Początek bitwy pod Suomussalmi

Wieczorem 7 grudnia 1939 roku, około 18.30, fińscy żołnierze podpalili zabudowania wsi kościelnej Suomussalmi w regionie Kainuu, około 40 kilometrów od granicy radzieckiej. Wieś płonęła całą noc. Nad ranem 8 grudnia weszły do jej zgliszcz dwa pułki radzieckiej 163 Dywizji Strzeleckiej, które przez tydzień przebijały się tu z dwóch kierunków przez lasy i bagna. Niemal jednocześnie fińska Kwatera Główna wysłała w ten rejon brygadę z Oulu pod dowództwem płk. Hjalmara Siilasvuo, który wieczorem 8 grudnia objął dowództwo wszystkich oddziałów pod Suomussalmi z rozkazem zniszczenia nieprzyjaciela. Tak zaczęła się bitwa, która w ciągu następnych czterech tygodni stała się najsłynniejszym fińskim zwycięstwem wojny zimowej.

Data

W niektórych kalendariach jako dzień rozpoczęcia bitew pod Suomussalmi i nad rzeką Kollaa podaje się 5 grudnia. Ta data nie odpowiada żadnemu wyraźnemu momentowi walk w Kainuu. Radziecka 163 Dywizja przekroczyła granicę już 30 listopada, w pierwszym dniu wojny, i od tego czasu toczyła walki z fińskimi oddziałami osłonowymi. Dlatego część historyków, zwłaszcza fińskich, liczy bitwę pod Suomussalmi od 30 listopada. Inni, w tym autorzy hasła w polskiej Wikipedii, przyjmują za jej początek 7 grudnia, kiedy dywizja dotarła do wsi, a Finowie zaczęli ściągać w ten rejon poważniejsze siły. 5 grudnia był dniem ciężkich walk opóźniających na drodze z Palovaary, ale nie początkiem nowej bitwy.

Najwęższe miejsce Finlandii

Radziecki plan wojny przewidywał, że 9 Armia komkora Michaiła Duchanowa uderzy w środkową Finlandię, w jej „talię”, gdzie od granicy radzieckiej do Zatoki Botnickiej jest najbliżej. Jeśli Armia Czerwona doszłaby do Oulu, przecięłaby kraj na dwie części i odcięła jedyne połączenie kolejowe ze Szwecją, biegnące wzdłuż wybrzeża przez Tornio. Tą drogą Finlandia mogła otrzymywać broń, ochotników i pomoc z Zachodu. Odcięta północ musiałaby się poddać, a Finowie byliby zmuszeni walczyć na dwóch frontach.

Zadanie to otrzymał 47 Korpus Strzelecki komkora Iwana Daszyczewa. Jego główną siłą była 163 Dywizja Strzelecka kombriga Andrieja Zielencowa, licząca wraz z oddziałami wsparcia, według różnych szacunków, kilkanaście tysięcy żołnierzy, z artylerią, batalionem czołgów i taborami. Miała ona zdobyć Suomussalmi, ważny węzeł dróg w bezludnych lasach Kainuu, a potem przez Hyrynsalmi dojść do Puolanki. Stamtąd na Oulu miała ruszyć zmotoryzowana 44 Dywizja Strzelecka, sprowadzana właśnie z Ukrainy. Była to jedna z dywizji, które we wrześniu wzięły udział w agresji na Polskę. Żołnierze dostali przed wojną rozkaz, by nie przekroczyć przypadkiem granicy szwedzkiej.

Fińskie dowództwo nie spodziewało się, że Armia Czerwona wprowadzi całe dywizje w bezdroża północy, gdzie prowadziły tylko wąskie drogi gruntowe i leśne trakty. Dlatego w rejonie Suomussalmi stały tylko dwa samodzielne bataliony, Er.P 15 i Er.P 16, kilka samodzielnych kompanii i nieliczna straż graniczna, razem nieco ponad 3 tysiące ludzi. Podlegały one Grupie Północnej Finlandii gen. Wiljo Tuompo, który odpowiadał za cały front od Kuhmo po Petsamo, a bez artylerii i broni przeciwpancernej mógł najwyżej opóźniać nieprzyjaciela.

Marsz na Suomussalmi

30 listopada 1939 roku, w dniu, w którym ZSRR napadł na Finlandię, 163 Dywizja wyszła z rejonu radzieckiej Uchty (dziś Kalewala) i przekroczyła granicę w dwóch miejscach. Jej główne siły, 81 i 662 Pułk Strzelecki, szły na północy przez wieś Juntusranta, gdzie granicy pilnowało kilkudziesięciu fińskich strażników granicznych bez radiostacji. Ich dowódca, ppor. Elo, meldował o całej dywizji, ale przełożeni mu nie wierzyli i wzywali go, by „przestał się denerwować”. Strażnicy cofali się przez cztery dni, tracąc ponad połowę ludzi. Większość mieszkańców Juntusranty nie zdążyła uciec. Trzeci pułk, 759, z batalionem rozpoznawczym, maszerował dalej na południe, drogą z Raate, gdzie zatrzymywał go batalion Er.P 15.

Na skrzyżowaniu dróg w Palovaarze, które Rosjanie zajęli 4 grudnia, siły radzieckie się rozdzieliły. 662 Pułk skręcił na północ, w stronę Peranki, aby zabezpieczyć skrzydło dywizji, ale 6 grudnia zatrzymał go w przesmyku pod Piispajärvi batalion Er.P 16 mjr. Pallariego, ściągnięty z Kuusamo. 81 Pułk ruszył na południe, prosto na Suomussalmi, spychając z kolejnych pozycji opóźniających niewielkie fińskie oddziały. 5 i 6 grudnia trwały tu ciężkie walki. Radzieckie kolumny obchodziły fińskie stanowiska lasem, a obrońcy, często rezerwiści i świeżo zmobilizowani żołnierze uzupełnień, musieli się wycofywać, by nie zostać otoczeni. Wieczorem 6 grudnia dowództwo nad wszystkimi oddziałami w rejonie wsi objął mjr Kaarle Kari i poprosił o zgodę na jej opuszczenie. Ewakuacja ludności trwała już od rana.

7 grudnia 81 Pułk po raz pierwszy wprowadził do walki czołgi. Fińska kompania pod Kylänmäki utrzymała się do popołudnia, po czym się wycofała. Na drodze z Raate pułk 759 również nacierał i wieczorem Finowie oddali ostatnie pozycje na przesmyku między jeziorami Kuivasjärvi i Kuomasjärvi. W nocy fińskie oddziały przeszły na południowy brzeg jeziora i zajęły pozycje za przesmykiem Niskanselkä i przy przeprawie promowej w Haukiperä. Za sobą zostawiły płonącą wieś. Spalenie Suomussalmi było częścią fińskiej taktyki „spalonej ziemi”: w czasie, gdy temperatura spadała do minus 30 stopni i niżej, odebranie przeciwnikowi dachu nad głową było niemal równie skuteczne jak ogień karabinów. Rankiem 8 grudnia obie radzieckie kolumny, z północy i ze wschodu, połączyły się w ruinach wsi. Pierwszy cel dywizji został osiągnięty.

Brygada Siilasvuo

Fińskie dowództwo zrozumiało, jakie niebezpieczeństwo grozi środkowej Finlandii. Gen. Tuompo poprosił marszałka Carla Gustafa Emila Mannerheima o posiłki, a ten w nocy z 6 na 7 grudnia oddał mu część swojej skąpej rezerwy, stacjonującej w Oulu 9 Dywizji. Była to dywizja dopiero formowana. Jej 25 Pułk Piechoty wysłano pod Kuhmo, gdzie nacierała radziecka 54 Dywizja Strzelecka. Wokół drugiego, 27 Pułku Piechoty (JR 27) ppłk. Johana Mäkiniemiego, utworzono brygadę, która 7 grudnia wyruszyła z Oulu i Kemi dziewięcioma pociągami na wschód, do Kajaani i dalej w stronę Hyrynsalmi. Jej dowódcą został płk Hjalmar Siilasvuo, 47-letni weteran fińskich jegrów, którzy w czasie pierwszej wojny światowej szkolili się i walczyli w armii niemieckiej. Siilasvuo dowodził okręgiem wojskowym Północnej Ostrobotni w Oulu, a po mobilizacji 9 Dywizją.

„Grupa Siilasvuo zostanie skoncentrowana w kierunku Suomussalmi, aby pobić nieprzyjaciela, który tam wtargnął” – brzmiał rozkaz Tuompo. Według niego Siilasvuo miał objąć dowództwo w rejonie Suomussalmi 8 grudnia o 20.00. Podporządkowano mu wszystkie oddziały w okolicy, poza batalionem Er.P 16, walczącym na północy pod Piispajärvi. Siilasvuo założył stanowisko dowodzenia w Hyrynsalmi. Według amerykańskiego historyka Allena Chewa jego brygada liczyła mniej niż 5 tysięcy żołnierzy. Nie miała artylerii ani dział przeciwpancernych. Część batalionów, które przejął na miejscu, była wyczerpana tygodniem walk odwrotowych. Żołnierze rekrutowali się jednak z północnej Finlandii, wielu było drwalami i myśliwymi, którzy umieli żyć i walczyć w zimowym lesie, a wszyscy dobrze jeździli na nartach.

Pierwsze dni pokazały, że radziecka dywizja zatrzymała się w Suomussalmi. 9 grudnia jej atak przez przeprawę w Haukiperä, na drodze na południe do Hyrynsalmi, został odparty. Lód na jeziorach był jeszcze za cienki dla czołgów. Tego wieczoru świeże kompanie JR 27 zluzowały na linii frontu wyczerpane oddziały mjr. Kariego.

Motti

Siilasvuo zrezygnował z kosztownego natarcia przez jezioro wprost na wieś. Postanowił zrobić to, czego Armia Czerwona najbardziej się obawiała: wyjść na jej tyły i odciąć ją od zaplecza. Radzieckie dywizje, ciężkie od artylerii, ciężarówek i koni, były przywiązane do wąskich dróg, a w lesie i głębokim śniegu nie potrafiły się poruszać. Fińskie oddziały na nartach mogły bez przeszkód przechodzić przez las, uderzać na kolumny z boku, przecinać drogi zasiekami i dzielić je na odizolowane części.

Finowie nazwali takie okrążone zgrupowania motti. W fińskim leśnictwie słowo to oznaczało stos porąbanego drewna ułożonego w lesie, czekającego na zabranie. Okrążony nieprzyjaciel miał być takim stosem: unieruchomiony, mógł być niszczony po kawałku, kiedy przyjdzie na to czas. Finowie celowali w kuchnie polowe i ogniska, wokół których gromadzili się zziębnięci czerwonoarmiści, a nocne napady, wyczekiwanie na atak i głód rujnowały morale ludzi, którzy często nie mieli nawet zimowych ubrań. Taktyka ta nie była wymyślona przez jednego dowódcę. Fińska armia ćwiczyła ją od lat, a podobnie walczono w tych tygodniach nad Ładogą. Pod Suomussalmi i na drodze z Raate przyniosła jednak najbardziej spektakularne rezultaty.

Co nastąpiło potem

Już 11 grudnia JR 27 wyszedł na drogę z Raate na wschód od wsi i przeciął najkrótszą drogę zaopatrzenia i odwrotu 163 Dywizji. Na przesmyku między jeziorami Kuivasjärvi i Kuomasjärvi Finowie zablokowali drogę, którą od połowy grudnia nadchodziła 44 Dywizja kombriga Aleksieja Winogradowa. Zdobycie wsi przez długi czas się nie udawało. Dopiero gdy pod koniec grudnia brygada otrzymała dwa nowe pułki i została przemianowana na 9 Dywizję, Siilasvuo 27 grudnia przeszedł do generalnego natarcia. Do 30 grudnia rozbił 163 Dywizję, której resztki uciekały po lodzie jeziora Kiantajärvi ku granicy. Na początku stycznia 1940 roku Finowie pocięli na kotły i zniszczyli 44 Dywizję w bitwie na drodze Raate. Winogradow i dwóch jego najbliższych współpracowników zostali rozstrzelani z wyroku sądu wojennego przed szeregiem resztek dywizji. Duchanowa już 22 grudnia zastąpił na stanowisku dowódcy 9 Armii komkor Wasilij Czujkow.

Straty radzieckie pod Suomussalmi i na drodze z Raate są sporne. Zachodni autorzy szacowali je na ponad 20 tysięcy zabitych, zamarzniętych i wziętych do niewoli. Badania oparte na radzieckich dokumentach wskazują na liczby znacznie niższe w przypadku 163 Dywizji, której większości żołnierzy udało się wycofać, ale potwierdzają zagładę 44 Dywizji. Finowie stracili według swoich danych około 900 zabitych i około 1200 rannych. Zdobyli też ogromne ilości sprzętu, w tym kilkadziesiąt czołgów i dział, setki ciężarówek i ponad tysiąc koni.

Miejsce w wojnie

7 grudnia 1939 roku Armia Czerwona była na Suomussalmi u szczytu powodzenia w środkowej Finlandii. Na tym kierunku nigdy już nie posunęła się dalej. Fińska Kwatera Główna, która od początku wojny musiała walczyć o każdy batalion, aby utrzymać Przesmyk Karelski, gdzie od 5 grudnia trwało natarcie na Linię Mannerheima, zaryzykowała wysłanie części skąpej rezerwy daleko na północ. Ryzyko się opłaciło. Zwycięstwo w lasach Kainuu udowodniło, że mała armia, dobrze dowodzona i walcząca na swoim terenie, może pokonać przeciwnika o wielokrotnej przewadze liczebnej i technicznej.

Bitwa miała ogromne znaczenie psychologiczne. Zagraniczni korespondenci, którym w styczniu 1940 roku pokazano zamarznięte kolumny na drodze z Raate, rozsławili Suomussalmi na całym świecie, a Siilasvuo stał się bohaterem narodowym. Obrazy z Kainuu umocniły na Zachodzie sympatię dla Finlandii i ożywiły plany wysłania jej pomocy, a jednocześnie przekonały wielu obserwatorów, w tym Adolfa Hitlera i niemiecki sztab generalny, że Armia Czerwona, osłabiona przez wielką czystkę, jest kolosem na glinianych nogach. W 1941 roku ten wniosek okazał się katastrofalnie błędny. Józef Stalin wyciągnął z porażki lekcję: w lutym 1940 roku Armia Czerwona zaatakowała Przesmyk Karelski starannie przygotowanym natarciem, którego Finlandia nie była w stanie powstrzymać. W lasach środkowej Finlandii nie odniosła jednak sukcesu do końca wojny.