Kapitulacja Japończyków w Birmie

27 sierpnia 1945 roku w Government House w Rangunie, dawnej rezydencji brytyjskiego gubernatora Birmy, oficerowie sztabu adm. Louisa Mountbattena prowadzili rozmowy z japońską delegacją przysłaną przez marsz. Hisaichiego Terauchiego, dowódcę Południowej Grupy Armii. W nocy z 27 na 28 sierpnia gen. por. Takazō Numata, szef sztabu Terauchiego, podpisał wstępny układ kapitulacyjny, a w imieniu Mountbattena podpis złożył jego szef sztabu, gen. por. Frederick Browning.

Opis tego dnia jako „kapitulacji armii japońskich w Birmie na uroczystościach w Rangunie” wymaga uściślenia. Układ rangunski nie był aktem kapitulacji jednej armii, lecz porozumieniem wstępnym, obejmującym wszystkie wojska Terauchiego w Azji Południowo-Wschodniej – od Birmy po Malaje, Sumatrę i południowe Indochiny. Formalna kapitulacja w tym regionie nastąpiła dopiero 12 września 1945 roku w Singapurze, a japońskie wojska w samej Birmie składały broń i miecze na osobnych ceremoniach w kolejnych tygodniach. Japońskie źródła datują podpisanie dokumentu na 28 sierpnia, rozmowy zaś trwały od 26 sierpnia.

Birma w sierpniu 1945 roku

Wojna w Birmie była w praktyce rozstrzygnięta od maja. Po zdobyciu Miktili i zajęciu Rangunu przez Brytyjczyków 3 maja Armia Obszaru Birmy gen. Heitarō Kimury wycofała się na wschód, za rzekę Sittang, do Mulmejnu i Tenasserimu. Odcięta w górach Pegu japońska 28 Armia gen. Shōzō Sakuraiego próbowała w lipcu przebić się przez Sittang na wschód. Przeprawa przez wezbraną w porze monsunu rzekę, pod ogniem brytyjskiej i indyjskiej piechoty, artylerii i lotnictwa, zamieniła się w rzeź; według brytyjskich szacunków Japończycy stracili w niej ponad 10 tys. zabitych, utopionych i zmarłych, a straty strony brytyjskiej liczono w dziesiątkach.

Walki w Birmie prowadziła od maja 12 Armia gen. Montagu Stopforda, utworzona z dowództwa XXXIII Korpusu. Sztab 14 Armii gen. Williama Slima wrócił do Indii, by przygotowywać operację „Zipper” – desant na zachodnim wybrzeżu Malajów, zaplanowany na wrzesień. Slim, nominowany na dowódcę wojsk lądowych Mountbattena, miał prowadzić tę kampanię z nowego szczebla. Kapitulacja Japonii zastała więc dowództwo Azji Południowo-Wschodniej (SEAC) w trakcie przygotowań do kolejnej ofensywy, a nie jej realizacji.

Po orędziu Hirohito z 15 sierpnia i rozkazie przerwania ognia z 16 sierpnia nie było pewne, czy oddalone od Japonii armie się podporządkują. Do Sajgonu, gdzie urzędował Terauchi, poleciał – według japońskich relacji – książę Haruhito Kan’in, by osobiście przekazać wolę cesarza. Terauchi, który jeszcze kilka miesięcy wcześniej szykował obronę Malajów i Singapuru, zgodził się zastosować do rozkazu.

Rozkaz MacArthura

Tego samego dnia, 15 sierpnia, zgodnie z ustaleniami poczdamskimi rozszerzono obszar odpowiedzialności SEAC. Oprócz Birmy, Malajów, Singapuru, Tajlandii i Sumatry Mountbatten przejmował pozostałą część Holenderskich Indii Wschodnich, w tym Jawę, a także Indochiny na południe od 16 równoleżnika. Rozkaz ogólny nr 1 potwierdzał, że to jemu mają się poddać japońskie wojska na tym obszarze. Mountbatten zażądał od Terauchiego przysłania pełnomocników do Rangunu.

Plany SEAC pokrzyżował gen. Douglas MacArthur. Jako Naczelny Dowódca Sił Sprzymierzonych zastrzegł, że żaden dowódca alianckiej strefy nie może przyjmować lokalnej kapitulacji ani lądować na terytoriach zajętych przez Japończyków, zanim w Tokio nie zostanie podpisany akt kapitulacji. Ceremonię wyznaczono najpierw na 31 sierpnia, a potem – z powodu tajfunu – przesunięto na 2 września. Mountbatten i Brytyjczycy przyjęli zakaz z irytacją: oznaczał on dodatkowe dni czekania dla dziesiątek tysięcy jeńców i internowanych w obozach na Malajach, w Tajlandii, na Sumatrze i Jawie, z których wielu było skrajnie wycieńczonych. W tej sytuacji spotkanie w Rangunie mogło jedynie przygotować wejście aliantów, a nie zakończyć sprawę.

Rozmowy w Government House

Japońska delegacja przyleciała 26 sierpnia na lotnisko Mingaladon pod Rangunem. Samoloty, zgodnie z alianckimi instrukcjami pomalowane na biało i oznaczone zielonymi krzyżami, eskortowały brytyjskie myśliwce. Na czele delegacji stali gen. por. Takazō Numata i kontradm. Kaigye Chudo, reprezentujący japońską marynarkę w regionie. Brytyjczycy przyjęli ich chłodno i z zachowaniem dystansu: delegaci mieli wysłuchać warunków i przekazać żądane informacje, a nie negocjować.

27 sierpnia trwały rozmowy w Government House. Strona brytyjska żądała przede wszystkim danych: map pól minowych na podejściach do portów i w Cieśninie Malakka, rozmieszczenia japońskich jednostek, magazynów i lotnisk, a zwłaszcza położenia obozów jenieckich i liczby przetrzymywanych w nich ludzi. Japończycy mieli zapewnić jeńcom żywność i opiekę medyczną, dopuścić do obozów alianckie zespoły pomocy i wstrzymać wszelkie ruchy wojsk bez zgody SEAC. Układ zezwalał alianckim trałowcom na rozpoczęcie oczyszczania tras żeglugowych jeszcze przed formalną kapitulacją.

Po zakończeniu rozmów, w nocy z 27 na 28 sierpnia, Numata podpisał dokument i przyłożył do niego pieczęć marsz. Terauchiego; następnie podpisał Browning. Ceremonię filmowały i fotografowały brytyjskie ekipy wojskowe – to te zdjęcia zrodziły w prasie obraz „kapitulacji w Rangunie”.

Od Rangunu do Singapuru

Układ rangunski pozwolił zacząć działania pomocowe niemal natychmiast. Nad obozami zrzucano ulotki, żywność i leki, a do obozów skakali spadochroniarze i lekarze organizacji RAPWI (Recovery of Allied Prisoners of War and Internees). Po podpisaniu aktu kapitulacji w Zatoce Tokijskiej 2 września alianci mogli już wkraczać: 4–5 września Brytyjczycy weszli do Singapuru, a 9 września rozpoczęła się operacja „Zipper” – desant na wybrzeżu Malajów, przeprowadzony już bez walki.

12 września w budynku ratusza w Singapurze Mountbatten przyjął formalną kapitulację wszystkich wojsk japońskich w Azji Południowo-Wschodniej. Terauchi, który przeszedł udar, nie mógł przybyć; w jego imieniu podpisał gen. Seishirō Itagaki. Sam Terauchi oddał swoje miecze Mountbattenowi pod koniec listopada w Sajgonie, a zmarł na Malajach w 1946 roku.

W Birmie żołnierze Armii Obszaru Birmy, rozproszeni na wschód od Sittangu, w Tenasserimie i w Mulmejnie, zostali rozbrojeni i skoncentrowani w obozach. W kolejnych miesiącach Kimura i inni japońscy dowódcy w Birmie składali miecze brytyjskim generałom na odrębnych ceremoniach; Slim, jak wspominał, nalegał, by japońscy oficerowie oddawali broń osobiście przed żołnierzami, których wcześniej pokonali. Zgodnie z brytyjską praktyką Japończycy nie byli formalnie jeńcami wojennymi, lecz „personelem japońskim, który się poddał” (JSP), co pozwalało zatrudniać ich przy pracach porządkowych i odbudowie; większość wróciła do Japonii w latach 1946–1947. Kimurę, wcześniej wiceministra wojny, Międzynarodowy Trybunał Wojskowy dla Dalekiego Wschodu skazał na śmierć i stracono go w grudniu 1948 roku.

Znaczenie

Wydarzenia w Rangunie zamknęły kampanię birmańską, najdłuższą kampanię lądową wojny na Pacyfiku, toczoną od zajęcia Rangunu przez Japończyków w 1942 roku. Kosztowała życie dziesiątków tysięcy żołnierzy brytyjskich, indyjskich i afrykańskich oraz, według różnych japońskich zestawień, ok. 140–190 tys. żołnierzy japońskich, w większości zmarłych z głodu i chorób; ogromne straty poniosła też ludność Birmy.

Kapitulacja nie przywróciła jednak dawnego porządku. W Birmie Liga Antyfaszystowska kierowana przez Aung Sana, której siły w marcu przeszły na stronę aliantów, domagała się niepodległości; kolaborujący z Japończykami Ba Maw uciekł do Japonii. We wrześniu w Kandy uzgodniono włączenie oddziałów Aung Sana do nowej armii birmańskiej, a w styczniu 1948 roku Birma uzyskała niepodległość. Rangunski układ z 28 sierpnia był pierwszym krokiem tego przejścia: Japończycy po raz pierwszy w regionie podporządkowali się poleceniom dowództwa, które wkrótce miało przejąć władzę od Birmy po Jawę i południowy Wietnam.