Bitwa w Cieśninie Malakka

W nocy z 15 na 16 maja 1945 roku w Cieśninie Malakka, kilkadziesiąt mil morskich na południowy zachód od wyspy Penang, pięć brytyjskich niszczycieli zaatakowało torpedami i ogniem artylerii japoński krążownik ciężki „Haguro” i towarzyszący mu niszczyciel „Kamikaze”. Po około godzinie walki „Haguro” zatonął; zginęła większość jego załogi i dowódca zespołu, wiceadmirał Shintarō Hashimoto. Brytyjczycy stracili dwóch zabitych. Starcie, w Wielkiej Brytanii znane jako operacja „Dukedom”, należało do ostatnich dużych starć okrętów nawodnych, stoczonych torpedami i artylerią, w II wojnie światowej.

Kalendaria podają, że 15–16 maja „stoczono bitwę w Cieśninie Malakka, zakończoną zwycięstwem Brytyjczyków i zatopieniem japońskiego krążownika Haguro”. Zapis jest zgodny ze źródłami: 15 maja japoński zespół został wykryty i zaatakowany z powietrza, a sama bitwa nocna rozegrała się w pierwszych godzinach 16 maja.

Okręt z długą historią

„Haguro” był jednym z czterech krążowników typu Myōkō, zbudowanych w drugiej połowie lat dwudziestych – silnie uzbrojonych okrętów o wyporności ponad 13 tysięcy ton, z dziesięcioma działami kalibru 203 mm i wyrzutniami torped. Brał udział w niemal wszystkich wielkich bitwach morskich wojny na Pacyfiku. W lutym 1942 roku odegrał główną rolę w bitwie na Morzu Jawajskim, w której zniszczono zespół alianckiego kontradmirała Karela Doormana. Walczył na Morzu Koralowym i u Wysp Salomona, a w listopadzie 1943 roku w bitwie w Zatoce Cesarzowej Augusty. W październiku 1944 roku przetrwał bitwę w zatoce Leyte, w której jego zespół ostrzeliwał amerykańskie lotniskowce eskortowe koło Samar.

Po klęsce pod Leyte resztki japońskiej floty rozdzielono. Część okrętów wróciła do Japonii, część pozostała w Singapurze, bliżej źródeł ropy naftowej. „Haguro” wszedł w skład 5 Dywizjonu Krążowników, podporządkowanego od lutego 1945 roku 10 Flocie Obszarowej w Singapurze. Okręty te nie miały już szans na udział w wielkiej bitwie; używano ich głównie do przewozu żołnierzy i zaopatrzenia na odcięte placówki.

Zadanie dla „Haguro”

Wiosną 1945 roku sytuacja Japończyków w Azji Południowo-Wschodniej szybko się pogarszała. Brytyjska 14 Armia przełamała front w środkowej Birmie, a 3 maja alianci zajęli Rangun. Japońskie garnizony na Andamanach i Nikobarach, w Zatoce Bengalskiej, zostały praktycznie odcięte od zaplecza. Dowództwo w Singapurze postanowiło dostarczyć zaopatrzenie do Port Blair i wywieźć stamtąd część załogi.

9 maja „Haguro” i „Kamikaze” wyszły z Singapuru z ładunkiem żywności, paliwa w beczkach i amunicji. Brytyjczycy wiedzieli jednak o wyprawie: odczytali japoński szyfrowany sygnał, a ruch okrętów potwierdziły okręty podwodne HMS „Statesman” i HMS „Subtle”. Z Trikunamalai na Cejlonie wyszedł 10 maja Zespół 61 brytyjskiej Floty Wschodnioindyjskiej – pancerniki, krążowniki, lotniskowce eskortowe i niszczyciele. Japończycy, ostrzeżeni o zbliżaniu się nieprzyjaciela, zawrócili. 14 maja spróbowali ponownie.

15 maja: pościg

Rano 15 maja japoński zespół płynął na północ przez Cieśninę Malakka. Tego dnia wykryły go samoloty z brytyjskich lotniskowców eskortowych. Po południu trzy samoloty torpedowo-bombowe Grumman Avenger zaatakowały okręty bombami, ale wyrządziły im najwyżej niewielkie szkody; jedna maszyna została utracona. Dowodzący zespołem wiceadmirał Hashimoto, przekonany, że został wykryty przez siły znacznie silniejsze od własnych, zawrócił ku Singapurowi.

Do przechwycenia Japończyków wyznaczono 26 Flotyllę Niszczycieli komandora Manleya Powera: niszczyciel flotyllowy HMS „Saumarez” i cztery nowe niszczyciele typu V – „Verulam”, „Venus”, „Vigilant” i „Virago”. Power, który dobrze znał zasady nocnej walki torpedowej, rozstawił swoje okręty w szerokim półkolu, tak by przeciąć drogę odwrotu Japończyków. Noc była ciemna, padał ulewny deszcz, a niebo rozświetlały błyskawice.

Noc z 15 na 16 maja

Późnym wieczorem 15 maja radar niszczyciela „Venus” wykrył cel z odległości około 34 mil morskich. Brytyjskie niszczyciele zaczęły zamykać pierścień wokół japońskiego zespołu, kierując się wskazaniami radarów – przewagą, której Japończycy w nocnej walce nie mieli. Hashimoto zorientował się w zagrożeniu i próbował manewrować, ale nie zdołał wymknąć się z okrążenia.

Walka zaczęła się około godziny 1.05 16 maja. „Haguro” otworzył ogień do „Saumareza” i trafił go; pociski zniszczyły górną część komina, a dwóch marynarzy zginęło. Kilka minut później „Saumarez” i „Verulam” wystrzeliły torpedy, a co najmniej trzy z nich trafiły japoński krążownik. W kolejnych minutach torpedy wystrzeliły „Venus”, „Virago” i „Vigilant”. Według japońskich danych kolejne trafienia zalały maszynownie i wywołały pożary ładunku paliwa; przechył krążownika narastał do ponad 30 stopni, a jego artyleria stopniowo milkła.

„Haguro” zatonął dziobem naprzód – według różnych źródeł o 2.06 lub o 2.32 – na pozycji około 4°49′ szerokości północnej i 99°42′ długości wschodniej. Razem z okrętem zginęli Hashimoto i dowódca okrętu, komandor Kaju Sugiura, pośmiertnie awansowany. Liczbę zabitych źródła podają różnie: japońskie zestawienia mówią o 751, znaczna część opracowań, zwłaszcza anglojęzycznych – o ponad 900. „Kamikaze”, lekko uszkodzony, zdołał uciec, a następnego dnia powrócił na miejsce bitwy i wyłowił około 320 rozbitków.

Po stronie brytyjskiej uszkodzenia odniósł tylko „Saumarez”; poza dwoma zabitymi trzech marynarzy zostało poparzonych. Pozostałe niszczyciele wyszły z walki bez strat. Flotylla, wciąż narażona na ataki japońskiego lotnictwa z Sumatry i Malajów nie zwlekała z odejściem.

Wzorcowy atak nocny

Zwycięstwo miało dla Royal Navy znaczenie wykraczające poza zatopienie jednego okrętu. W latach 1942–1943 to Japończycy byli mistrzami walki nocnej: dzięki świetnie wyszkolonym obserwatorom i potężnym torpedom tlenowym zadawali aliantom dotkliwe klęski, jak na Morzu Jawajskim czy pod wyspą Savo. Pod Penangiem role się odwróciły. Brytyjskie niszczyciele, prowadzone radarem, podeszły do przeciwnika w ciemności i ulewie, zaatakowały go jednocześnie z kilku kierunków i zatopiły krążownik o wielokrotnie większej sile ognia, same niemal bez strat.

Naczelny dowódca alianckich sił w Azji Południowo-Wschodniej, admirał Louis Mountbatten, nazwał akcję „wybitnym przykładem nocnego ataku niszczycieli”.

Starcie bywa określane jako ostatnia walka artyleryjska okrętów nawodnych w historii. To stwierdzenie zbyt kategoryczne – do drobnych starć okrętów dochodziło i później – ale było to jedno z ostatnich klasycznych starć okrętów nawodnych II wojny światowej.

Znaczenie

Zatopienie „Haguro” odebrało Japończykom jeden z nielicznych zdolnych jeszcze do działania dużych okrętów na południu. W Singapurze pozostały inne jednostki, w większości uszkodzone, ale japońska marynarka nie była już w stanie zaopatrywać drogą morską odciętych garnizonów na Andamanach i Nikobarach ani przeciwstawić się brytyjskiej flocie. Brytyjskie okręty mogły odtąd poruszać się po Cieśninie Malakka niemal swobodnie.

Dla Brytyjczyków, którzy po wyzwoleniu Rangunu 3 maja planowali już desant na Malaje i odbicie Singapuru – utraconego w lutym 1942 roku w klęsce, którą Churchill nazwał najgorszą katastrofą w dziejach brytyjskiego oręża – bitwa była zapowiedzią, że droga morska ku Malajom stoi otworem. Do planowanej operacji nie doszło w formie bojowej: po kapitulacji Japonii w sierpniu 1945 roku wojska brytyjskie wylądowały na Malajach i w Singapurze bez walki.

Wrak „Haguro” odnaleźli płetwonurkowie w 2003 roku. Spoczywa na dnie Cieśniny Malakka jako mogiła kilkuset marynarzy.