ZSRR wykluczony z Ligi Narodów

14 grudnia 1939 roku w Genewie Liga Narodów po raz pierwszy i ostatni w swojej historii usunęła ze swego grona państwo członkowskie. Najpierw Zgromadzenie Ligi uroczyście potępiło napaść Związku Radzieckiego na Finlandię i wezwało członków do udzielenia Finom wszelkiej możliwej pomocy. Następnie Rada Ligi, powołując się na artykuł 16 ustęp 4 Paktu Ligi, stwierdziła, że Związek Radziecki „swoim czynem postawił się poza Ligą Narodów” i nie jest już jej członkiem. Pięć lat wcześniej to samo Zgromadzenie przyjmowało ZSRR z honorami i stałym miejscem w Radzie jako sojusznika w obronie pokoju. Teraz wyrzucało go za wojnę napastniczą przeciw małemu sąsiadowi. Było to ostatnie znaczące posunięcie organizacji, która od jesieni 1939 roku praktycznie przestała działać.

Apel z Helsinek

Armia Czerwona przekroczyła granicę Finlandii 30 listopada 1939 roku bez wypowiedzenia wojny, po sfingowanym incydencie w Mainili. Następnego dnia Moskwa ogłosiła w zajętym przygranicznym Terijoki powstanie marionetkowej Fińskiej Republiki Demokratycznej z komunistą Otto Kuusinenem na czele, a 2 grudnia zawarła z nią „układ o wzajemnej pomocy i przyjaźni”. Prawowity rząd fiński, którym od 1 grudnia kierował Risto Ryti, szukał pomocy wszędzie, gdzie się dało. 3 grudnia przedstawiciel Finlandii przy Lidze Narodów, były minister spraw zagranicznych Rudolf Holsti, zwrócił się do sekretarza generalnego Josepha Avenola z wnioskiem o zwołanie Rady i Zgromadzenia. Finlandia powoływała się na artykuły 11 i 15 Paktu, które pozwalały państwu zagrożonemu wojną odwołać się do Ligi.

Odwołanie było aktem rozpaczy, a nie wiary w skuteczność Genewy. Liga nie zdołała powstrzymać ani Japonii w Mandżurii w 1931 roku, ani Włoch w Etiopii w latach 1935–1936, ani Niemiec. Japonia i Niemcy wystąpiły z Ligi w 1933 roku, Włochy w 1937 roku, a Hiszpania w maju 1939 roku. Państwa skandynawskie, najbliżsi sąsiedzi Finlandii, w latach trzydziestych oświadczyły, że nie uważają się już za związane obowiązkiem sankcji. Gdy 1 września 1939 roku Niemcy, a 17 września Związek Radziecki napadły na Polskę, Liga milczała. Finom chodziło jednak o coś więcej niż o pomoc wojskową, której nikt w Genewie nie mógł im dać: o publiczne napiętnowanie agresora, o polityczną podstawę dla pomocy z zagranicy i o to, by świat nie uznał „rządu” z Terijoki.

Odpowiedź Mołotowa

4 grudnia ludowy komisarz spraw zagranicznych Wiaczesław Mołotow odpowiedział Avenolowi telegramem, który dobrze oddawał logikę radzieckiej propagandy. Związek Radziecki, pisał, nie jest w stanie wojny z Finlandią i jej nie zagraża. Utrzymuje pokojowe stosunki z Fińską Republiką Demokratyczną, z której rządem zawarł 2 grudnia układ o wzajemnej pomocy i przyjaźni, a rząd ten sam poprosił o pomoc Armii Czerwonej w usunięciu „ogniska wojny” stworzonego przez dawnych władców Finlandii. Ludzie, w których imieniu przemawia Holsti, nie są zdaniem Moskwy prawdziwymi przedstawicielami fińskiego narodu. ZSRR uznał więc wniosek Finlandii za bezpodstawny i odmówił udziału w obradach Rady i Zgromadzenia.

Ta odpowiedź przesądziła o dalszym biegu sprawy. Radzieckie wyjaśnienia nikogo w Genewie nie przekonały, tym bardziej że nad Helsinkami i innymi miastami spadały bomby, a w prasie całego świata ukazywały się zdjęcia ofiar wśród ludności cywilnej. Państwo członkowskie, które zaatakowało innego członka i odmówiło stawienia się przed Ligą, samo wystawiało się na najostrzejszą sankcję, jaką przewidywał Pakt.

Obrady w Genewie

Rada Ligi zebrała się na sto szóstej sesji 9 grudnia, a 11 grudnia rozpoczęło się dwudzieste Zgromadzenie, któremu przewodniczył norweski polityk Carl Joachim Hambro, przewodniczący Stortingu. Zgromadzenie powołało specjalny komitet trzynastu państw do zbadania fińskiego wniosku. Jeszcze tego samego dnia komitet wysłał do Moskwy i Helsinek apel o natychmiastowe wstrzymanie działań wojennych i podjęcie rokowań przy pośrednictwie Ligi, dając 24 godziny na odpowiedź. Finlandia się zgodziła. 12 grudnia Mołotow odpowiedział, że z powodów przedstawionych w telegramie z 4 grudnia Związek Radziecki nie może przyjąć zaproszenia.

Obrady toczyły się w atmosferze wyraźnej sympatii dla Finów. Ich armia, wbrew przewidywaniom, trzymała się na Linii Mannerheima, a 12 grudnia pod Tolvajärvi odniosła pierwsze duże zwycięstwo. Szczególnie stanowczo przemawiali delegaci państw Ameryki Łacińskiej, którzy pamiętali radzieckie wsparcie dla republikańskiej Hiszpanii i nie ufali komunizmowi. Według relacji z obrad delegacja Argentyny zapowiadała nawet, że jej kraj opuści Ligę, jeśli ta nie wyciągnie konsekwencji wobec agresora. Bardziej powściągliwe były państwa położone blisko ZSRR lub Niemiec. Kraje skandynawskie, które kilka dni wcześniej ogłosiły neutralność wobec wojny zimowej, oraz państwa bałtyckie, od jesieni związane z Moskwą paktami o wzajemnej pomocy i radzieckimi garnizonami, nie chciały brać udziału w decyzjach, które mogły ściągnąć na nie gniew Stalina.

14 grudnia Zgromadzenie przyjęło rezolucję przygotowaną przez komitet. Stwierdzała ona, że ZSRR naruszył nie tylko układy zawarte z Finlandią, czyli traktat w Tartu z 1920 roku i pakt o nieagresji z 1932 roku, ale także artykuł 12 Paktu Ligi i pakt Brianda-Kellogga, a także odmówił udziału w obradach Ligi. Zgromadzenie „uroczyście potępiło” radzieckie działania przeciw państwu fińskiemu i pilnie wezwało każde państwo członkowskie do udzielenia Finlandii takiej pomocy materialnej i humanitarnej, na jaką je stać, oraz do powstrzymania się od wszystkiego, co mogłoby osłabić jej zdolność do oporu. Upoważniło też sekretarza generalnego do koordynowania tej pomocy, a sprawę wykluczenia przekazało Radzie. Nikt nie głosował przeciw; część państw, w tym kraje skandynawskie i bałtyckie, wstrzymała się od głosu.

Decyzja Rady

Tego samego dnia zebrała się Rada na swej sto siódmej, jak się okazało ostatniej, sesji. Artykuł 16 ustęp 4 Paktu przewidywał, że członek, który naruszył jedno ze swoich zobowiązań, może zostać uznany za wykluczony z Ligi głosem Rady. Rada „przyłączyła się do potępienia” wyrażonego przez Zgromadzenie i, z powodów podanych w jego rezolucji, stwierdziła, że Związek Radziecki swoim czynem postawił się poza Ligą Narodów i nie jest już jej członkiem.

Za tą formułą głosowało siedmiu członków Rady: Wielka Brytania, Francja, Belgia, Boliwia, Egipt, Związek Południowej Afryki i Dominikana. Od głosu wstrzymały się Chiny, zależne od radzieckich dostaw broni w wojnie z Japonią, Grecja, Jugosławia i sama Finlandia. Finowie nie chcieli, by wykluczenie zamknęło drogę do ewentualnego pośrednictwa Ligi i do rozmów pokojowych z Moskwą. Pozostali członkowie, w tym oczywiście ZSRR, nie wzięli udziału w posiedzeniu. Trzy z państw głosujących za, Boliwia, Egipt i Związek Południowej Afryki, zostały wybrane do Rady przez Zgromadzenie dopiero podczas tej sesji, co radziecka propaganda przedstawiała potem jako manipulację. Prawnicy przez lata spierali się, czy decyzja podjęta przez mniejszość składu Rady spełniała wymogi Paktu. Politycznie jednak wyrok był jasny.

„Ironiczny uśmiech” Moskwy

Związek Radziecki odpowiedział pogardą. 16 grudnia agencja TASS ogłosiła oświadczenie, w którym nazwała decyzję Ligi „absurdalną”. Według TASS wywoływała ona „ironiczny uśmiech” i mogła tylko ośmieszyć swoich autorów. Moskwa powtarzała, że nie prowadzi wojny z Finlandią, a Liga przestała być narzędziem pokoju i stała się narzędziem anglo-francuskiego bloku wojskowego. Oświadczenie podkreślało, że za wykluczeniem głosowało tylko siedmiu z piętnastu członków Rady.

Za pogardliwym tonem kryło się jednak upokorzenie. Państwo, które przez pięć lat, z Maksimem Litwinowem w Genewie, przedstawiało się jako najwierniejszy obrońca zbiorowego bezpieczeństwa, zostało publicznie napiętnowane jako agresor, i to w chwili, gdy jego armia ponosiła w Finlandii klęskę za klęską. W oczach opinii zachodniej ZSRR stanął w jednym szeregu z Niemcami, Japonią i Włochami, które wcześniej odeszły z Ligi same. Z wielkich mocarstw w organizacji pozostały tylko Wielka Brytania i Francja.

Pomoc dla Finlandii

Rezolucja Zgromadzenia nie zobowiązywała nikogo do niczego, ale dawała podstawę moralną i prawną dla pomocy. Od 19 grudnia 1939 do 2 marca 1940 roku do sekretariatu Ligi napłynęły odpowiedzi 26 państw, które w różnej formie zadeklarowały wsparcie dla Finlandii. Pieniądze, broń, sprzęt i ochotnicy przybywali ze Szwecji, Norwegii, Danii, Wielkiej Brytanii, Francji, Włoch, Węgier i Stanów Zjednoczonych, gdzie były prezydent Herbert Hoover założył fundusz pomocy dla fińskich cywilów. Wielka Brytania i Francja, przygotowując w styczniu i lutym 1940 roku plan wyprawy do Finlandii, zamierzały powołać się właśnie na rezolucję Ligi, żądając od Norwegii i Szwecji zgody na przemarsz wojsk. Oba państwa jej odmówiły.

Miejsce w wojnie

Wykluczenie ZSRR było ostatnim politycznym aktem Ligi Narodów. Rada nie zebrała się już nigdy więcej, a Zgromadzenie dopiero w kwietniu 1946 roku, tylko po to, by rozwiązać organizację i przekazać jej majątek Organizacji Narodów Zjednoczonych. Avenol, oskarżany o sprzyjanie państwom Osi, ustąpił w 1940 roku, a resztkami sekretariatu w Genewie do końca wojny kierował Irlandczyk Seán Lester.

Dla Finlandii potępienie w Genewie nie zmieniło sytuacji na froncie. Pomoc z zagranicy była ograniczona i spóźniona, a w marcu 1940 roku, po przełamaniu Linii Mannerheima, Finowie musieli przyjąć radzieckie warunki pokoju i oddać Przesmyk Karelski z Wyborgiem. Zachowali jednak niepodległość. Wyrok Ligi wzmocnił w Londynie i Paryżu przekonanie, że Stalin jest faktycznym wspólnikiem Hitlera, a w alianckich sztabach rozważano nawet bombardowanie radzieckich pól naftowych na Kaukazie.

Wszystko to zmieniło się w czerwcu 1941 roku, gdy Niemcy napadły na ZSRR i Związek Radziecki stał się sojusznikiem Wielkiej Brytanii, a od grudnia 1941 roku Stanów Zjednoczonych. Stalin nie zapomniał jednak upokorzenia z grudnia 1939 roku. Na konferencji jałtańskiej w lutym 1945 roku przypomniał Winstonowi Churchillowi i Franklinowi Delano Rooseveltowi, jak podczas wojny zimowej Wielka Brytania i Francja nastawiły Ligę przeciw Związkowi Radzieckiemu. Historycy wiążą z tym doświadczeniem także uparte radzieckie żądanie prawa weta w Radzie Bezpieczeństwa nowej organizacji, które wykluczało, by ZSRR mógł jeszcze kiedyś zostać przegłosowany i usunięty tak jak w Genewie 14 grudnia 1939 roku.