Zdobycie Perugii

20 czerwca 1944 roku oddziały brytyjskiej 8 Armii weszły do Perugii, stolicy Umbrii. Niemcy opuścili miasto kilka dni wcześniej, więc w samej Perugii walk już nie było – ale na drogach i wzgórzach prowadzących do niej brytyjska 6 Dywizja Pancerna biła się przez trzy dni. Niedaleko, w dolinie u stóp Monte Subasio, już 17 czerwca alianci wkroczyli do Asyżu, miasta świętego Franciszka. Oba te wydarzenia należą do pościgu, który ruszył po wejściu aliantów do Rzymu, i do pierwszych walk na niemieckiej linii opóźniającej nad Jeziorem Trazymeńskim.

Pościg na północ od Rzymu

Przełamanie linii Gustawa w maju – wraz ze zdobyciem Monte Cassino przez 2 Korpus Polski – i wyjście z przyczółka pod Anzio otworzyły aliantom drogę do Rzymu, ale nie przyniosły zniszczenia niemieckich armii. Niemiecka 10 Armia i 14 Armia wycofywały się na północ: pierwsza przez środkowe Włochy i wzdłuż wybrzeża Adriatyku, druga wzdłuż Morza Tyrreńskiego. Między nimi otwierała się luka, a alianci posuwali się w pierwszych dniach czerwca po kilkanaście kilometrów dziennie.

Dwa dni po zajęciu Rzymu gen. Harold Alexander, dowódca Sprzymierzonych Armii we Włoszech, dostał od swojego przełożonego, gen. Henry’ego Maitlanda Wilsona, polecenie, by możliwie szybko dojść do linii Piza–Rimini. Chodziło o to, by nie dać Niemcom czasu na zorganizowanie obrony w środkowych Włoszech i na dokończenie umocnień Linii Gotów w Apeninach.

Po lewej, na zachodzie, szła amerykańska 5 Armia gen. Marka Clarka. Po prawej posuwała się 8 Armia gen. Olivera Leese’a: jej XIII Korpus (gen. Sidney Kirkman) maszerował szosą nr 3 i dolinami Tybru w stronę Terni i Perugii, a X Korpus gen. Richarda McCreery’ego wchodził do linii na jego prawym skrzydle, w górzystym terenie środkowych Apeninów.

Manewr Kesselringa i linia Trazymeńska

Feldmarszałek Albert Kesselring nie zamierzał bronić się na stałe w Umbrii ani w Toskanii. Potrzebował czasu: kilku tygodni na wycofanie wojsk i obsadzenie Linii Gotów. Między 4 a 16 czerwca, cały czas utrzymując styczność z nacierającymi aliantami, przesunął swoje mocno przetrzebione dywizje tak, by skrzydła 10 Armii (Heinrich von Vietinghoff) i 14 Armii (Joachim Lemelsen) znów się zetknęły. Oparły się one o pas pozycji opóźniających nazywany przez aliantów linią Trazymeńską, a przez Niemców linią Albert. Biegł on od wybrzeża Tyrreńskiego na południe od Grosseto, przez okolice Chiusi i południowe brzegi Jeziora Trazymeńskiego, obok Perugii, aż ku Adriatykowi.

Kesselringowi pomogło też zamieszanie po stronie aliantów. W połowie czerwca z frontu schodziły amerykańskie korpusy II i VI – ten drugi przeznaczony już do planowanego desantu w południowej Francji – a ich miejsce zajmowały amerykański IV Korpus i Francuski Korpus Ekspedycyjny gen. Alphonse’a Juina. Na Adriatyku brytyjski V Korpus zluzował 2 Korpus Polski gen. Władysława Andersa. Wymiany te, choć konieczne, zwolniły tempo pościgu w chwili, gdy Niemcy właśnie się zatrzymywali.

Asyż – miasto oszczędzone

Asyż leży kilkanaście kilometrów na południowy wschód od Perugii, na zboczu nad doliną Topino i Chiascio. Według angielskojęzycznych opracowań do miasta wjechały 17 czerwca samochody pancerne brytyjskiego 12 Pułku Ułanów (12th Royal Lancers). Część kronik i kalendariów podaje datę 18 czerwca – różnica jednego dnia wynika zapewne z tego, kiedy wkroczenie zgłoszono w meldunkach i komunikatach. Niemcy wycofali się z miasta bez walki.

Asyż nie podzielił losu Cassino w dużej mierze dzięki temu, że niemiecki lekarz wojskowy, płk Valentin Müller, katolik, uzyskał dla niego status miasta szpitalnego: w klasztorach i hotelach leżeli ranni żołnierze Wehrmachtu, a oddziały bojowe miały omijać miasto. Spokój miasta sprzyjał też ukrywaniu uciekinierów – według Jad Waszem i późniejszych opracowań w Asyżu przetrwało okupację kilkuset Żydów. Biskup Giuseppe Placido Nicolini, ks. Aldo Brunacci i franciszkanin o. Rufino Niccacci, którzy organizowali tę pomoc, zostali po wojnie uznani przez Instytut Jad Waszem za Sprawiedliwych wśród Narodów Świata. Bazylika św. Franciszka i średniowieczne miasto przetrwały wojnę nietknięte. Pod koniec czerwca do Asyżu doszła 8 Indyjska Dywizja Piechoty, która odpoczywała tam po walkach.

Trzy dni pod Perugią (18–20 czerwca)

Główny ciężar natarcia na Perugię spadł na brytyjską 6 Dywizję Pancerną. Posuwała się ona doliną Tybru: 15 czerwca zajęto Todi, a 16 czerwca – według włoskich opracowań lokalnych – szkoccy pancerniacy z pułku Lothians and Border Horse uchwycili most pod Montemolino, zanim niemieccy saperzy zdążyli go wysadzić. Otworzyło to drogę na Marsciano i dalej na Perugię.

Miasto, położone na wysokim wzgórzu nad doliną Tybru, osłaniały niemieckie straże tylne na okolicznych wzniesieniach. Walki trwały od 18 do 20 czerwca; toczono je o drogi, mosty i pagórki na przedpolu, zwłaszcza na zachód i północny zachód od miasta, między Corciano a Monte Tezio. Według perugijskich opracowań rocznicowych 8 Armia straciła w tych trzech dniach około 200 ludzi, w tym wielu oficerów i podoficerów – liczbę tę trzeba traktować jako przybliżoną.

20 czerwca, kilka dni po tym, jak niemieckie oddziały opuściły samo miasto, brytyjscy żołnierze weszli do Perugii przez Porta San Pietro. Miasto ucierpiało w wojnie stosunkowo niewiele. Data miała dla perugijczyków dodatkowy wymiar: dokładnie 85 lat wcześniej, 20 czerwca 1859 roku, papieskie wojska szwajcarskie krwawo stłumiły tu powstanie zwolenników zjednoczenia Włoch. W Perugii działała też pomoc dla prześladowanych – ks. Federico Vincenti, który ukrywał Żydów, został w 1997 roku uznany przez Jad Waszem za Sprawiedliwego wśród Narodów Świata.

Właściwy bój o linię Trazymeńską toczył się w tym samym czasie na zachód od Perugii. Brytyjska 78 Dywizja Piechoty z XIII Korpusu walczyła 17 czerwca o Città della Pieve, a 21 czerwca o San Fatucchio nad jeziorem; 6 Południowoafrykańska Dywizja Pancerna nacierała w rejonie Chiusi. Dopiero około 24 czerwca Brytyjczycy obeszli jezioro i wyszli na jego północny brzeg, a Niemcy zaczęli się cofać w stronę Arezzo. Walki na linii Trazymeńskiej trwały do końca czerwca.

Front włoski w cieniu Normandii

Zajęcie Perugii i Asyżu przeszło w świecie niemal niezauważone. Uwaga aliantów i opinii publicznej skupiała się na Normandii, a front włoski stawał się teatrem drugorzędnym, z którego zaczęto zabierać wojska. Wilson i Alexander przekonywali, że pełnym impetem można by jeszcze latem przełamać Linię Gotów i wyjść na Nizinę Padańską, ale decyzja o desancie w południowej Francji zapadła ponad ich głowami. Już w czerwcu z frontu wycofano amerykański VI Korpus gen. Luciana Truscotta, w lipcu zaczęto odbierać Clarkowi francuskie dywizje Juina. Łącznie do operacji Dragoon w sierpniu 1944 roku front włoski oddał siedem doświadczonych dywizji – trzy amerykańskie i cztery francuskie – oraz znaczną część lotnictwa.

Na zachodzie alianci zajęli też Elbę, na którą 17 czerwca wylądowali Francuzi; wyspa przestała osłaniać niemieckie szlaki żeglugowe wzdłuż wybrzeża. Na Adriatyku 2 Korpus Polski parł w tym czasie na północ wzdłuż wybrzeża, ku rzece Chienti i dalej ku Ankonie, którą zdobył 18 lipca. Francuzi wkroczyli 3 lipca do Sieny, Brytyjczycy 16 lipca do Arezzo, a na początku sierpnia alianci stanęli nad Arno we Florencji.

Miejsce w wojnie

Perugia była jednym z kolejnych etapów długiego, kosztownego marszu na północ, który po wyzwoleniu Rzymu nie przyniósł już rozstrzygnięcia. Kesselring osiągnął swój cel: walki opóźniające nad Jeziorem Trazymeńskim, a potem na linii Arezzo i nad Arno, dały mu czas na obsadzenie Linii Gotów. Gdy pod koniec sierpnia 1944 roku 8 Armia uderzyła na nią od strony Adriatyku, przełamała umocnienia, lecz nie zdołała przed zimą wyjść na Nizinę Padańską. Front włoski ustabilizował się w Apeninach na kolejną zimę, a wojna we Włoszech trwała aż do kapitulacji niemieckich wojsk na początku maja 1945 roku. Dla mieszkańców Umbrii czerwiec 1944 roku oznaczał jednak koniec okupacji i początek odbudowy życia publicznego pod nadzorem alianckiego rządu wojskowego.