drugiej wojny światowej. Przez przyczółek 7 Dywizji przeszła 17 Dywizja z 255 Brygadą Pancerną i na początku marca zdobyła Miktilę. Japońskie kontrnatarcia na miasto się załamały, 20 marca żołnierze brytyjscy i indyjscy zajęli fort Dufferin w Mandalaju, a resztki armii Kimury cofnęły się na południe. 27 marca Birmańska Armia Narodowa Aung Sana zwróciła się przeciw Japończykom, a 3 maja 1945 roku, w ostatnich dniach przed nadejściem monsunu, alianci weszli do Rangunu – zajętego z morza w operacji „Dracula” kilka dni po tym, jak Japończycy go opuścili.

Na północy w tym samym czasie domykano połączenie lądowe z Chinami: w styczniu 1945 roku pierwszy konwój ruszył drogą Ledo, a pod koniec miesiąca połączona droga, nazwana imieniem gen. Josepha Stilwella, została otwarta; zbiegło się to z końcem ofensywy nad Saluinem. Kimura, awansowany w 1945 roku na generała, po kapitulacji Japonii stanął przed Międzynarodowym Trybunałem Wojskowym dla Dalekiego Wschodu; uznano go m.in. za współodpowiedzialnego za traktowanie jeńców wojennych w Birmie i 23 grudnia 1948 roku stracono. Slim opisał kampanię we wspomnieniach „Defeat into Victory” (1956), uważanych za jedną z najlepszych relacji dowódcy z tej wojny. Dla żołnierzy 14 Armii, nazywanej „zapomnianą armią”, bo jej walki pozostawały w cieniu frontów europejskich, styczeń 1945 roku był chwilą, w której po trzech latach odwrotów i obrony po raz pierwszy wkraczali w głąb kraju utraconego w 1942 roku.