Japończycy zajmują Rangun

Rangun, stolica Birmy Brytyjskiej, był w 1942 roku miastem liczącym około pół miliona mieszkańców, jedynym dużym portem kolonii i początkiem szlaku, którym amerykańska pomoc płynęła do Chin. 7 marca 1942 roku Brytyjczycy wysadzili jego port, elektrownię i rafinerie i opuścili miasto, a ich kolumny, które pod wsią Taukkyan natrafiły na japońską blokadę, uniknęły okrążenia tylko dzięki błędowi przeciwnika. Następnego dnia do pustego, zasnutego dymem płonącej ropy Rangunu weszła japońska 33 Dywizja. Od tej chwili wojska brytyjskie, indyjskie i birmańskie walczyły w Birmie bez zaplecza, z zapasami, które zdołały wywieźć, i bez możliwości otrzymania posiłków drogą morską.

Pod 9 marca kalendaria notują, że Japończycy weszli do Rangunu, opuszczonego przez Brytyjczyków dwa dni wcześniej, i że „Japończycy wydają się kontrolować Jawę, Birmę i Nową Gwineę”. Pierwszą część trzeba uściślić: armia brytyjska rzeczywiście opuściła miasto 7 marca, ale według japońskich i brytyjskich źródeł oraz większości opracowań pierwsze oddziały japońskie, 215 Pułk Piechoty 33 Dywizji, weszły do Rangunu około południa 8 marca. Datę 9 marca podają niektóre kroniki i opracowania popularne, opierające się na ówczesnych doniesieniach. Druga część jest przesadna.

Port, którego nie dało się utrzymać

Od grudniowych nalotów Rangun się wyludniał. Uciekali z niego przede wszystkim Hindusi, którzy stanowili większość mieszkańców, prowadzili handel i pracowali w porcie, a w lutym, po utracie Moulmein, ucieczka zamieniła się w exodus. 20 lutego władze nakazały opuszczenie miasta wszystkim mieszkańcom niepotrzebnym do jego obrony i funkcjonowania portu, a 23 lutego, w dniu katastrofy nad Sittangiem, Rangun opuścił ostatni statek handlowy do Indii. 1 marca gubernator Reginald Dorman-Smith wyjechał z rodziną z rezydencji w Rangunie na północ; administracja kolonii przenosiła się do górskiej miejscowości Maymyo pod Mandalajem. Na ulicach patrolowali żołnierze 1 Batalionu pułku Gloucestershire podpułkownika Charlesa Bagota, którzy pilnowali magazynów, strzelali do szabrowników i przygotowywali obiekty do wysadzenia.

Wysadzenie mostu na Sittangu 23 lutego kosztowało 17 Dywizję Indyjską większość ludzi i prawie cały sprzęt. Między Japończykami a Rangunem stały teraz jej resztki, przerzucona z Egiptu 7 Brygada Pancerna z amerykańskimi czołgami lekkimi M3 Stuart, które Brytyjczycy nazywali „Honey”, oraz kilka batalionów, które zdążyły jeszcze przypłynąć do portu, w tym 63 Brygada Indyjska, wyładowana na początku marca. Dowódca wojsk w Birmie, generał porucznik Thomas Hutton, już w lutym ostrzegał, że miasta prawdopodobnie nie da się utrzymać, i chciał przygotować jego ewakuację. Naczelny dowódca w Indiach, generał Archibald Wavell, pod którego komendę Birma wróciła po rozwiązaniu dowództwa ABDA 25 lutego, uważał to za defetyzm. Liczył na posiłki, które miały przypłynąć właśnie przez Rangun, przede wszystkim na australijską 7 Dywizję wracającą z Bliskiego Wschodu. Premier Australii John Curtin, po upadku Singapuru obawiający się o własny kraj, nie zgodził się jednak na skierowanie jej do Birmy, mimo nacisków Churchilla.

Wavell i Londyn postanowili zmienić dowódcę. Do Birmy wysłano generała Harolda Alexandra, który w 1940 roku dowodził ostatnimi oddziałami ewakuowanymi z Dunkierki, a Hutton miał zostać jego szefem sztabu. Alexander przyleciał do Rangunu 5 marca z rozkazem Wavella, by miasta bronić. Uznał, że najpierw trzeba zamknąć lukę między rozbitą 17 Dywizją, która trzymała się w rejonie Pegu, około 65 kilometrów na północny wschód od Rangunu, a 1 Dywizją Birmańską, stojącą dalej na północy w dolinie Sittangu, i kazał przejść do natarcia.

Bitwa pod Pegu

Japońska 15 Armia generała porucznika Shōjirō Iidy miała dwie dywizje. Po przeprawie przez Sittang 55 Dywizja generała porucznika Takeshiego Kogi szła na Pegu, a 33 Dywizja generała porucznika Shōzō Sakuraia, przekroczywszy rzekę wyżej, ruszyła przez dżunglę na zachód, by obejść Rangun od północy i zaatakować go od strony drogi do Prome. Iida spodziewał się, że Brytyjczycy będą bronić miasta, więc zależało mu na szybkości, a nie na zamknięciu pierścienia.

6 i 7 marca pod Pegu i w okolicznych wsiach, Payagyi i Hlegu, toczyły się zacięte walki. Szwadrony 7 Pułku Huzarów zniszczyły na drodze kilka japońskich czołgów lekkich Typ 95 i zdobyły działa przeciwpancerne, ale Japończycy przenikali przez luki w obronie, budowali na drogach blokady i odcinali kolejne oddziały. Załoga Pegu, złożona z resztek 48 Brygady Indyjskiej i czołgistów, znalazła się w okrążeniu i musiała się z niego przebijać. Alexander szybko przekonał się, że jego wojska nie zatrzymają Japończyków, którzy już obchodzili Rangun od północy, a jeśli pozostaną w mieście, zostaną odcięte i zniszczone. 6 marca, dzień po objęciu dowództwa, wydał rozkaz ewakuacji Rangunu i odwrotu na północ, w dolinę Irawadi, drogą do Prome.

Płonące miasto

7 marca w Rangunie rozpoczęło się niszczenie wszystkiego, co mogło przydać się Japończykom. Saperzy i specjalne grupy wysadzały urządzenia portowe, nabrzeża, dźwigi, elektrownię i stację telegraficzną. Najbardziej widowiskowe było zniszczenie rafinerii i zbiorników należących do spółki Burmah Oil w Syriam na przeciwległym brzegu rzeki: nad miastem uniosły się słupy czarnego dymu z płonącej ropy, widoczne z odległości wielu kilometrów. Ostatnie ekipy burzące i urzędnicy, którzy zostali w mieście do końca, odpłynęli drogą morską.

Dla Chin utrata Rangunu oznaczała zamknięcie bramy, przez którą przechodziła prawie cała pomoc z zagranicy. Z portu w Rangunie towary jechały koleją do Lasho, a stamtąd ciężarówkami Drogą Birmańską do Kunmingu. Na nabrzeżach i w magazynach leżały zapasy przeznaczone dla armii Czang Kaj-szeka w ramach Lend-Lease. Według amerykańskiej historii oficjalnej w ostatnich tygodniach wywożono je na północ w tempie dochodzącym do tysiąca ton dziennie, część przekazano wojskom brytyjskim, między innymi 300 ręcznych karabinów maszynowych Bren, 260 jeepów i 683 ciężarówki, a resztę personel amerykańskiej misji wojskowej zniszczył, paląc między innymi 972 ciężarówki w różnych stadiach montażu i 5000 opon. Mimo to część zapasów pozostała w mieście.

Wojsko, sztab armii birmańskiej, urzędnicy i ostatni uciekinierzy ruszyli 7 marca na północ jedyną drogą do Prome. Lotnictwo, które do końca broniło Rangunu z lotniska Mingaladon, myśliwce RAF i amerykańscy piloci Latających Tygrysów, przeniosło się na lotniska w głębi kraju, przede wszystkim do Magwe.

Blokada pod Taukkyan

Około 40 kilometrów na północ od Rangunu, przy wsi Taukkyan, gdzie droga do Prome krzyżowała się z drogą na Pegu, kolumny natrafiły na silną japońską blokadę. Postawił ją batalion 214 Pułku Piechoty pułkownika Takanobu Sakumy, mający dwa działa kalibru 75 mm i karabiny maszynowe ustawione na skrzydłach. 7 marca Brytyjczycy atakowali ją trzy razy: najpierw czołgami 7 Huzarów z piechotą, potem czołgami 2 Królewskiego Pułku Pancernego i żołnierzami pułku Gloucestershire, wreszcie dwiema kompaniami batalionu Frontier Force Rifles. Wszystkie ataki zostały odparte z ciężkimi stratami, a w nocy Japończycy kontratakowali i doszło do walki wręcz. Cała armia birmańska, z jej dowódcą, sztabem, resztkami 17 Dywizji i 7 Brygadą Pancerną, była zamknięta między blokadą a płonącym miastem. Alexander rozważał, czy rano rzucić do natarcia wszystkie siły, czy rozbić armię na małe grupy, które miały przebijać się przez dżunglę na własną rękę.

Rankiem 8 marca 1 Batalion 11 Pułku Sikhów, który dopiero co wycofał się spod Pegu i po drodze dostał się pod japoński nalot, ruszył do ataku na bagnety, wspierany przez czołgi. Blokada okazała się prawie pusta; nieliczni Japończycy, którzy w niej zostali, uciekli. Sakuma miał rozkaz osłaniać marsz 33 Dywizji tylko do chwili, gdy jej główne siły przejdą przez drogę i obejdą Rangun od zachodu. Nie wiedząc, że Brytyjczycy właśnie opuszczają miasto, zgodnie z rozkazem zdjął w nocy blokadę i poszedł za dywizją. Przez otwartą drogę do południa przejechały kolumny tyłów, a po południu wycofały się oddziały bojowe; ostatnia, sikhijska straż tylna odeszła o szóstej wieczorem. Według wielu historyków, gdyby Sakuma pozostał na miejscu, Japończycy mogliby tego dnia wziąć do niewoli Alexandra i większość jego armii.

Japończycy w Rangunie

Około południa 8 marca 215 Pułk Piechoty 33 Dywizji wszedł do Rangunu od zachodu. Japończycy, którzy szykowali się do walki o miasto, ze zdumieniem zastali je puste: bez wojska, z wyludnionymi ulicami, płonącymi rafineriami i zniszczonym portem. Według japońskich relacji zaskoczony był również sam generał Sakurai. W ślad za wojskiem przyszły oddziały Armii Niepodległości Birmy, utworzonej przez japoński wywiad wokół Aung Sana i jego towarzyszy z ruchu Thakin. Liczyła ona wówczas, wraz z masowo napływającymi ochotnikami, około 10–12 tysięcy ludzi, a wielu Birmańczyków witało ją jako wyzwolicieli spod władzy brytyjskiej.

Japończycy szybko uruchomili port. Już w drugiej połowie marca przypłynęła do Rangunu z Holenderskich Indii Wschodnich 56 Dywizja, a w kwietniu z Malajów 18 Dywizja; wraz z nimi przywieziono setki zdobycznych ciężarówek, które dały 15 Armii ruchliwość, jakiej nie mieli jej przeciwnicy. W Rangunie powstała japońska administracja wojskowa.

Czy Japończycy panowali nad Jawą, Birmą i Nową Gwineą?

Popularna uwaga, że Japończycy kontrolują już Jawę, Birmę i Nową Gwineę, oddaje nastroje z początku marca 1942 roku, ale nie stan rzeczy. Na Jawie rzeczywiście rozstrzygnęło się wszystko: po upadku obrony wyspy holenderski dowódca, generał Hein ter Poorten, 8 marca w Kalidjati przyjął japońskie żądanie kapitulacji, a 9 marca holenderska armia na wyspie złożyła broń. W Birmie Japończycy zdobyli dopiero południową część kraju z Rangunem; dolina Irawadi, Mandalaj, pola naftowe i Droga Birmańska pozostawały w rękach aliantów jeszcze przez prawie dwa miesiące. Na Nowej Gwinei Japończycy dopiero 8 marca wylądowali w Lae i Salamaui na północnym wybrzeżu wschodniej części wyspy, a dwa dni później amerykańskie samoloty z lotniskowców zatopiły tam trzy ich transportowce. Port Moresby, główna baza australijska na południowym wybrzeżu, pozostał w rękach aliantów i Japończykom nigdy nie udało się go zdobyć, a holenderską zachodnią część wyspy zajmowali dopiero od końca marca i w kwietniu.

Miejsce w wojnie

Utrata Rangunu przesądziła o wyniku kampanii. Bez portu armia w Birmie nie miała skąd dostawać posiłków, amunicji ani paliwa, bo z Indii nie prowadziła do kraju żadna przejezdna droga, a odwrót pod Taukkyan uratował ją przed zagładą, ale nie przed klęską. 19 marca z 1 Dywizji Birmańskiej, 17 Dywizji Indyjskiej i 7 Brygady Pancernej utworzono korpus birmański pod dowództwem generała porucznika Williama Slima, a wschodnią część frontu przejęły armie chińskie, którymi formalnie dowodził Joseph Stilwell, od lutego szef sztabu Czang Kaj-szeka, który w połowie marca przybył do Birmy. Japończycy, wzmocnieni do czterech dywizji, zajęli 23 marca Andamany, w kwietniu rozbili Chińczyków w stanach Szan, 29 kwietnia zdobyli Lasho, przecinając Drogę Birmańską, a 1 maja weszli do Mandalaju. W maju resztki wojsk brytyjskich dotarły do Indii, a Stilwell przeszedł pieszo przez dżunglę ze swoim sztabem.

Za wojskiem i przed nim szły setki tysięcy uchodźców, głównie Hindusów, którzy pieszo przez góry i dżunglę uciekali do Indii. Historyk Hugh Tinker szacował, że do Indii dotarło około 400 tysięcy ludzi, a w drodze zmarło od 10 do 50 tysięcy. Chiny utraciły ostatnie lądowe połączenie ze światem; odtąd pomoc docierała do nich tylko drogą lotniczą nad Himalajami, a Kolej Birmańską, budowaną przez Japończyków od czerwca 1942 roku rękami jeńców i robotników przymusowych, poprowadzono właśnie do zdobytej Birmy. W sierpniu 1942 roku Japończycy powołali birmańską administrację cywilną pod kierunkiem Ba Mawa, a 1 sierpnia 1943 roku ogłosili niepodległość Państwa Birma, w praktyce zależnego od Tokio. Rangun pozostawał w rękach japońskich przez ponad trzy lata. Brytyjczycy odzyskali go na początku maja 1945 roku, po desancie od strony morza, gdy Japończycy już się z niego wycofali.