Wyzwolenie Wysp Normandzkich

Rankiem 9 maja 1945 roku, o godzinie 7.14, na pokładzie brytyjskiego niszczyciela HMS Bulldog, zakotwiczonego przed portem Saint Peter Port na Guernsey, niemiecki generał major Siegfried Heine podpisał w imieniu dowódcy wojsk na Wyspach Normandzkich, wiceadmirała Friedricha Hüffmeiera, akt bezwarunkowej kapitulacji. Około dziesiątej na pokładzie niszczyciela HMS Beagle kapitulację garnizonu Jersey podpisał generał major Rudolf Wulf. Kilka godzin później na nabrzeżach obu wysp wylądowali pierwsi brytyjscy żołnierze, witani przez tłumy wygłodzonych mieszkańców. Skończyła się trwająca prawie pięć lat okupacja jedynego skrawka ziem brytyjskiej Korony w Europie, który w czasie wojny znalazł się w rękach Niemców. Mała Sark została wyzwolona 10 maja, a ufortyfikowana Alderney dopiero 16 maja. 9 maja jest na Guernsey i Jersey do dziś świętem państwowym, Dniem Wyzwolenia (Liberation Day).

Niemiecki garnizon zgodził się na bezwarunkową kapitulację z oporami: jeszcze wieczorem 8 maja, gdy w Europie świętowano już Dzień Zwycięstwa, niemiecki wysłannik oświadczył Brytyjczykom, że może rozmawiać tylko o zawieszeniu broni, a nie o kapitulacji.

Pięć lat okupacji

Niemcy zajęli wyspy bez walki na przełomie czerwca i lipca 1940 roku, po tym jak rząd brytyjski uznał je za niemożliwe do obrony i wycofał z nich wojsko. Część mieszkańców, w tym większość dzieci z Guernsey, ewakuowano do Anglii. Zostało ponad 60 tysięcy ludzi. Miejscowe władze, baliwowie Alexander Coutanche na Jersey i Victor Carey na Guernsey, zachowały swoje urzędy, ale każda ich decyzja wymagała zgody niemieckiego komendanta. Okupacja była z początku „poprawna”, a Niemcy pokazywali ją w propagandzie jako zapowiedź łagodnych rządów w Wielkiej Brytanii.

Z czasem stawała się coraz cięższa. W październiku 1941 roku Adolf Hitler rozkazał zamienić wyspy w niezdobytą twierdzę. Organizacja Todta, z pomocą tysięcy robotników przymusowych z Europy Wschodniej, Hiszpanii, Francji i Afryki Północnej, zbudowała tam baterie, bunkry i tunele, które pochłonęły niewspółmiernie dużą część betonu przeznaczonego na cały Wał Atlantycki. Na Alderney powstały obozy pracy, w tym obóz Sylt, podporządkowany od 1943 roku SS jako podobóz Neuengamme. Brytyjski zespół ekspertów, który w 2024 roku przejrzał zachowane dokumenty na zlecenie rządu, oszacował liczbę ofiar na Alderney na 641–1027 osób.

We wrześniu 1942 roku, na osobisty rozkaz Hitlera i w odwecie za internowanie Niemców w Iranie, Niemcy deportowali do obozów internowania w Biberach, Wurzach i Laufen ponad 2 tysiące mieszkańców wysp urodzonych w Anglii, wraz z rodzinami. Miesiąc później brytyjscy komandosi przeprowadzili rajd na Sark, po którym Hitler wydał rozkaz o rozstrzeliwaniu schwytanych komandosów. W lutym 1943 roku przyszła druga fala deportacji.

Okupacja miała też swój udział w Zagładzie. Na Guernsey władze wyspy zarejestrowały na polecenie Niemców kilka osób uznanych za Żydów. W kwietniu 1942 roku trzy kobiety, Austriaczki Therese Steiner i Auguste Spitz oraz urodzona w Polsce Marianne Grünfeld, zostały wywiezione do Francji, a stamtąd w lipcu 1942 roku do Auschwitz, gdzie zginęły. Udział miejscowych urzędników w ich rejestracji jest do dziś jednym z najboleśniejszych tematów w historii wysp.

Wyspiarze stawiali też opór, przeważnie bierny. Gdy w październiku 1943 roku u wybrzeży Bretanii zatonął krążownik HMS Charybdis, a morze wyrzuciło na Guernsey ciała jego marynarzy, w pogrzebie wzięło udział kilka tysięcy mieszkańców, co Niemcy odebrali jako cichą manifestację. Ludzie ukrywali odbiorniki radiowe, przepisywali wiadomości BBC, malowali na murach litery „V”, pomagali zbiegłym robotnikom przymusowym. Za to płacili więzieniem, a kilkanaście osób wywiezionych do więzień i obozów na kontynencie nie wróciło do domu. Wśród nich byli Louisa Gould z Jersey, która ukrywała zbiegłego radzieckiego jeńca i zginęła w 1945 roku w Ravensbrück, oraz jej brat Harold Le Druillenec, uważany za jedynego Brytyjczyka, który przeżył obóz Bergen-Belsen.

Wyspy oblężone

Wiosną 1944 roku na wyspach stacjonowało kilkadziesiąt tysięcy niemieckich żołnierzy i marynarzy. Gdy po lądowaniu w Normandii alianci zajęli półwysep Cotentin i Bretanię, nie próbowali zdobywać wysp. Atak na najsilniej umocniony fragment Wału Atlantyckiego kosztowałby wiele ofiar, także wśród cywilów, a wyspy nie miały już znaczenia wojskowego. Plan ich odbicia, przygotowany w 1943 roku pod kryptonimem „Constellation”, odłożono. Garnizon został odcięty, a razem z nim ludność.

Do tej pory żywność, opał i lekarstwa przypływały z Francji. Latem 1944 roku dostawy się skończyły. Niemcy zaproponowali przez Czerwony Krzyż ewakuację cywilów, ale rząd brytyjski uznał, że karmienie ludności jest obowiązkiem okupanta i że pomoc z zewnątrz pozwoliłaby garnizonowi dłużej się bronić. Winston Churchill miał wtedy dopisać na notatce w tej sprawie: „Niech głodują. Żadnej walki. Mogą sobie gnić, ile chcą” – przy czym chodziło mu przede wszystkim o Niemców. Jesienią i zimą racje spadły poniżej poziomu przetrwania. Brakowało chleba, mąki, soli, mydła, opału i prądu. Ludzie palili meble i ścinali drzewa w parkach, a wycieńczeni żołnierze niemieccy kradli warzywa z ogrodów i zabijali psy i koty.

Dopiero po długich rokowaniach Londyn zgodził się na pomoc Międzynarodowego Komitetu Czerwonego Krzyża. 27 grudnia 1944 roku do Saint Peter Port wpłynął szwedzki statek „Vega” z paczkami żywnościowymi z Kanady i Nowej Zelandii, solą, mydłem i lekarstwami. Paczki przeznaczono wyłącznie dla ludności cywilnej, a niemieckie dowództwo musiało zobowiązać się, że ich nie przejmie. „Vega” przypłynęła jeszcze kilka razy. Dla wielu mieszkańców jej paczki były ratunkiem przed śmiercią głodową.

Pod koniec lutego 1945 roku dowództwo nad wyspami przejął wiceadmirał Friedrich Hüffmeier, dawny dowódca pancernika „Scharnhorst”, gorliwy nazista, który zastąpił uchodzącego za zbyt ugodowego generała Rudolfa von Schmettowa. Zapowiadał, że będzie się bronił do końca, i chciał podnieść morale głodnej załogi. W nocy z 8 na 9 marca 1945 roku jego okręty przeprowadziły rajd na francuski port Granville, w którym kilka miesięcy wcześniej mieściła się kwatera główna Dwighta Eisenhowera. Niemcy uszkodzili urządzenia portowe, zatopili lub uszkodzili kilka statków, uprowadzili brytyjski węglowiec „Eskwood” i wzięli do niewoli kilkudziesięciu alianckich żołnierzy i marynarzy, uwalniając przy tym niemieckich jeńców. Był to jeden z ostatnich udanych niemieckich wypadów na zachodzie, bez żadnego znaczenia dla przebiegu wojny. Hüffmeier planował kolejne wypady, a po samobójstwie Hitlera uznał nad sobą władzę jego następcy, wielkiego admirała Karla Dönitza.

Kapitulacja

W Londynie już od 1944 roku przygotowywano plan wyzwolenia wysp po kapitulacji Niemiec, nazwany operacją „Nestegg”. Wykonać go miało specjalnie utworzone zgrupowanie, Force 135, pod dowództwem brygadiera Alfreda Snowa, liczące według planów około 6 tysięcy żołnierzy. Jego magazyny wypełniono żywnością, ubraniami, lekarstwami i sprzętem domowym dla ludności.

Rano 8 maja niemieckie władze zawiadomiły mieszkańców, że wojna się skończyła. O trzeciej po południu z głośników, z ukrywanych przez lata odbiorników i z radia włączonego za zgodą Niemców wyspiarze usłyszeli przemówienie Churchilla: „Działania wojenne zakończą się oficjalnie minutę po północy, ale w interesie ratowania życia ludzkiego wczoraj na całym froncie zaczęto ogłaszać przerwanie ognia, a nasze drogie Wyspy Normandzkie także zostaną dziś uwolnione”. Na budynkach pojawiły się brytyjskie flagi.

Tego samego dnia z Plymouth wypłynęły niszczyciele HMS Bulldog i HMS Beagle z brytyjskimi parlamentariuszami. Przed Guernsey na spotkanie z nimi wypłynął niemiecki kutr z kapitanem marynarki Arminem Zimmermannem. Oświadczył on, że ma pełnomocnictwo tylko do rozmów o zawieszeniu broni, a nie o kapitulacji, i dał do zrozumienia, że obecność brytyjskich okrętów pod wyspą może zostać uznana za prowokację. Brytyjczycy odpowiedzieli, że kapitulacja Niemiec obowiązuje także garnizon wysp, i zapowiedzieli powrót o północy. Wrócili zgodnie z zapowiedzią. Tym razem Zimmermann przyprowadził zastępcę Hüffmeiera, generała majora Siegfrieda Heinego, upoważnionego do podpisania kapitulacji. Formalności trwały do rana, a o 7.14 dokument był podpisany. Dowództwo niemieckie zachowało się do końca poprawnie: na wyspach nie padł ani jeden strzał.

Jeszcze tego ranka do portu Saint Peter Port wszedł mały oddział brytyjskich żołnierzy. Tłumy na nabrzeżu śpiewały „God Save the King”, żołnierze rozdawali papierosy i czekoladę, a dzieci dostawały pierwsze od lat słodycze. Przed południem HMS Beagle przyjął kapitulację garnizonu Jersey. Dwaj oficerowie marynarki, którzy pierwsi zeszli na ląd w Saint Helier, wywiesili brytyjską flagę na budynku kapitanatu portu i na maszcie hotelu Pomme d’Or, siedziby niemieckiej marynarki. Na plac przed hotelem, nazwany później placem Wyzwolenia, zbiegło się tysiące ludzi.

10 maja brytyjski oddział dotarł na Sark. Rządząca wyspą feudalna władczyni, dama Sibyl Hathaway, przez całą okupację stawiała Niemcom twardy, choć uprzejmy opór. Brytyjczycy zostawili ją przez kilka dni jako jedyną władzę nad 275 niemieckimi żołnierzami, którzy na jej polecenie zaczęli rozbierać zasieki i rozminowywać plaże. Garnizon silnie umocnionej Alderney, której mieszkańcy niemal w całości wyjechali w 1940 roku, skapitulował 16 maja. Jeńców wywieziono stamtąd do 20 maja, a do domów mieszkańcy zaczęli wracać dopiero w grudniu 1945 roku, gdy niemieccy jeńcy pod brytyjskim nadzorem usunęli miny i ruiny.

Główne siły Force 135 wylądowały na Guernsey i Jersey 12 maja. Brygadier Snow odczytał na obu wyspach królewską proklamację, która powierzała mu władzę wojskową, ale w praktyce rządziły nadal miejscowe władze, a zarząd wojskowy zakończono pod koniec sierpnia 1945 roku. Do niewoli trafiło – według różnych szacunków – około 26–27 tysięcy niemieckich żołnierzy, marynarzy i pracowników cywilnych. Większość wywieziono do obozów jenieckich w Anglii, a kilka tysięcy zostawiono na wyspach do rozminowywania i usuwania umocnień. 14 i 15 maja wyspy odwiedził brytyjski minister spraw wewnętrznych Herbert Morrison, który tłumaczył przed miejscowymi parlamentami, dlaczego Londyn nie bronił wysp w 1940 roku i nie odbijał ich siłą po lądowaniu w Normandii. 7 czerwca przypłynęli król Jerzy VI i królowa Elżbieta.

Rozrachunki

Radość wyzwolenia miała swoje ciemne strony. Kobiety, które związały się z niemieckimi żołnierzami, nazywano pogardliwie Jerry-bags. W pierwszych godzinach po wyzwoleniu brytyjscy żołnierze musieli chronić niektóre z nich przed samosądami. Brytyjskie śledztwa w sprawie kolaboracji wykazały, że większość zarzutów nie ma podstaw. Rozważano dwanaście spraw, ale do procesów nie doszło, bo prokuratura uznała, że brak podstaw prawnych do oskarżenia także tych, którzy donosili na sąsiadów. Baliwowie Coutanche i Carey otrzymali od króla tytuły szlacheckie. Spór o to, czy władze wysp słusznie wybrały drogę współpracy, w tym w sprawie Żydów, wrócił w latach dziewięćdziesiątych, gdy otwarto brytyjskie archiwa, i trwa do dziś.

Wyspy wyszły z wojny zrujnowane i zadłużone na ponad 10 milionów funtów. Rząd brytyjski przekazał im ponad 3 miliony funtów, a pozostałą część musiały spłacić same. Wiele z tysięcy bunkrów i tuneli przetrwało do dziś, część z nich zamieniono w muzea.

Miejsce w dziejach wojny

Wyzwolenie Wysp Normandzkich nie miało znaczenia wojskowego. Garnizon, który przez prawie rok siedział w odciętej twierdzy, skapitulował dopiero dzień po tym, jak w Karlshorst podpisano ostateczną kapitulację Niemiec. Był jednym z ostatnich niemieckich zgrupowań na zachodzie, które złożyły broń – podobnie jak garnizony twierdz na francuskim wybrzeżu Atlantyku, w Dunkierce, Lorient i Saint-Nazaire, które poddały się w tych samych dniach. Tego samego dnia, 9 maja, wojska radzieckie wkroczyły do Pragi, a w Moskwie świętowano zwycięstwo.

Dla Brytyjczyków wyspy były jednak symbolem. Była to jedyna część brytyjskiej Korony w Europie, którą zajęli Niemcy, a doświadczenie okupacji – współpraca miejscowych władz z okupantem, deportacje, los Żydów i robotników przymusowych, głód ostatniej zimy – pokazało, jak mogłyby wyglądać rządy niemieckie w samej Anglii, gdyby w 1940 roku doszło do inwazji. Pytania, które stawia ta historia, wróciły z pełną siłą po latach, wraz z otwarciem archiwów i badaniami nad obozami na Alderney. Dla samych wyspiarzy 9 maja 1945 roku pozostaje najważniejszą datą ich najnowszych dziejów.